Sau một đêm thiếu ngủ hoặc làm việc căng thẳng nhiều giờ trước màn hình máy tính, nhiều người thức dậy với đôi mắt sưng phù, bọng mắt lộ rõ và quầng thâm sẫm màu dưới mi dưới. Trước nhu cầu tìm kiếm các giải pháp làm đẹp từ thiên nhiên lành tính, chiết xuất hoa thanh cúc (cornflower, tên khoa học là Centaurea cyanus) nổi lên như một thành phần quen thuộc trong nhiều loại nước hoa hồng, mặt nạ và kem dưỡng mắt được quảng cáo có khả năng làm dịu đôi mắt mệt mỏi tức thì.

Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn từ góc độ khoa học là chiết xuất hoa thanh cúc chỉ có thể hỗ trợ làm dịu tạm thời tình trạng kích ứng nhẹ và phù nề bề mặt nhờ các hợp chất kháng viêm, chống oxy hóa tự nhiên, chứ chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh loại thảo mộc này có thể xóa bỏ hoàn toàn quầng thâm do di truyền hay bọng mỡ mắt tích tụ lâu năm. Hầu hết các đặc tính có lợi của thanh cúc mới dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên mô hình tế bào.

Nguyên nhân gây bọng mắt, quầng thâm và kỳ vọng từ thảo dược

Vùng da quanh mắt là khu vực mỏng manh nhất trên khuôn mặt, với độ dày chỉ bằng khoảng một phần tư so với các vùng da khác và có mạng lưới mao mạch dày đặc. Quầng thâm và bọng mắt có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân cơ học và sinh lý khác nhau, bao gồm sự ứ trệ tuần hoàn máu vi mạch, tình trạng tích tụ dịch kẽ gây phù nề tạm thời, lớp mỡ hốc mắt sa trễ theo tuổi tác hoặc do sắc tố melanin di truyền.

Khi thức khuya hoặc căng thẳng, tuần hoàn máu tại chỗ kém đi, dẫn đến thoát mạch và ứ đọng dịch ở mô lỏng lẻo dưới mắt, tạo nên hiện tượng bọng mắt sưng húp. Nhiều người tìm đến chiết xuất hoa thanh cúc với kỳ vọng các hoạt chất thực vật có thể giúp co mạch, tăng cường lưu thông máu và giảm bớt lượng dịch ứ đọng này. Sự dịu mát khi đắp nước cất thanh cúc cũng mang lại cảm giác thư giãn cho cơ mắt sau một ngày làm việc mệt mỏi.

Các hoạt chất sinh học tạo nên giá trị của hoa thanh cúc

Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy hoa thanh cúc chứa đựng một tập hợp phong phú các hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học. Trong một nghiên cứu phân tích bằng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS), chiết xuất thanh cúc được xác định có chứa các chất chuyển hóa quan trọng như axit quinic, axit caffeoylquinic và kaempferol [1]. Những thành phần phenolic này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các bước lành thương và ức chế các phản ứng viêm mô bào [1].

Bên cạnh đó, phân tích chiết xuất nước tối ưu từ cánh hoa thanh cúc cũng ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt axit phenolic và flavonoid quý giá bao gồm axit chlorogenic, axit caffeic, axit ferulic, axit p-coumaric, isoquercitrin và coumarin [2]. Một nghiên cứu khác sử dụng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) trên chiết xuất cồn của hoa thanh cúc đã xác định được hai thành phần chính yếu là catechol và alpha-amyrin [3].

Không chỉ có các hợp chất tan trong nước hay cồn, phần cánh hoa của loài cây này còn sở hữu các mô tiết đặc biệt. Khảo sát cấu trúc siêu hiển vi cho thấy nhu mô cánh hoa thanh cúc tiết ra hỗn hợp nhựa dầu chứa nhiều sesquiterpene dễ bay hơi, trong đó nổi bật nhất là beta-caryophyllene chiếm 26,17% và alpha-humulene chiếm 9,77% [4]. Các hợp chất bay hơi này cùng tích tụ trên bề mặt biểu bì thông qua các vi ống của lớp biểu bì, được xem là đóng góp một phần đáng kể vào tiềm năng điều trị của dược liệu [4].

Bằng chứng khoa học về khả năng kháng khuẩn, phục hồi da và độ an toàn tế bào

Để một sản phẩm có thể ứng dụng quanh mắt, tính an toàn cho tế bào da là yếu tố tiên quyết. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành tích hợp chiết xuất thanh cúc vào màng hydrogel PVA nhằm ứng dụng làm băng vết thương và kiểm tra độc tính tế bào [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thanh cúc không gây độc đối với tế bào nguyên bào sợi da khỏe mạnh 3T3-L1, đồng thời duy trì tỷ lệ sống của tế bào trong suốt 72 giờ và kích thích tế bào tăng sinh thêm 19% [1]. Màng hydrogel này có khả năng giải phóng 79% lượng chiết xuất trong vòng 24 giờ đầu tiên, cho thấy tiềm năng hấp thu tốt qua bề mặt da [1].

Ngoài việc thúc đẩy tăng sinh tế bào lành, chiết xuất thanh cúc trong nghiên cứu trên còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trước vi khuẩn Staphylococcus aureus với đường kính vòng ức chế đạt 16,9 mm ± 0,8, cao hơn cả kháng sinh đối chứng ampicillin với vòng ức chế 15,8 mm ± 0,8 [1]. Điều này cho thấy tiềm năng bảo vệ hàng rào da khỏi sự xâm nhập của vi khuẩn gây viêm nhiễm tại chỗ [1].

Độ an toàn tế bào của thanh cúc cũng được củng cố bởi một nghiên cứu năm 2018 trên dịch chiết nước của cánh hoa [2]. Nghiên cứu này ghi nhận giá trị nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) và nồng độ ức chế tăng trưởng (GI50) đối với các dòng tế bào thử nghiệm đều ở mức cao trên 900 microgam/mL, minh chứng cho độc tính tế bào rất thấp [2]. Mặc dù chiết xuất thể hiện tác động tiền oxy hóa ở dải nồng độ từ 10 đến 100 microgam/mL trong thử nghiệm stress oxy hóa, nó hoàn toàn không gây ra tổn thương hay làm chết tế bào [2]. Thêm vào đó, các tổng quan thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất từ cụm hoa và cánh hoa thanh cúc không gây độc tế bào và có hoạt tính chống tăng sinh thấp đối với các dòng tế bào như HepG-2, Caco-2 và A549 [5].

Tác động chống phù nề và cơ chế bảo vệ mạch máu

Khả năng hỗ trợ giảm phù nề của các loài thuộc chi thanh cúc đã được ghi nhận qua một số mô hình thí nghiệm trên động vật sống. Một nghiên cứu năm 2021 đánh giá hoạt tính của loài Centaurea tougourensis (một loài cùng chi thanh cúc) đã sử dụng mô hình gây phù tai chuột bằng dầu croton [6]. Kết quả thực nghiệm cho thấy chiết xuất phân đoạn n-butanol của loài này mang lại hiệu quả kháng viêm đáng kể, với tỷ lệ ức chế hiện tượng phù nề tai tối đa lên tới 39,58% ở liều dùng cao nhất là 400 mg/kg [6]. Đồng thời, chiết xuất này còn giúp hạ sốt hiệu quả, làm giảm nhiệt độ trực tràng ở chuột sau 5 giờ điều trị từ mức sốt xuống 32,88 ± 0,23 độ C (ở liều 200 mg/kg, tương đương ức chế sốt 78,9%) và 32,36 ± 0,18 độ C (ở liều 400 mg/kg, tương đương ức chế sốt 90,18%) [6].

Mặc dù thử nghiệm trên được thực hiện ở một loài cùng chi chứ chưa phải trực tiếp trên Centaurea cyanus, dữ liệu này cung cấp cơ sở sinh học cho thấy các hợp chất thực vật chi thanh cúc có tiềm năng can thiệp vào chuỗi phản ứng viêm và ức chế quá trình thoát dịch ngoại mạch gây sưng nề [6].

Đối với Centaurea cyanus, chiết xuất nước tối ưu hóa từ cánh hoa đã được chứng minh sở hữu hoạt tính chống tan máu (anti-hemolytic) và chống tăng huyết áp (anti-hypertensive) trong điều kiện ống nghiệm in vitro [2]. Khả năng bảo vệ màng tế bào hồng cầu chống lại sự vỡ tan gợi mở triển vọng bảo vệ thành mạch máu li ti vùng mắt, hạn chế tình trạng rò rỉ dịch huyết tương qua thành mạch – một trong những cơ chế bệnh sinh chính dẫn đến bọng nước và ứ trệ tuần hoàn dưới mắt [2].

Giới hạn của bằng chứng và khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật và thí nghiệm tế bào cho thấy nhiều hoạt tính hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về những giới hạn khoa học hiện tại. Thứ nhất, hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn của thanh cúc không đồng đều giữa các phương pháp chiết xuất. Trong một nghiên cứu so sánh năm 2021, chiết xuất ethanol của hoa Centaurea cyanus cho thấy hoạt tính chống oxy hóa và hoạt tính kháng khuẩn đối với các mầm bệnh thực vật tương đối thấp khi đặt cạnh các loài khác trong cùng chi như Centaurea jacea hay Centaurea scabiosa [3].

Thứ hai, hầu hết các nghiên cứu hiện có về hoa thanh cúc đều tập trung vào mô hình màng hydrogel trị vết thương [1], cấu trúc mô thực vật [4], tính chất hóa học ống nghiệm [2], hoặc các loài thực vật họ hàng [6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi quy mô lớn nào trên người được công bố nhằm đánh giá việc thoa chiết xuất hoa thanh cúc có làm giảm thể tích bọng mắt hay làm sáng quầng thâm một cách có ý nghĩa thống kê hay không.

Vì vậy, hiệu quả giảm sưng mắt mà người dùng cảm nhận thực tế khi đắp bông gòn thấm nước thanh cúc ướp lạnh phần lớn đến từ tác dụng nhiệt học (nhiệt độ lạnh làm co mạch tạm thời) kết hợp với cảm giác dịu nhẹ do các axit hữu cơ và dịch tiết nhựa dầu mang lại [4], chứ không phải là tác động biến mất thần kỳ của các túi mỡ tích tụ.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng hoa thanh cúc chăm sóc mắt

Nhiều người lầm tưởng rằng nước cất hoa thanh cúc có thể chữa khỏi dứt điểm quầng thâm mắt bẩm sinh. Trên thực tế, quầng thâm do yếu tố di truyền, cấu trúc hốc mắt sâu bẩm sinh hoặc tình trạng tăng sắc tố melanin quanh hốc mắt không thể giải quyết đơn thuần bằng các chất kháng viêm hay dịch chiết thực vật bôi ngoài da. Chiết xuất thanh cúc chỉ tác động vào bề mặt thượng bì và hỗ trợ làm dịu mô [1], không thể tác động sâu vào cấu trúc xương hay phân hủy các sắc tố melanin sâu bên trong lớp trung bì.

Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý hái hoa thanh cúc tươi hoặc mua hoa khô trôi nổi về tự đun sắc lấy nước rồi nhỏ trực tiếp vào trong mắt để rửa mắt hoặc trị mỏi mắt. Cần lưu ý rằng niêm mạc mắt và kết mạc là những cấu trúc cực kỳ nhạy cảm và vô trùng. Các loại nước tự nấu tại nhà không đảm bảo điều kiện vô khuẩn, còn lẫn tạp chất, phấn hoa hoặc nấm mốc có thể dẫn đến nguy cơ viêm kết mạc và nhiễm trùng mắt nghiêm trọng, thay vì đem lại lợi ích làm đẹp.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận sản phẩm từ hoa thanh cúc?

Mặc dù các thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất thanh cúc có độc tính tế bào thấp [2], người có cơ địa nhạy cảm vẫn cần hết sức cẩn trọng. Hoa thanh cúc thuộc họ Cúc (Asteraceae) – một họ thực vật có tỷ lệ gây viêm da tiếp xúc dị ứng khá phổ biến do các hợp chất sesquiterpene lactone. Những người từng có tiền sử dị ứng với các loài thực vật cùng họ như cúc vạn thọ, cúc La Mã, hoa hướng dương hoặc phấn hoa cỏ dại nên thử phản ứng trên vùng da cổ tay trước khi thoa lên gần mí mắt.

Những người đang gặp các bệnh lý cấp tính vùng mắt như viêm bờ mi, viêm kết mạc mắt, hoặc có vết thương hở, trầy xước gần mắt tuyệt đối không tự ý đắp dịch chiết thảo dược khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa mắt. Ngoài ra, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ cũng nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng các chế phẩm cô đặc, nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và lối sống khoa học

Nếu muốn trải nghiệm lợi ích làm dịu của chiết xuất hoa thanh cúc, bạn nên lựa chọn các sản phẩm nước cất (hydrosol) hoặc kem dưỡng mắt từ những thương hiệu uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã qua kiểm nghiệm da liễu. Cách sử dụng an toàn và thư giãn nhất là thấm nước hoa thanh cúc vào hai miếng bông cotton mỏng, để trong ngăn mát tủ lạnh khoảng 5 đến 10 phút, sau đó nhắm mắt lại và đắp nhẹ nhàng lên vùng bầu mắt trong khoảng 10 đến 15 phút vào buổi tối hoặc buổi sáng thức dậy. Thao tác này giúp tận dụng tác động co mạch từ nhiệt độ mát kết hợp cùng các dưỡng chất làm dịu của hoa để giảm nhanh cảm giác căng thẳng và sưng húp tạm thời.

Bên cạnh các biện pháp bôi ngoài, việc duy trì lối sống khoa học vẫn là giải pháp gốc rễ để phòng ngừa bọng mắt và quầng thâm:

  • Đảm bảo giấc ngủ đủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm và kê cao đầu một chút khi ngủ để dịch thể không bị ứ đọng nhiều ở vùng mô quanh mắt.
  • Giảm lượng muối trong chế độ ăn hàng ngày, đặc biệt là vào bữa tối, vì natri dư thừa sẽ khiến cơ thể giữ nước và gây sưng mí mắt vào sáng hôm sau.
  • Uống đủ lượng nước lọc trong ngày, hạn chế đồ uống có cồn và caffeine vào ban đêm để tránh làm gián đoạn giấc ngủ và mất nước tế bào.
  • Bôi kem chống nắng phổ rộng và đeo kính râm có khả năng chống tia UV khi ra ngoài trời để ngăn ngừa lão hóa sớm và tăng sinh sắc tố quanh mắt.

Tóm lại, chiết xuất hoa thanh cúc là một thành phần tự nhiên an toàn với đặc tính kháng viêm, hỗ trợ thúc đẩy tế bào biểu bì và làm dịu mát làn da quanh mắt. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho chế độ nghỉ ngơi điều độ hay các can thiệp chuyên khoa đối với bọng mỡ mắt và quầng thâm sâu. Việc sử dụng sản phẩm nên đi kèm với kỳ vọng thực tế, chú trọng thử phản ứng dị ứng và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng sưng mắt kéo dài kèm theo các dấu hiệu bất thường.