Chiết xuất Dendrobium nobile trong thực phẩm thể thao: Lợi hay hại?

Cơn sốt thảo dược trong phòng gym và nỗi lo chất cấm

Nhiều người tập thể hình hay chơi thể thao thường tìm kiếm các sản phẩm tăng lực (pre-workout), đốt mỡ hoặc tăng sức bền có nguồn gốc từ tự nhiên để cải thiện thành tích. Trong số các thành phần được quảng bá rầm rộ, chiết xuất thạch hộc, đặc biệt là loài phi điệp kép (Dendrobium nobile), từng được xem như một giải pháp thay thế thảo dược hoàn hảo giúp tăng cường sự tỉnh táo và sức mạnh cơ bắp.

Tuy nhiên, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung thể thao chứa chiết xuất thảo mộc nói chung và chiết xuất thạch hộc nói riêng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng và rủi ro pháp lý ^[1], ^[2]. Thay vì mang lại lợi ích thể lực thuần túy từ thiên nhiên, nhiều sản phẩm thực chất bị pha trộn các chất kích thích tổng hợp bị cấm, khiến người dùng đối mặt với nguy cơ dính doping ngoài ý muốn ^[2], ^[3].

Chiết xuất Dendrobium nobile trong thực phẩm thể thao: Lợi hay hại?

Thực tế kiểm nghiệm cho thấy nguy cơ gây hại vượt trội hơn hẳn so với bất kỳ lợi ích quảng cáo nào mà các dòng sản phẩm này mang lại ^[2]. Thực phẩm bổ sung thể thao gắn mác thảo dược thường là bình phong che đậy việc cố tình đưa vào các hoạt chất kích thích thần kinh trung ương chưa được kiểm duyệt hoặc các chất nằm trong danh mục cấm thi đấu ^[2], ^[3].

Nhiều người sử dụng lầm tưởng rằng một sản phẩm chiết xuất từ cây cỏ tự nhiên sẽ luôn an toàn, lành tính và không vi phạm quy định ^[1], ^[2]. Sự thật là khi nạp các sản phẩm bổ sung thể thao không rõ nguồn gốc, vận động viên và người tập phong trào có thể đưa vào cơ thể hàng loạt hợp chất độc hại, gây rối loạn tim mạch, kích thích quá mức và phá hủy sự nghiệp thi đấu chỉ vì một xét nghiệm dương tính với chất cấm ^[2], ^[4].

Vì sao thực phẩm thể thao thảo dược dễ bị pha trộn chất kích thích?

Thực phẩm bổ sung đóng vai trò quan trọng trong lối sống của một bộ phận lớn dân số, đặc biệt là nhóm người chơi thể thao từ cấp độ phong trào cho đến vận động viên đỉnh cao ^[1]. Để đáp ứng kỳ vọng tăng cơ nhanh, giảm mỡ cấp tốc hoặc hưng phấn tức thì trong phòng tập, một số nhà sản xuất đã tìm cách gian lận công thức ^[2], ^[5].

Tình trạng tạp nhiễm hoặc pha trộn trong thực phẩm bổ sung có thể diễn ra theo hai hình thức: vô tình hoặc cố ý ^[2], ^[5]. Vô tình là do quy trình sản xuất kém, ô nhiễm chéo từ nguyên liệu thô ban đầu ^[5]. Ngược lại, pha trộn cố ý là hành vi nhà sản xuất chủ động thêm vào các hợp chất bị cấm như steroid đồng hóa hay các chất kích thích nhằm khuếch đại tối đa hiệu quả mà người dùng cảm nhận được sau khi uống ^[5].

Việc ghi nhãn sai lệch hoặc mập mờ tên gọi chiết xuất thực vật như thạch hộc thực chất là thủ thuật nhằm che giấu sự hiện diện của các chất kích thích thần kinh tổng hợp ^[3]. Người tiêu dùng tưởng rằng bản thân đang dùng thảo mộc tự nhiên, nhưng thực tế cơ thể lại đang hấp thu các hóa chất kích thích mạnh ^[2], ^[3].

Bằng chứng khoa học về chất cấm và tạp nhiễm ẩn danh

Các nghiên cứu khoa học qua nhiều năm đã liên tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ ô nhiễm chất cấm trong các sản phẩm bổ sung dành cho người tập luyện thể thao ^[1], ^[4].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2006 chỉ ra rằng bên cạnh các sản phẩm bổ sung thông thường như vitamin và khoáng chất, trên thị trường xuất hiện nhiều tiền chất steroid đồng hóa và các công thức giảm cân từ thảo dược ^[1]. Đáng chú ý, các chuyên gia phát hiện vô số sản phẩm bổ sung phi hormone nhưng lại bị nhiễm các steroid đồng hóa không hề được ghi nhãn ^[1]. Đồng thời, các chất kích thích khác không phải là hoạt chất tự nhiên cũng được phát hiện trôi nổi trong các sản phẩm này ^[1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2024 về các chất gây ô nhiễm trong thực phẩm bổ sung khẳng định rằng việc vận động viên tiêu thụ các chế phẩm này mà không có sự giám sát chuyên môn diễn ra rất phổ biến ^[2]. Ô nhiễm thực phẩm bổ sung, đặc biệt là ô nhiễm steroid và chất kích thích dù vô tình hay cố ý, đều tạo ra tình trạng đặc biệt nguy hiểm ^[2]. Việc sử dụng kéo dài các sản phẩm này mà không biết rõ thành phần thực sự có thể gây ra những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng và dẫn tới án phạt cấm thi đấu cho vận động viên chuyên nghiệp ^[2].

Một nghiên cứu năm 2020 đi sâu vào thực trạng ô nhiễm thực phẩm bổ sung đã ghi nhận nhiều trường hợp dương tính chất kích thích ngoài ý muốn ^[3]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện hợp chất dẫn xuất phenylethylamine là N-ethyl-alpha-ethyl-phenylethylamine (ETH) hay 2-ethylamino-1-phenylbutane (EABP) bị che giấu dưới nhãn mác không chính xác của thực phẩm bổ sung ^[3]. Nồng độ chất thiết kế này trong các sản phẩm kiểm tra dao động từ 2 đến 16 mg/g ^[3]. Khi thử nghiệm cho ba người tình nguyện khỏe mạnh dùng một trong các sản phẩm đó, nồng độ chất cấm trong nước tiểu của họ vượt mức 50 ng/mL và tồn lưu kéo dài từ 46 đến 106 giờ ^[3].

Cũng trong báo cáo năm 2020, vào năm 2018 đã có hai trường hợp có kết quả phân tích bất lợi (AAF) với chất kích thích heptaminol xuất phát từ việc dùng thực phẩm bổ sung đốt mỡ hoặc tăng lực trước tập (pre-workout) ghi nhãn chứa 2-aminoisoheptane ^[3]. Tên gọi này thực chất là một cách gọi sai đồng nghĩa của octodrine - một chất kích thích thần kinh trung ương có tác động tâm thần ^[3]. Khi uống vào, cơ thể chuyển hóa octodrine thành heptaminol; cả hai chất kích thích này đều bị cấm trong thi đấu ^[3]. Ngoài ra, chất kích thích oxilofrine và chất kích thích mới 1,3-dimethylbutylamine cũng bị phát hiện là chất pha trộn bất hợp pháp trong các sản phẩm bổ sung tăng lực tập luyện và giảm cân ^[3].

Bên cạnh chất kích thích, nguy cơ ô nhiễm còn mở rộng sang các nhóm chất cấm khác. Năm 2018, một vận động viên đã nhiều lần bị phát hiện dương tính với thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide (HCTZ) do dùng thực phẩm bổ sung bị nhiễm ^[3]. Thuốc lợi tiểu vốn là thuốc điều trị tăng huyết áp nhưng bị cấm hoàn toàn trong và ngoài thi đấu vì có thể dùng để giảm cân cấp tốc hoặc che giấu các chất doping khác ^[3]. Nhờ các kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS), cơ quan kiểm tra có thể phát hiện chất này ở nồng độ cực nhỏ tính bằng picogram ^[3].

Song song với việc cố ý pha trộn dược chất, thực phẩm bổ sung thảo dược còn đối mặt với rủi ro tạp nhiễm sinh học và hóa học từ quy trình sản xuất ^[5], ^[6]. Một nghiên cứu năm 2022 phân tích thực phẩm bổ sung cho thấy nguyên liệu thảo mộc thường dễ nhiễm kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu và độc tố vi nấm ^[5]. Thuốc bảo vệ thực vật từng được ghi nhận trong các sản phẩm chứa bạch quả và nhân sâm, trong khi độc tố vi nấm xuất hiện ở các chế phẩm từ bạch quả và nho ^[5].

Về mặt vi sinh, một nghiên cứu năm 2018 khảo sát 106 mẫu thực phẩm bổ sung và nguyên liệu cho thấy vi khuẩn tạp nhiễm chủ yếu thuộc các chi Bacillus (chiếm 56% ở sản phẩm hoàn thiện, 45% ở nguyên liệu), Micrococcus và Staphylococcus ^[6]. Thậm chí có mẫu vượt quá giới hạn cho phép 10^5 CFU/g đối với tổng số vi sinh vật hiếu khí ^[6]. Các loại nấm mốc như Aspergillus, Alternaria, Penicillium cũng hiện diện với tỷ lệ lớn trên các mẫu thử có nguồn gốc từ thực vật ^[6].

Thận trọng với dữ liệu nghiên cứu về các loài thạch hộc khác

Khi tìm hiểu về công dụng của chiết xuất thạch hộc, người tiêu dùng rất dễ bị nhầm lẫn giữa các loài khác nhau và ngộ nhận giữa nghiên cứu cơ bản với tác dụng tăng cường thể chất ở người.

Cần lưu ý rằng các nghiên cứu ghi nhận tiềm năng sinh học của thạch hộc hiện nay chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm và sử dụng các loài khác chứ không phải nghiên cứu về hiệu suất thể thao của thạch hộc phi điệp kép (Dendrobium nobile) trên con người. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng polysaccharide từ thạch hộc thiết bì (Dendrobium officinale - DOP) có tác dụng hỗ trợ cải thiện viêm loét đại tràng cấp tính do hóa chất DSS gây ra trên chuột thông qua việc giảm sút cân, điều hòa các cytokine miễn dịch (IL-2, IL-4, IL-6, IL-10), bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột và tăng lợi khuẩn Lactobacillales ^[7]. Một nghiên cứu khác năm 2015 cũng chỉ ra polysaccharide từ thạch hộc hoắc sơn (Dendrobium huoshanense - DHP) có tác dụng bảo vệ gan chuột trước tổn thương do cồn thông qua điều hòa chuyển hóa lipid và axit amin ^[8].

Tuyệt đối không thể đánh đồng các kết quả trên chuột của loài thạch hộc thiết bì hay hoắc sơn để khẳng định rằng chiết xuất phi điệp kép trong bột tăng lực thể thao là có lợi, an toàn và giúp phát triển cơ bắp cho người ^[7], ^[8]. Chưa có bằng chứng khoa học chuẩn mực chứng minh chiết xuất Dendrobium nobile giúp cải thiện thành tích thể thao một cách an toàn mà không đi kèm rủi ro chất kích thích ^[2], ^[3].

Những hiểu lầm tai hại của người tập thể thao

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ có nguồn gốc thảo dược thì hoàn toàn vô hại". Rất nhiều vận động viên phong trào tin rằng một hũ bột tăng lực ghi thành phần chiết xuất thạch hộc thiên nhiên thì không thể chứa chất cấm. Sự thật là nhãn mác sản phẩm thể thao thường xuyên che giấu các tiền chất ma túy hoặc chất kích thích tổng hợp dưới tên gọi thảo mộc ^[2], ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "chỉ cần xét nghiệm sản phẩm cuối cùng là an tâm tuyệt đối". Nghiên cứu năm 2010 chỉ ra rằng việc kiểm nghiệm thành phẩm tuy giúp giảm thiểu rủi ro nhưng không loại bỏ được tận gốc nguyên nhân ô nhiễm ^[4]. Để đảm bảo sạch chất cấm, các nhà sản xuất phải áp dụng hệ thống quy trình đảm bảo chất lượng nghiêm ngặt kết hợp kiểm tra từ khâu nguyên liệu thô ^[4]. Các đơn vị không có hệ thống quản lý chất lượng chuẩn mực luôn ghi nhận tỷ lệ mẫu nhiễm chất cấm cao hơn hẳn ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cơ quan chống doping sẽ châm chước nếu chất cấm xâm nhập do vô tình. Quy định của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA) nêu rõ vận động viên phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với bất kỳ chất cấm nào được tìm thấy trong mẫu sinh học của họ, bất kể chất đó đến từ thực phẩm bổ sung, thuốc hay do bị tạp nhiễm ^[1], ^[2].

Ai cần đặc biệt thận trọng với thực phẩm bổ sung thể thao?

• Vận động viên thi đấu chuyên nghiệp và bán chuyên: Bất kỳ ai tham gia các giải đấu có áp dụng quy chế kiểm tra doping đều phải tránh xa các sản phẩm trôi nổi ghi nhãn tăng lực, đốt mỡ chứa chiết xuất thảo mộc lạ, bao gồm cả chiết xuất thạch hộc ^[1], ^[2]. Một lượng vết chất kích thích tồn lưu trong nước tiểu từ vài chục đến hàng trăm giờ đủ để dẫn tới án phạt cấm thi đấu nhiều năm ^[3].
• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp: Các chất kích thích pha trộn bất hợp pháp (như octodrine, oxilofrine, dẫn xuất phenylethylamine) tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương và tuần hoàn, làm tăng nhịp tim, co mạch và có thể gây biến cố tim mạch nguy hiểm ^[2], ^[3].
• Người tập phong trào dùng sản phẩm không có giám sát y tế: Tiêu thụ các loại bột tăng năng lượng không rõ nguồn gốc trong thời gian dài có thể gây độc cho gan, thận hoặc nhiễm phải các độc tố vi nấm và vi khuẩn có hại ^[2], ^[5], ^[6].

Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng sản phẩm bổ sung an toàn

Để tối ưu hóa việc tập luyện mà không đánh đổi sức khỏe hay vướng vào vòng lao lý thể thao, người dùng cần thay đổi tư duy tiếp cận:

1. Ưu tiên dinh dưỡng từ thực phẩm tự nhiên: Xây dựng chế độ ăn cân bằng dưỡng chất, bổ sung đủ đạm, hydrat hóa đầy đủ và ngủ đủ giấc là nền tảng bền vững nhất cho hiệu suất thể thao, vượt trội hơn bất kỳ loại thực phẩm bổ sung tăng lực nào.
2. Kiểm tra chứng nhận độc lập: Nếu bắt buộc phải dùng thực phẩm bổ sung, chỉ chọn các sản phẩm từ những nhà sản xuất có hệ thống kiểm soát chất lượng chuẩn hóa và được chứng nhận không chứa chất cấm bởi các tổ chức kiểm định độc lập uy tín ^[4].
3. Cảnh giác với lời hứa hẹn thần tốc: Bất kỳ sản phẩm nào quảng cáo mang lại cảm giác hưng phấn tức thì, "bơm máu cực đại", giảm cân cấp tốc mà lại gắn mác chiết xuất thảo dược tự nhiên đều tiềm ẩn nguy cơ cao bị pha trộn chất kích thích thần kinh cấm ^[2], ^[3].
4. Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn trao đổi với bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chuyên môn trước khi đưa bất kỳ thực phẩm bổ sung mới nào vào chế độ sinh hoạt hàng ngày ^[2].

Chiết xuất thạch hộc trong thực phẩm bổ sung thể thao tiềm ẩn mặt hại nhiều hơn mặt lợi do nguy cơ pha trộn chất kích thích và rủi ro vi phạm doping ^[2], ^[3]. Người tiêu dùng thông thái cần tỉnh táo trước các chiêu trò tiếp thị thảo dược, luôn đặt an toàn sức khỏe lên hàng đầu và tuân thủ các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học.