Uống chiết xuất bilberry đỡ mỏi mắt: Tác dụng thật hay giả dược?

Nhìn màn hình máy tính liên tục 8 tiếng mỗi ngày khiến đôi mắt mờ nhòe, nhức mỏi và khô rát. Để tìm cách "cứu" đôi mắt, nhiều dân văn phòng chi tiền triệu mua các sản phẩm chiết xuất việt quất đen (bilberry) với hy vọng giảm căng thẳng thị giác nhanh chóng.

Liệu đây là giải pháp khoa học thực thụ hay chỉ là hiệu ứng giả dược được thổi phồng qua quảng cáo? Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên gần đây xác nhận bilberry mang lại hiệu quả thật trong việc cải thiện tình trạng căng cơ điều tiết và giảm triệu chứng mệt mỏi mắt, nhưng tác dụng này đòi hỏi thời gian dùng đều đặn chứ không thể làm biến mất mỏi mắt ngay tức thì.

Áp lực màn hình và cơ chế mỏi điều tiết

Khi làm việc với các thiết bị hiển thị hình ảnh (màn hình máy tính, điện thoại, máy tính bảng), mắt phải liên tục duy trì trạng thái nhìn gần. Cơ thể mi bên trong nhãn cầu phải co thắt liên tục để giữ cho thủy tinh thể phồng lên, giúp hội tụ hình ảnh rõ nét trên võng mạc. Việc co thắt cơ mi kéo dài dẫn đến tình trạng co thắt điều tiết liên tục, khiến cơ mệt mỏi, mắt nhìn mờ, căng tức hốc mắt và đau đầu.

Các hoạt chất sinh học trong quả bilberry (tên khoa học là Vaccinium myrtillus L.), đặc biệt là nhóm sắc tố thực vật anthocyanin, sở hữu nhiều cơ chế sinh học hỗ trợ thị giác ^[1]. Nhóm chất này có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, điều hòa hoạt động của enzyme võng mạc, ổn định collagen, kháng viêm, cải thiện vi tuần hoàn máu nuôi dưỡng các vi mạch ở mắt và thúc đẩy quá trình tái tổng hợp sắc tố thị giác rhodopsin ^[1]. Nhờ các cơ chế này, việt quất đen hỗ trợ cơ mi thư giãn tốt hơn sau thời gian làm việc căng thẳng và bảo vệ tế bào mắt trước các gốc tự do.

Nghiên cứu lâm sàng: Chiết xuất bilberry tác động thế nào?

Để kiểm chứng hiệu quả thực tế trên người dùng máy tính, nhiều nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được thực hiện.

Một thử nghiệm lâm sàng tiến hành tại Nhật Bản từ tháng 8/2012 đến tháng 2/2013 trên 281 nhân viên văn phòng trong độ tuổi từ 20 đến 40 thường xuyên dùng màn hình ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã sàng lọc và chọn ra 88 người có chỉ số dung cảm tần số nhấp nháy tới hạn (CFF) và điểm điều tiết gần (NPA) tương đối thấp ^[2]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất bilberry với liều 480 mg/ngày hoặc giả dược trong 8 tuần ^[2]. Kết quả có 37 người nhóm chứng và 43 người nhóm can thiệp hoàn thành nghiên cứu ^[2]. Dữ liệu cho thấy tình trạng suy giảm chỉ số CFF do dùng màn hình đã được cải thiện rõ rệt sau 8 tuần uống bilberry (khoảng tin cậy 95%: 0,10–1,60; p = 0,023), trong khi nhóm giả dược không có biến chuyển ^[2]. Tuy nhiên, độ biến thiên của điểm điều tiết gần (NPA) không thay đổi ^[2]. Về triệu chứng chủ quan, các cảm giác mệt mỏi mắt, đau nhức hốc mắt, nặng mi mắt, cảm giác khó chịu và cộm xốn như có dị vật do tải làm việc trên màn hình giảm rõ rệt ở nhóm dùng bilberry so với nhóm chứng tại tuần thứ 8 (p < 0,05) ^[2].

Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2020 trên 109 người trưởng thành khỏe mạnh từ 20 đến 60 tuổi nhằm đánh giá tác động của chiết xuất bilberry chuẩn hóa (SBE) đối với hiện tượng co cứng cơ mi ^[3]. Tình trạng này rất phổ biến khi khảo sát thực tế ghi nhận khoảng 50% người lao động dùng màn hình từ 4 tiếng mỗi ngày trở lên và 91,6% người có triệu chứng liên quan đến công việc ghi nhận bị đau mỏi mắt ^[3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 240 mg chiết xuất bilberry chuẩn hóa mỗi ngày hoặc dùng giả dược liên tục trong 12 tuần ^[3]. Kết quả đo lường thành phần tần số cao (HFC-1) sau khi thực hiện tác vụ màn hình tại tuần thứ 8 và tuần thứ 12 ở nhóm uống bilberry cải thiện đáng kể so với nhóm giả dược (lần lượt với p = 0,014 và p = 0,017) ^[3]. Điều này chứng minh liều dùng 240 mg chiết xuất bilberry chuẩn hóa trong 12 tuần thực sự giúp giải tỏa tình trạng co thắt căng cứng của cơ mi do nhìn gần ^[3].

Bên cạnh đó, các tổng quan y khoa năm 2022 cũng ghi nhận uống chiết xuất bilberry giúp cải thiện tải làm việc của mắt tại tuần 12 (DeltaHFC-1, p = 0,049) và hỗ trợ tích cực cho bệnh khô mắt ^[4]. Nghiên cứu kéo dài 4 tuần trên người bị khô mắt cho thấy chiết xuất bilberry giúp cải thiện lượng tiết nước mắt (p = 0,019) và tăng tiềm năng chống oxy hóa sinh học (BAP, p = 0,003) ^[4]. Ngoài ra, uống chiết xuất việt quất đen liên tục 24 tháng ở trẻ em cận thị nặng giúp kìm hãm việc tăng độ cận (tăng từ -10,8 ± 2,6 D lên -11,2 ± 2,5 D ở nhóm dùng so với mức tăng từ -10,5 ± 2,6 D lên -12,3 ± 2,6 D ở nhóm chứng) và làm chậm sự dài ra của trục nhãn cầu (tăng từ 23,7 ± 1,2 mm lên 23,9 ± 1,2 mm so với mức 23,9 ± 1,4 mm lên 24,8 ± 1,5 mm ở nhóm đối chứng) ^[4].

Các công thức phối hợp cũng đem lại tín hiệu tích cực. Một thử nghiệm năm 2011 dùng viên nang mềm kết hợp dầu cá giàu omega-3 (DHA 783 mg/ngày, EPA 162 mg/ngày), chiết xuất bilberry (59 mg anthocyanidin/ngày) và lutein (17,5 mg/ngày) trên 20 người trong 4 tuần ^[5]. Nhóm sử dụng công thức này đã cải thiện các triệu chứng mỏi mắt đi kèm như đau mỏi vai gáy, đau lưng dưới, căng thẳng tâm lý, khô mắt và nặng đầu ^[5]. Một nghiên cứu sơ bộ năm 2023 trên 24 bệnh nhân khô mắt nặng dùng 600 mg chiết xuất bilberry kết hợp 240 mg dầu cá tinh luyện chứa DHA mỗi ngày trong 3 tháng cũng cho thấy cải thiện rõ rệt điểm số bảng hỏi OSDI, thời gian vỡ màng phim nước mắt và độ mở của tuyến meibomius ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng y khoa hiện tại để tránh kỳ vọng sai lệch.

Thứ nhất, bilberry không phải là "thần dược" giúp mắt sáng rõ trong bóng đêm như những lời đồn đại từ thời Thế chiến thứ hai. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy ở người có mắt khỏe mạnh bình thường, chiết xuất bilberry không giúp cải thiện thị lực ban đêm ^[1]. Thử nghiệm dùng liều thấp (12–150 mg anthocyanin/ngày) không mang lại lợi ích thị giác ban đêm nào, trong khi liều cao lên tới 720 mg/ngày cũng không đủ để kết luận về tính hiệu quả ^[1]. Một nghiên cứu trên 40 phi công quân sự uống 400 mg anthocyanin bilberry trước chuyến bay ghi nhận việc giảm dư ảnh lóa mắt và giảm mệt mỏi thị giác chủ quan, nhưng hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt nào trên các chỉ số nhãn khoa khách quan ^[1].

Thứ hai, tác dụng của hoạt chất phụ thuộc lớn vào thời gian và liều lượng. Uống một vài ngày không thể giải quyết được tình trạng mỏi mắt mãn tính do nhìn màn hình. Hiệu quả giãn cơ điều tiết mi mắt và giảm khô rát mắt chỉ bắt đầu thể hiện rõ nét từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 12 của liệu trình ^[2], ^[3]. Ngoài ra, việc dùng bilberry không làm thay đổi mọi chỉ số khúc xạ, chẳng hạn như không tác động đến độ biến thiên điểm điều tiết gần (NPA) ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Chiết xuất bilberry được ghi nhận là an toàn, không có tác dụng phụ nghiêm trọng trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài từ 4 đến 12 tuần ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng:

• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu: Do bilberry có thể ảnh hưởng đến vi tuần hoàn và ngưng tập tiểu cầu, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
• Người có bệnh lý nền về mắt như thoái hóa hoàng điểm, đục thủy tinh thể nặng hay tổn thương đáy mắt: Việc uống thực phẩm bổ sung không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa chuyên sâu.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ chiết xuất thảo dược cô đặc nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ mắt khi dùng máy tính

Để chiết xuất bilberry phát huy tác dụng tốt nhất và giảm thiểu tình trạng mỏi điều tiết, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

• Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa: Ưu tiên các sản phẩm ghi rõ hàm lượng chiết xuất bilberry chuẩn hóa (standardized extract) với nồng độ anthocyanin được định lượng minh bạch.
• Liều lượng tham khảo theo nghiên cứu: Mức liều chiết xuất bilberry đã được chứng minh hiệu quả trên các thử nghiệm giảm co cứng cơ mi và mỏi mắt dao động từ 240 mg đến 480 mg mỗi ngày ^[2], ^[3]. Nếu dùng dạng phối hợp với dầu cá giàu DHA/EPA và lutein, cần tuân theo liều chỉ định của nhà sản xuất ^[6], ^[5].
• Thời điểm uống: Uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng nhỏ chất béo lành mạnh để tối ưu khả năng hấp thu của các hợp chất tan trong dầu đi kèm (nếu công thức có phối hợp lutein, dầu cá).
• Kiên trì dùng theo đợt: Cần duy trì sử dụng đều đặn tối thiểu từ 8 đến 12 tuần để thấy rõ sự cải thiện về tình trạng co cứng cơ mi và khô mỏi mắt ^[2], ^[3].

Chiết xuất bilberry là hoạt chất hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp giảm mỏi điều tiết và khô rát mắt ở người dùng thiết bị điện tử. Tuy nhiên, thực phẩm bổ sung không thể thay thế việc xây dựng thói quen thị giác lành mạnh. Hãy kết hợp nghỉ ngơi mắt định kỳ sau mỗi 20–30 phút làm việc, chớp mắt thường xuyên và kiểm tra mắt định kỳ để bảo vệ thị lực bền vững.