Chiết xuất bilberry hỗ trợ hạ đường huyết: Bằng chứng tới đâu?

Cơn sốt tìm kiếm giải pháp kiểm soát đường huyết tự nhiên

Tiểu đường và tình trạng kháng insulin đang trở thành nỗi lo lắng hàng đầu trong đời sống hiện đại. Nhiều người bệnh thường xuyên tìm kiếm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ ổn định đường huyết mà không gây mệt mỏi. Trong số các thảo dược được quảng cáo rầm rộ gần đây, quả việt quất đen châu Âu (bilberry) nổi lên như một giải pháp thần kỳ giúp kiểm soát chỉ số đường huyết sau bữa ăn.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng công dụng hỗ trợ hạ đường huyết của bilberry chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên mô hình động vật và nghiên cứu phòng thí nghiệm. Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất mỏng manh, chứa đựng nhiều kết quả mâu thuẫn và chưa đủ căn cứ vững chắc để khẳng định bilberry có thể thay thế bất kỳ phương pháp điều trị y khoa nào ^[1].

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Để hiểu lý do tại sao bilberry được cho là có khả năng hạ đường huyết, các nhà khoa học đã tập trung tìm hiểu các hoạt chất phenolic, đặc biệt là nhóm sắc tố anthocyanin dồi dào trong loại quả này ^[2]. Về mặt sinh hóa, sự gia tăng đột ngột mức đường huyết sau khi ăn thường bắt nguồn từ hoạt động phân giải carbohydrate của các enzyme tiêu hóa. Hai enzyme quan trọng nhất ở ruột là alpha-glucosidase và alpha-amylase có nhiệm vụ phân cắt chuỗi tinh bột phức tạp thành đường đơn monose để hấp thu vào máu ^[3].

Các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất lá việt quất đen có khả năng ức chế cạnh tranh đối với hoạt động của alpha-glucosidase và alpha-amylase tương tự thuốc acarbose ^[3]. Cụ thể hơn, giá trị ức chế IC50 của chiết xuất lá bilberry đối với alpha-glucosidase không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với acarbose ^[4]. Nhờ cơ chế ngăn chặn việc chuyển hóa tinh bột thành đường đơn, chiết xuất thực vật này giúp làm chậm quá trình hấp thu glucose qua niêm mạc ruột non [2, 7].

Bên cạnh tác động lên men tiêu hóa, ở cấp độ tế bào mô, chiết xuất giàu anthocyanin từ bilberry còn được ghi nhận kích hoạt protein kinase kích hoạt bởi AMP (AMPK) ^[2]. Con đường kích hoạt enzyme AMPK đóng vai trò điều hòa năng lượng tế bào, góp phần hỗ trợ cải thiện tình trạng tăng đường huyết và nâng cao độ nhạy insulin ở chuột thí nghiệm ^[2].

Bằng chứng trên động vật: Kiểm soát glucose và biến chứng

Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm chứng minh tác dụng hạ đường huyết của bilberry hiện nay đều dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống trắng Wistar bị gây bệnh tiểu đường type 1 bằng hóa chất streptozotocin đã đánh giá chiết xuất từ lá và quả của hai loài Vaccinium myrtillus (bilberry) và Vaccinium corymbosum ^[5]. Nghiên cứu chia các cá thể ngẫu nhiên thành 7 nhóm: nhóm chứng bình thường (NC), nhóm chứng tiểu đường (DC), nhóm đối chứng dương dùng thuốc metformin (PC), nhóm dùng chiết xuất lá bilberry (VML), nhóm dùng phối hợp chiết xuất lá và quả bilberry (VMLF), nhóm dùng chiết xuất lá V. corymbosum (VCL) và nhóm dùng cả lá cùng quả V. corymbosum (VCLF) ^[5].

Sau 8 tuần theo dõi thể trọng và mức đường huyết đo định kỳ mỗi 2 tuần, kết quả cho thấy nhóm DC, PC và VCL duy trì lượng đường huyết cao liên tục và không có sự cải thiện ^[5]. Ngược lại, nhóm VML, VMLF và VCLF ghi nhận sự sụt giảm lượng đường huyết rõ rệt ^[5]. Đặc biệt, chiết xuất bilberry còn thể hiện khả năng ngăn ngừa sự phát triển đục thủy tinh thể do biến chứng tiểu đường so với nhóm chứng DC với ý nghĩa thống kê rõ ràng (P < 0,05) ^[5].

Tiếp nối hướng tiếp cận này, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm tra chiết xuất lá của dâu tây rừng (Fragaria vesca), lá dâu rừng (Rubus fruticosus) và lá việt quất đen châu Âu (Vaccinium myrtillus) trên các tế bào cơ tim phôi chuột H9c2 và mô hình chuột ^[3]. Kết quả kiểm tra độc tính trên tế bào H9c2 chứng minh các dịch chiết lá cây không thể hiện độc tính tế bào ^[3]. Khi cho chuột bình thường, chuột béo phì, chuột tiền tiểu đường và chuột bị tiểu đường dùng dịch chiết này riêng lẻ hoặc phối hợp, tình trạng tăng đường huyết đột biến do nạp tinh bột đã bị ức chế, đem lại hiệu quả tương đương acarbose ^[3].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu trên chuột mắc tiểu đường type 2 cũng xác nhận chiết xuất bilberry giàu anthocyanin giúp cải thiện mức đường huyết và độ nhạy insulin nhờ kích hoạt AMPK ^[2]. Ngoài ra, chế phẩm chiết xuất bilberry chuẩn hóa Mirtoselect chứa 36% anthocyanin khi bổ sung cho chuột ăn chế độ kiểu phương Tây kèm 1% cholesterol trong 20 tuần đã giúp giảm tích tụ mỡ tế bào gan dạng bọng lớn và nhỏ, không làm tăng triglyceride gan, giảm cholesterol ester, giảm phản ứng viêm và xơ hóa gan ^[2].

Nghiên cứu trên người: Quy mô nhỏ và chỉ số gián tiếp

Trái ngược với hàng loạt kết quả khả quan ở động vật, các nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người về bilberry lại vô cùng khiêm tốn. Một thử nghiệm lâm sàng can thiệp chế độ ăn ở 31 phụ nữ thừa cân nhẹ cho thấy khi bổ sung 163 g quả mọng mỗi ngày gồm hỗn hợp lingonberry, bilberry cùng các quả mọng khác trong 20 tuần, nồng độ men gan alanine aminotransferase (ALT) của các đối tượng đã giảm 23% ^[2]. Enzyme ALT là chỉ dấu tổn thương gan phổ biến đồng thời là yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tiểu đường ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu này không quan sát thấy sự thay đổi nào về khả năng chống oxy hóa huyết tương (đo bằng ORAC) hay chỉ dấu viêm hs-CRP ^[2].

Trong một nghiên cứu in vivo khác trên người, việc kết hợp bột quả lingonberry thương mại vào bữa ăn sữa chua không béo bổ sung glucose đã làm giảm phản ứng đường huyết sinh ra từ chính lượng đường của quả ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chất xơ và các polyphenol trong quả lingonberry chịu trách nhiệm chính cho hiệu ứng này ^[2]. Tuy nhiên, các thử nghiệm này không đánh giá chuyên biệt một mình chiết xuất bilberry đơn độc ở bệnh nhân đái tháo đường ^[2].

Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu trong 10 năm đã chỉ ra thực trạng đáng lo ngại: ba chỉ định phổ biến nhất của bilberry gồm tiểu đường type 2, rối loạn thị lực và bệnh tuần hoàn đều chứa các kết quả nghiên cứu mâu thuẫn, hoàn toàn không có kết luận rõ ràng về lợi ích cũng như liều dùng khuyến nghị ^[1]. Các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng với cỡ mẫu lớn hiện nay gần như chưa được thực hiện đầy đủ ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về nguồn gốc lời đồn hạ đường huyết

Nhiều người tiêu dùng tin rằng tác dụng hạ đường huyết của việt quất đen là kinh nghiệm dân gian lâu đời đã được khoa học chuẩn hóa. Thực tế trong y học dân gian châu Âu trước khi phát hiện ra insulin, lá cây bilberry từng được sử dụng phổ biến nhằm hỗ trợ điều trị đái tháo đường, hỗ trợ hạ đường huyết và hemoglobin glycated ^[4]. Thậm chí trong y học cổ truyền Nga, bài thuốc thảo dược phối hợp lá Vaccinium myrtillus và vỏ quả đậu cô ve (Phaseolus vulgaris) được ghi nhận xuất hiện trong 40 đơn thuốc khác nhau để kiểm soát chuyển hóa ^[4].

Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2022 đã vạch rõ rằng nhiều tuyên bố về tác dụng trị bệnh tiểu đường và cải thiện thị giác bắt nguồn từ những khẳng định chưa được chứng minh hoặc thông tin sai lệch lặp đi lặp lại từ thế kỷ 20 mà thiếu sự đối chiếu, kiểm chứng thực tế ^[1]. Quả bilberry tươi và chiết xuất quả giàu anthocyanin thực chất chỉ được xác nhận có lợi ích lâm sàng đối với tình trạng rối loạn lipid máu và các rối loạn viêm mạn tính, chứ không phải một thần dược hạ đường huyết ^[1].

Thêm vào đó, việc phân loại trên thị trường hiện nay vẫn có sự nhầm lẫn lớn giữa lá và quả bilberry. Trong khi chiết xuất từ quả chủ yếu ứng dụng cho thực phẩm bổ sung mắt, chiết xuất lá mới là thành phần thường được quảng cáo cho bệnh tiểu đường type 2 ^[1]. Thế nhưng dữ liệu tác dụng của chiết xuất lá chỉ mới dừng ở mức ứng viên tiềm năng cần thử nghiệm lâm sàng để đánh giá ý nghĩa thực tế ^[3].

Những ai cần cẩn trọng khi tìm đến chiết xuất bilberry?

Dù bilberry được xem là một phần của chế độ ăn uống địa phương tại nhiều quốc gia và an toàn khi dùng ở dạng quả tươi ^[1], người bệnh tiểu đường không nên tùy tiện lạm dụng các chế phẩm chiết xuất cô đặc liều cao. Người đang dùng các thuốc hạ đường huyết như insulin hay nhóm ức chế men tiêu hóa nếu tự ý dùng thêm dịch chiết lá thảo dược có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase có thể tiềm ẩn nguy cơ làm biến thiên dao động đường huyết khó kiểm soát [2, 7].

Những bệnh nhân có bệnh nền mạn tính, người đang sử dụng các phác đồ điều trị đa thuốc hoặc phụ nữ mang thai cần trao đổi cẩn thận với bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược bổ trợ nào. Chiết xuất lá và quả bilberry hoàn toàn không thể thay thế cho các loại thuốc điều trị tiểu đường đã được Bộ Y tế và các hướng dẫn lâm sàng phê duyệt [1, 3].

Cách ứng dụng bilberry trong chế độ ăn uống hằng ngày

Thay vì trông đợi vào các sản phẩm chiết xuất thương mại đắt đỏ chưa rõ hiệu quả lâm sàng cụ thể ^[1], việc đưa quả bilberry tươi hoặc các loại quả mọng tự nhiên vào khẩu phần ăn lành mạnh là một lựa chọn hợp lý. Cây bilberry là loài cây hoang dã chỉ mọc ở vùng núi cao, không thể gieo trồng nhân tạo do yêu cầu thổ nhưỡng đặc thù, khiến việc thu hái quả bằng tay hoặc cào thủ công gặp nhiều khó khăn ^[1].

Khi có điều kiện sử dụng, quả mọng bilberry có thể dùng làm mứt, nước ép, bánh hoặc phối hợp ăn kèm sữa chua [3, 4]. Một khẩu phần khoảng 160 g quả mọng tổng hợp mỗi ngày như lingonberry và bilberry có thể là gợi ý để bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ cho cơ thể ^[2]. Việc ăn kèm quả mọng cùng thực phẩm giàu đạm hoặc sữa chua không đường trong bữa phụ giúp hỗ trợ hạn chế tốc độ hấp thu đường tổng thể nhờ mạng lưới chất xơ và polyphenol tự nhiên ^[2].

Bilberry là một loại quả mọng chứa lượng chất chống oxy hóa anthocyanin quý giá cho sức khỏe mạch máu và hỗ trợ kháng viêm [3, 4]. Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ sức để khẳng định chiết xuất bilberry giúp hạ đường huyết vượt trội trên người ^[1]. Người bệnh cần duy trì lối sống khoa học, tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ và chỉ xem bilberry như một nguồn thực phẩm bổ dưỡng hỗ trợ.