Nhiều người thường nghĩ rằng chỉ cần thoa kem chống nắng bên ngoài là làn da đã được bảo vệ tuyệt đối trước ánh nắng mặt trời gay gắt. Tuy nhiên, tình trạng đen sạm, bỏng rát hay lão hóa sớm vẫn có thể xuất hiện do kem bôi dễ bị trôi bởi mồ hôi hoặc không che phủ toàn diện. Do đó, các giải pháp chống nắng đường uống, đặc biệt là chiết xuất từ cây dương xỉ, đang nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng làm đẹp.

Chiết xuất dương xỉ nhiệt đới Polypodium leucotomos bảo vệ da thông qua cơ chế chống oxy hóa toàn thân, ngăn chặn tình trạng suy giảm miễn dịch tại chỗ và thúc đẩy quá trình sửa chữa tổn thương vật liệu di truyền do tia cực tím gây ra [1], [2]. Đây không phải là tấm màn chắn phản xạ tia sáng như kem bôi thông thường, mà là chất bảo vệ sinh học giúp tế bào sống sót và sửa sai sau phơi nhiễm bức xạ [1], [3].

Hiểm họa tiềm ẩn: Ức chế miễn dịch và đột biến gen do tia cực tím

Bức xạ mặt trời bao gồm tia cực tím (UV), ánh sáng nhìn thấy và tia hồng ngoại đều có khả năng gây hại cho tế bào da [2]. Khi tiếp xúc quá mức với ánh nắng, cơ thể không chỉ bị tổn thương tức thì như đỏ rát hay bỏng nắng, mà cấu trúc sâu bên trong da cũng bị phá hủy [1], [4]. Tia UV tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) làm đứt gãy cấu trúc nền ngoại bào, dẫn đến hiện tượng lão hóa sớm và tăng nguy cơ ung thư da [1], [3].

Nguy hiểm hơn, tia cực tím gây ức chế hệ miễn dịch tự nhiên của da và làm biến đổi trực tiếp vật liệu di truyền [1], [5]. Tia UVB gây ra các tổn thương sai hỏng liên kết giữa các nucleotide trên chuỗi DNA, điển hình là tạo ra các phức hợp pyrimidine dimers [6]. Nếu hệ thống sửa chữa tự nhiên của tế bào không kịp thời loại bỏ các lỗi này, đột biến gen sẽ tích tụ dần theo thời gian, hình thành nên các khối u ác tính [2], [6].

Chiết xuất dương xỉ hoạt động theo cơ chế nào?

Cơ chế bảo vệ của Polypodium leucotomos bắt đầu từ đặc tính chống oxy hóa vô cùng mạnh mẽ [1]. Hợp chất này trung hòa các gốc tự do nguy hại như anion superoxide, gốc hydroxyl và lipoperoxide phát sinh do tia cực tím, ánh sáng nhìn thấy và tia hồng ngoại [3], [2]. Hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên này chủ yếu được thúc đẩy bởi sự hiện diện của các hoạt chất phenolic, đặc biệt là acid caffeic và acid ferulic [2], [4].

Bên cạnh việc dập tắt gốc tự do, chiết xuất này can thiệp sâu vào các con đường truyền tín hiệu nội bào. Nó ức chế sự kích hoạt của các yếu tố phiên mã AP-1 và NF-kappaB do tia cực tím kích thích, từ đó kìm hãm phản ứng viêm và chặn đứng sự phá hủy chất nền collagen [3]. Đồng thời, chiết xuất dương xỉ giúp bảo tồn các hệ thống chống oxy hóa nội sinh sẵn có của làn da bao gồm catalase (CAT), glutathione (GSH) và glutathione reductase (GSSR) [3].

Ở cấp độ tế bào, Polypodium leucotomos giúp ngăn chặn quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và hoại tử do bức xạ UV [1], [3]. Thảo dược này làm giảm sản sinh cả các gốc oxy hóa và nitơ phản ứng (ROS, RNS), giúp tế bào duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào và bảo vệ phân tử sinh học nội sinh [5], [7], [4].

Lá chắn ngăn chặn ức chế miễn dịch tại chỗ

Một trong những tác động then chốt nhất của chiết xuất Polypodium leucotomos là khả năng điều hòa và bảo toàn đáp ứng miễn dịch của da dưới ánh nắng [7], [2]. Khi da phơi nhiễm tia cực tím, phân tử trans-urocanic acid (t-UCA) trên tầng thượng bì bị đồng phân hóa quang hóa, biến đổi thành dạng cis-urocanic acid vốn là một tín hiệu gây ức chế miễn dịch mạnh mẽ [1], [7]. Chiết xuất dương xỉ can thiệp trực tiếp bằng cách ngăn cản quá trình đồng phân hóa quang hóa và phân hủy của phân tử này [1], [7].

Nhờ khả năng ngăn chặn sự biến đổi của urocanic acid, chiết xuất giúp hệ thống miễn dịch biểu bì duy trì khả năng nhận diện các tế bào tổn thương [1], [7]. Tác động này giúp giảm đáng kể phản ứng viêm ban đỏ do tia UV và hạn chế tình trạng ức chế miễn dịch cục bộ trên da [1], [4]. Sự điều hòa phản ứng viêm và miễn dịch này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh da do ánh sáng [2].

Giảm thiểu đột biến gen và sửa chữa DNA tổn thương

Không chỉ dừng lại ở tác dụng phòng ngừa từ xa, chiết xuất dương xỉ còn trực tiếp tham gia vào việc bảo vệ tính toàn vẹn của vật liệu di truyền [7], [2]. Khi tế bào tiếp xúc với tia bức xạ, chiết xuất Polypodium leucotomos hỗ trợ ngăn ngừa tổn thương DNA và thúc đẩy quá trình sửa chữa bộ gen [7], [2]. Dữ liệu cho thấy hoạt chất này đẩy nhanh việc dọn dẹp các sản phẩm quang hóa bất thường và làm giảm các đột biến gen do tia UV gây ra [2].

Về mặt phân tử, chiết xuất dương xỉ đường uống làm gia tăng biểu hiện của protein kiểm soát chu kỳ tế bào p53 dạng hoạt tính, giúp điều hòa quá trình tăng sinh và ức chế nồng độ enzyme gây viêm COX-2 sinh ra bởi tia UV [2]. Việc làm chậm phân chia tế bào tổn thương kết hợp tăng cường p53 giúp bộ máy nucleotide excision repair có thêm thời gian sửa chữa các liên kết lỗi như pyrimidine dimers [2], [6]. Nhờ vậy, nguy cơ hình thành khối u quang hóa được kiểm soát và giảm thiểu từ sâu bên trong [1], [4].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?

Hiệu quả quang bảo vệ của Polypodium leucotomos đã được kiểm chứng qua hàng loạt mô hình nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro), trên động vật thí nghiệm và trên người [5], [7], [2].

Các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 và 2011 xác nhận rằng chiết xuất dương xỉ có thể phát huy tác dụng toàn thân thông qua đường uống mà không gây độc tính [1], [3]. Các phân tích trên nuôi cấy tế bào và mô hình chuột chứng minh hoạt chất này giảm thiểu tổn hại tế bào, bảo vệ sợi elastin và làm giảm quá trình tạo mạch bất thường liên quan đến lão hóa do ánh nắng [3], [4]. Đặc biệt, nghiên cứu trên chuột ghi nhận việc bổ sung chiết xuất dương xỉ đường uống có khả năng làm chậm quá trình phát triển khối u da [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng Polypodium leucotomos an toàn, không gây đột biến, không có độc tính cấp hoặc mãn tính [7]. Hoạt tính bảo vệ da đã được đánh giá thành công trên cả người tình nguyện khỏe mạnh lẫn các bệnh nhân mắc các bệnh lý da liễu khác nhau [7]. Chiết xuất này được chứng minh là có hiệu quả hỗ trợ điều trị bệnh nhân bạch biến, vảy nến, sạm nám melasma và các bệnh da nhạy cảm ánh sáng vô căn [7]. Nó cũng đem lại lớp bảo vệ bổ sung giá trị khi bệnh nhân buộc phải tiếp xúc với tia cực tím trong các liệu trình quang trị liệu dải hẹp/rộng UVB hoặc điều trị kết hợp psoralen với UVA [7].

Nghiên cứu năm 2020 tiếp tục ghi nhận chiết xuất dương xỉ là thành phần bổ trợ an toàn trong liệu pháp quang động học để xử lý dày sừng ánh sáng [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng cần phân biệt rõ giữa bảo vệ chống nắng sinh học và hóa dự phòng ung thư triệt để, đồng thời cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn hơn để tối ưu hóa liều dùng chuẩn mực [4], [8].

Lợi ích, giới hạn và những hiểu lầm thường gặp

Chiết xuất dương xỉ mang lại lợi ích nổi bật là khả năng phân bố đều toàn thân, bảo vệ được cả những vùng da khó bôi kem như da đầu, mi mắt hoặc vành tai [1], [5]. Nó đặc biệt hữu ích cho những người sở hữu nhóm da nhạy cảm với ánh sáng hoặc người làm việc liên tục ngoài trời [7].

Dù vậy, hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem viên uống dương xỉ như sự thay thế hoàn toàn cho kem chống nắng dạng bôi. Đây là quan điểm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng rát da [8]. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng có rất ít thử nghiệm ủng hộ việc dùng các chất bổ sung đường uống đơn độc để thay thế kem chống nắng ngoài da [8]. Chiết xuất dương xỉ không có cơ chế vật lý hấp thụ hay phản xạ trực tiếp chùm tia UV từ bề mặt da như kem bôi, mà nó bảo vệ da bằng phản ứng tế bào sau phơi nhiễm [1], [3]. Do đó, giải pháp đường uống chỉ đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ song hành cùng kem bôi tại chỗ [5], [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Chiết xuất Polypodium leucotomos được chứng minh là hoàn toàn an toàn và không gây độc tính trong các báo cáo nghiên cứu [5], [7], [2]. Mặc dù loài cây nhiệt đới này từng được dùng làm thuốc đắp truyền thống ở Nam Mỹ để trị bệnh vảy nến, dạng chiết xuất hiện đại đã được tinh chế dưới dạng viên uống hoặc kem bôi chuyên biệt [3].

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những người có cơ địa dị ứng đặc biệt với các loài thực vật họ Polypodiaceae nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ dạng hoạt chất nào. Người đang sử dụng thuốc điều trị ức chế miễn dịch hoặc bệnh nhân có khối u ác tính cũng cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chỉ định phù hợp, không tự ý dùng như biện pháp điều trị bệnh đơn độc.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ da toàn diện

Để phát huy tối đa công dụng của Polypodium leucotomos, người dùng cần kết hợp song song cả phương pháp bảo vệ ngoài da lẫn bổ sung bên trong [5], [8]. Viên uống chứa chiết xuất dương xỉ nên được sử dụng như một lớp màng phòng thủ thứ hai hỗ trợ cùng kem chống nắng quang phổ rộng tiêu chuẩn [8].

Về thời điểm, người dùng nên uống viên chiết xuất trước khi ra ngoài tiếp xúc với ánh nắng mặt trời nhằm bảo đảm hoạt chất đã được hấp thu và phân bố trong mô da kịp thời tạo ra hàng rào chống oxy hóa [1], [2]. Các sản phẩm chứa chiết xuất dương xỉ có thể ở dạng bào chế viên nén, viên nang hoặc tinh chất bôi ngoài da [3], [2]. Bên cạnh đó, việc duy trì thói quen che chắn cơ học bằng nón rộng vành, kính râm và áo khoác chống nắng vẫn là nguyên tắc căn bản không thể bỏ qua.

Hiểu đúng bản chất của chiết xuất dương xỉ giúp chúng ta tận dụng tối đa lợi ích sinh học từ thảo dược tự nhiên mà không rơi vào tâm lý chủ quan trước tác hại của tia cực tím. Việc kết hợp kiên trì giữa kem chống nắng bên ngoài và bảo vệ tế bào từ bên trong chính là chìa khóa duy trì làn da khỏe mạnh, tươi trẻ dài lâu.