Bước vào độ tuổi trung niên và tuổi già, nhiều người bắt đầu nhận thấy bản thân thường xuyên quên chìa khóa, gặp khó khăn khi tập trung đọc sách hoặc xử lý thông tin chậm hơn trước. Sự suy giảm nhận thức này khiến không ít gia đình lo lắng và tìm kiếm các giải pháp bổ sung từ tự nhiên. Trong số đó, Ashwagandha – một loại thảo dược cổ truyền có nguồn gốc từ nền y học Ayurveda của Ấn Độ – đang thu hút sự chú ý đặc biệt nhờ những lời quảng bá về khả năng bồi bổ não bộ [1], [2].

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy Ashwagandha mang lại tác động tích cực đối với khả năng duy trì sự chú ý, củng cố trí nhớ ngắn hạn và gia tăng tốc độ xử lý thông tin ở những người có suy giảm nhận thức nhẹ hoặc người gặp áp lực tâm lý [1], [3], [4]. Tuy nhiên, loại thảo dược này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chuyên sâu và cần được nhìn nhận đúng với mức độ dữ liệu nghiên cứu sẵn có [2].

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh của Ashwagandha

Để hiểu vì sao Ashwagandha có thể hỗ trợ trí não, các nhà nghiên cứu đã phân tích các hoạt chất sinh học bên trong rễ và lá của loại cây này. Các nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra rằng chiết xuất thảo dược có khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase trong mô hình động vật thí nghiệm [1]. Enzym này vốn có nhiệm vụ phân hủy acetylcholine – một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng phục vụ cho việc ghi nhớ và học tập [1]. Bằng cách ngăn chặn enzym acetylcholinesterase, Ashwagandha giúp duy trì nồng độ acetylcholine trong não bộ tương tự như cơ chế của một số thuốc hỗ trợ sa sút trí tuệ [1].

Bên cạnh đó, các hoạt chất withanolides trong thảo mộc còn được ghi nhận là hoạt động như chất tương tự GABA (GABA mimetic) và kích thích các thụ thể alpha-7 nicotinic [5]. Cơ chế này góp phần làm dịu sự căng thẳng thần kinh, đồng thời tăng cường sự liên kết giữa các tế bào não [5]. Khi mức độ hormone căng thẳng cortisol trong cơ thể được kiểm soát giảm xuống, não bộ sẽ giảm bớt tình trạng quá tải và cải thiện hiệu suất tiếp nhận thông tin [6], [7].

Bằng chứng nghiên cứu trên người lớn tuổi suy giảm nhận thức nhẹ

Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) được xem là giai đoạn chuyển tiếp giữa quá trình lão hóa thông thường và tình trạng sa sút trí tuệ nghiêm trọng hơn [4]. Nhóm đối tượng này thường đối mặt với các trục trặc rõ rệt trong việc ghi nhớ sự việc vừa xảy ra hoặc khó duy trì sự tập trung dài hạn [4]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được thiết kế chuyên biệt để đánh giá tác động của Ashwagandha trên chính nhóm người này [1], [3], [4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 50 người trưởng thành có tình trạng suy giảm nhận thức nhẹ đã cung cấp nhiều số liệu đáng chú ý [3]. Những người tham gia được chỉ định dùng 300 mg chiết xuất rễ Ashwagandha mỗi ngày hai lần (tổng liều 600 mg/ngày) hoặc dùng giả dược liên tục trong 8 tuần [3]. Kết quả kiểm tra thông qua thang đo trí nhớ Wechsler Memory Scale-III cho thấy nhóm dùng thảo dược có sự cải thiện vượt trội về cả trí nhớ tức thì và trí nhớ chung [3]. Cụ thể, các chỉ số về trí nhớ logic I (p = 0.007), trí nhớ liên kết cặp từ I (p = 0.042), khả năng nhớ khuôn mặt I (p = 0.020) và hình ảnh gia đình I (p = 0.006) đều tăng lên đáng kể sau 8 tuần [3]. Điểm số về trí nhớ logic II (p = 0.006), trí nhớ liên kết từ II (p = 0.031) và nhớ khuôn mặt II (p = 0.014) cũng ghi nhận kết quả tích cực [3].

Đặc biệt đối với năng lực tập trung, các bài kiểm tra chuyên sâu như Eriksen Flanker (p = 0.002) và bài kiểm tra đồng hồ Mackworth Clock (p = 0.009) đều ghi nhận nhóm dùng thảo dược duy trì được sự chú ý tốt hơn hẳn nhóm đối chứng [3]. Khả năng xử lý thông tin và chức năng điều hành thông qua bài kiểm tra thẻ bài Wisconsin Card Sort (p = 0.014) cùng bài kiểm tra đường mòn Trail-Making phần A (p = 0.006) cũng cho thấy tốc độ xử lý nhanh hơn [3].

Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố vào năm 2025 cũng tập trung vào 40 người lớn tuổi suy giảm nhận thức nhẹ [4]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của chiết xuất Ashwagandha chuẩn hóa chứa Sominone (liều 250 mg mỗi ngày) so với giả dược trong vòng 60 ngày [4]. Sau 30 ngày và 60 ngày theo dõi, nhóm dùng hoạt chất ghi nhận điểm số đánh giá nhận thức tổng quát MoCA tăng lần lượt 7,83% và 14,77% so với ban đầu [4]. Điểm số trên thang đánh giá tâm thần tối thiểu MMSE cũng tăng tương ứng 9,26% sau 30 ngày và 19,21% sau 60 ngày [4]. Hơn nữa, điểm số từ bài kiểm tra xoay hình trong không gian Shepard Mental Rotation tăng vọt 31,67% sau 60 ngày, chứng minh sự phục hồi rõ nét về năng lực xử lý thị giác không gian, trí nhớ làm việc và tốc độ tư duy [4].

Một thử nghiệm kéo dài 12 tuần khác ở người suy giảm nhận thức nhẹ cũng ghi nhận sự tăng cường đáng kể về trí nhớ làm việc và trí nhớ đại cương khi dùng chiết xuất chuẩn hóa [1]. Ngoài ra, tổng hợp nghiên cứu còn chỉ ra việc bổ sung 500-600 mg mỗi ngày trong 8-12 tuần đem lại hiệu quả cải thiện chú ý duy trì và tốc độ xử lý ở những cá nhân mắc chứng sa sút trí tuệ giai đoạn sớm [5].

Tác động tới trí nhớ ngắn hạn và sự chú ý ở người lớn chịu áp lực

Căng thẳng tâm lý kéo dài là một trong những nguyên nhân hàng đầu làm suy yếu chức năng hồi hải mã, dẫn đến tình trạng giảm trí nhớ ngắn hạn và đãng trí ở cả người trẻ lẫn người có tuổi [6], [8]. Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2021 được tiến hành trên 130 người trưởng thành có nhận thức bình thường nhưng bị stress (thang điểm PSS từ 14 đến 24, trong đó 125 người hoàn thành nghiên cứu) [6]. Nhóm can thiệp sử dụng một viên nang chiết xuất rễ Ashwagandha giải phóng kéo dài 300 mg mỗi ngày trong 90 ngày liên tục [6].

Kết quả đánh giá thông qua hệ thống trắc nghiệm thần kinh nhận thức tự động Cambridge (CANTAB) cho thấy nhóm bổ sung thảo dược có sự cải thiện rõ rệt về khả năng ghi nhớ gợi lại (recall memory) [6]. Điểm số trí nhớ ngay trong lần thử đầu tiên đạt 12,9 +- 6,7 điểm ở nhóm thảo dược, cao hơn so với mức 10,1 +- 6,3 điểm ở nhóm giả dược [6]. Đồng thời, tổng số lỗi sai khi nhớ lại các khuôn mẫu thị giác giảm xuống mức 17,5 +- 23,3 lỗi so với 27,7 +- 23,6 lỗi ở nhóm giả dược [6]. Song song với đó, mức độ căng thẳng PSS-10 giảm mạnh (13,0 +- 5,0 so với 18,7 +- 4,6; p < 0.0001), nồng độ cortisol huyết thanh giảm (p = 0.0443) và chất lượng giấc ngủ được cải thiện đáng kể [6].

Một thử nghiệm khác năm 2021 thực hiện trên 60 người trưởng thành chịu áp lực tâm lý (tuổi trung bình 34,41) được chia thành ba nhóm ngẫu nhiên: dùng 400 mg rễ và lá, dùng 225 mg rễ và lá, hoặc dùng giả dược trong 30 ngày [7]. Kết quả kiểm tra các chỉ số dấu hiệu sinh tồn thần kinh trung ương (CNS Vital Signs) cho thấy sự cải thiện vượt trội về tính linh hoạt nhận thức, trí nhớ thị giác, tốc độ tâm vận động, chức năng điều hành và thời gian phản ứng ở các nhóm dùng thảo dược [7]. Thậm chí, việc uống một liều cấp tính 400 mg chiết xuất rễ và lá cũng cho thấy tác dụng hỗ trợ ngay lập tức đối với khả năng duy trì sự chú ý và trí nhớ làm việc [5].

Nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học

Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy triển vọng lớn, giới nghiên cứu y khoa vẫn đưa ra những khuyến cáo thận trọng [1], [8], [2]. Một tổng quan hệ thống năm 2020 khi đánh giá các bằng chứng lâm sàng đã nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện có vẫn còn một số điểm hạn chế [2]. Phần lớn các nghiên cứu đã thực hiện chỉ có quy mô mẫu tương đối nhỏ, dao động từ vài chục đến hơn một trăm người [6], [3], [8], [4], [7].

Bên cạnh đó, thời gian theo dõi của các thử nghiệm thường ngắn, đa phần kéo dài từ 30 ngày đến 12 tuần [6], [3], [5], [4], [7]. Rất ít thử nghiệm theo dõi dài hạn để khẳng định liệu hiệu quả duy trì sự chú ý và cải thiện trí nhớ có kéo dài ổn định sau khi ngưng sử dụng hay không [8]. Các nhóm đối tượng tham gia thử nghiệm cũng khá đa dạng, từ người khỏe mạnh bị stress cho đến bệnh nhân rối loạn lưỡng cực hoặc tâm thần phân liệt, tạo nên sự phân mảnh nhất định về mặt dữ liệu [1], [5], [2].

Do đó, người cao tuổi không nên coi Ashwagandha là một "thần dược" chữa dứt điểm các bệnh lý thoái hóa thần kinh như bệnh Alzheimer [2]. Đây chỉ nên được xem là một phương pháp hỗ trợ bổ sung cho lối sống khoa học nhằm giảm bớt triệu chứng hay quên và hỗ trợ khả năng tập trung tinh thần [1], [3], [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ não

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược thì vô hại và có thể dùng tùy tiện ở bất kỳ liều lượng nào. Thực tế, việc lạm dụng quá liều lượng có thể không mang lại hiệu quả cao hơn mà còn làm tăng nguy cơ gặp phải các tác dụng không mong muốn [5], [8]. Bằng chứng lâm sàng cho thấy các mức liều từ 250 mg đến 600 mg mỗi ngày đã đủ để mang lại sự cải thiện chức năng thần kinh có ý nghĩa thống kê [3], [5], [4].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống thảo dược là trí nhớ sẽ tự động phục hồi mà không cần rèn luyện não bộ. Chức năng nhận thức của con người phụ thuộc vào mạng lưới liên kết giữa các tế bào thần kinh, vốn cần được kích thích thường xuyên thông qua các hoạt động như đọc sách, chơi cờ, giao tiếp xã hội và ngủ đủ giấc [6], [1]. Ashwagandha chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh hóa bên trong tế bào thần kinh, chứ không thể thay thế cho lối sống lành mạnh và rèn luyện trí não [1], [8].

Những ai cần thận trọng khi có ý định sử dụng?

Dù các nghiên cứu ghi nhận Ashwagandha có độ dung nạp tương đối tốt và ít tác dụng phụ nghiêm trọng trong thời gian thử nghiệm, sự an toàn tuyệt đối vẫn cần được đặt lên hàng đầu [2], [7]. Những người cao tuổi đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn cần đặc biệt cẩn trọng trước khi tự ý dùng sản phẩm [8].

Ashwagandha có thể tương tác với một số nhóm thuốc điều trị thần kinh như thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc các loại thuốc tác động lên thụ thể GABA và cholinergic [5], [8]. Do thảo dược này có thể gây hạ nồng độ hormone căng thẳng cortisol và ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, người có bệnh lý tự miễn hoặc rối loạn nội tiết nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [6], [8]. Việc tự ý phối hợp nhiều chế phẩm hỗ trợ trí nhớ cùng lúc mà không có sự đồng ý của thầy thuốc có thể dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn [8].

Hướng dẫn cách áp dụng an toàn và thực tế trong đời sống

Nếu người lớn tuổi muốn sử dụng Ashwagandha để hỗ trợ sự tập trung và giảm bớt tình trạng đãng trí, việc tuân thủ các nguyên tắc khoa học là điều bắt buộc [1], [3]. Về liều lượng, các nghiên cứu khuyến nghị nên sử dụng chiết xuất rễ chuẩn hóa ở mức 250 mg đến 300 mg dùng một hoặc hai lần mỗi ngày, không nên vượt quá mức 600 mg mỗi ngày nếu không có chỉ định y tế [6], [3], [4].

Về thời điểm sử dụng, người dùng có thể uống sau bữa ăn sáng hoặc bữa ăn tối [6], [3]. Do thảo dược này có khả năng giúp hạ cortisol và cải thiện chất lượng giấc ngủ, dùng vào buổi tối có thể giúp người cao tuổi ngủ sâu hơn, từ đó hỗ trợ quá trình củng cố trí nhớ diễn ra hiệu quả hơn vào ban đêm [6]. Nên ưu tiên các dạng chiết xuất chuẩn hóa rõ ràng về hàm lượng hoạt chất withanolides hoặc sominone từ các nhà sản xuất uy tín [6], [4].

Cùng với việc bổ sung thảo dược, người cao tuổi cần xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, cá béo và quả hạch, kết hợp uống đủ nước mỗi ngày. Tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, duy trì thói quen ngủ đúng giờ và tích cực tham gia các hoạt động tư duy sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả bảo vệ não bộ [6], [1]. Nếu nhận thấy tình trạng suy giảm trí nhớ diễn tiến nhanh, người bệnh cần được đưa đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán chính xác kịp thời [2].

Nhìn chung, chiết xuất Ashwagandha mang lại tiềm năng khả quan trong việc cải thiện sự chú ý, củng cố trí nhớ ngắn hạn và gia tăng tốc độ xử lý thông tin cho người lớn tuổi có dấu hiệu suy giảm nhận thức [1], [3], [4]. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả an toàn và bền vững, người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ, sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo và kết hợp với lối sống sinh hoạt lành mạnh [3], [8], [2].