Trong y học dân gian ở một số nước châu Á như Thái Lan, cây nhọc (danh pháp khoa học: Polyalthia cerasoides) từng được lưu truyền với công dụng hạ sốt, bồi bổ hoặc hỗ trợ giảm đau nhức [1]. Gần đây, trước làn sóng tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, nhiều thông tin lan truyền cho rằng cây nhọc chứa các hợp chất có thể ngăn ngừa ung thư và chống viêm mạnh mẽ. Liệu những lời đồn thổi này có đúng với thực tế kiểm chứng khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn: Các tiềm năng sinh học của cây nhọc là có thật, nhưng hiện tại hầu hết các bằng chứng khoa học mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình chuột (in vivo). Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả chữa bệnh hay tính an toàn tuyệt đối.
Thành phần sinh học của cây nhọc gồm những gì?
Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chi Polyalthia nói chung và cây nhọc (Polyalthia cerasoides) nói riêng chứa nguồn hợp chất tự nhiên rất phong phú [2]. Những nhóm chất dồi dào nhất trong các loài thuộc chi này bao gồm alkaloid và terpene [2]. Bên cạnh đó, cây còn chứa flavonoid, lignan, sterol, tinh dầu và các axit hữu cơ [2].
Đáng chú ý trong số các hợp chất phân lập từ thực vật này là nhóm clerodane diterpene [1, 3]. Dòng diterpene kiểu clerodane được đánh giá là một trong những nhóm chất được nghiên cứu kỹ lưỡng và có hàm lượng phong phú nhất ở chi Polyalthia [2]. Ngoài ra, từ vỏ thân và hạt của cây nhọc, các nhà khoa học đã tách chiết được nhiều phân tử có hoạt tính như polyalthidin (một dẫn xuất benzopyran), N-(4-hydroxy-beta-phenethyl)-4-hydroxycinnamide, oxoprotoberberine, các phytosterol như alpha-spinasterol, spinasterol và stigmasterol [1, 2, 5].
Cơ chế tác động: Kháng oxy hóa và kìm hãm tế bào
Ở cấp độ tế bào học và phân tử, các chất chiết từ cây nhọc thể hiện hoạt tính thông qua nhiều con đường can thiệp sinh học khác nhau. Thứ nhất là khả năng dọn dẹp các gốc tự do (ROS), bảo vệ cấu trúc DNA trước các tác nhân gây đột biến và oxy hóa [4, 6, 7]. Khi các gốc tự do bị trung hòa, hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào giảm bớt và hệ thống men chống oxy hóa nội sinh được hỗ trợ [3].
Thứ hai, ở mức chuyển hóa nội bào, hợp chất phân lập từ vỏ thân cây nhọc có tên là polyalthidin được xác định có khả năng ức chế chuỗi hô hấp ty thể của động vật có vú [4]. Quá trình kìm hãm chuỗi hô hấp này góp phần giải thích khả năng làm suy giảm năng lượng và ức chế sự phân chia của các dòng tế bào bất thường trong thử nghiệm nhân tạo [4]. Thêm vào đó, một số phân đoạn chứa clerodane diterpenoid và phytosterol kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) thông qua hiện tượng phân mảnh DNA tế bào [5].
Bằng chứng phòng thí nghiệm nói lên điều gì?
Để hiểu đúng bản chất vấn đề, cần nhìn vào từng nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố trên các mô hình tế bào và động vật:
Năm 1996, nghiên cứu phân lập hoạt chất từ vỏ thân Polyalthia cerasoides đã ghi nhận polyalthidin như một chất ức chế mạnh chuỗi hô hấp ty thể ở động vật có vú [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc xác lập cấu trúc hóa học và mô tả hoạt tính sinh học cơ bản trên bào quan tách rời, chưa bước sang thử nghiệm điều trị [4].
Đến năm 2008, một công trình đánh giá dịch chiết cồn của Polyalthia cerasoides qua các thử nghiệm dọn gốc tự do như DPPH, gốc hydroxyl và superoxide [6]. Kết quả dịch chiết thể hiện khả năng quét gốc tự do ROS rõ rệt và thể hiện độc tính tế bào mức độ vừa phải trên dòng tế bào L929 [6]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm độc tính di truyền trên chuột bạch Swiss albino với liều 40 mg/kg thể trọng, dịch chiết cồn không gây ra sai lệch nhiễm sắc thể so với nhóm đối chứng [6]. Dù vậy, liều lượng này mới chỉ khảo sát tính an toàn di truyền ngắn hạn trên chuột [6].
Năm 2010, nghiên cứu trên hạt của cây nhọc (Polyalthia cerasoides) bằng phân đoạn ete dầu mỏ đã tách thành công clerodane diterpenoid, alpha-spinasterol và spinasterol [5]. Thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư ruột CACO-2 cho thấy cả ba hợp chất đều ức chế tăng sinh tế bào, với giá trị IC50 lần lượt là 28,6 +/- 4,34 nM/ml đối với clerodane diterpenoid; 57,7 +/- 6,81 nM/ml đối với spinasterol; và 60,0 +/- 7,10 nM/ml đối với alpha-spinasterol [5]. Khi đánh giá khả năng chống đột biến trước chất gây đột biến methylmethane sulfonate (MMS), các phytosterol thể hiện tác dụng bảo vệ rõ, trong khi clerodane diterpenoid lại ít hiệu quả hơn đối với các sai hỏng nhiễm sắc thể do MMS tạo ra [5].
Năm 2011, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập hợp chất N-(4-hydroxy-beta-phenethyl)-4-hydroxycinnamide cùng hỗn hợp stigmasterol và triterpene từ vỏ thân cây nhọc [1]. Phân đoạn chiết bằng dichloromethane thể hiện hoạt tính kháng lại vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae NCTC 10356 với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 32 microg/mL, đồng thời cho hoạt tính dọn gốc superoxide (SOD) với IC50 đạt 4,51 microg/mL [1]. Toàn bộ kết quả này hoàn toàn thực hiện trong đĩa cấy vi sinh và ống nghiệm [1].
Năm 2015, nghiên cứu in vivo và in vitro trên vỏ thân cây nhọc đã so sánh các phân đoạn ete dầu mỏ, ethyl acetate và chloroform [3]. Trên mô hình gây phù chân chuột cống bằng carrageenan, phân đoạn ethyl acetate ức chế phản ứng viêm tới 68,5%, vượt trội so với ete dầu mỏ và chloroform [3]. Trên mô hình gây đau bằng nhiệt và hóa chất ở chuột nhắt, phân đoạn ethyl acetate cũng làm giảm cảm giác đau rõ rệt, đồng thời phục hồi các men chống oxy hóa nội sinh (superoxide dismutase, catalase, peroxidase) trên chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride [3]. Giới hạn lớn là nghiên cứu chỉ dùng dịch chiết thô phân đoạn trên loài gặm nhấm, chưa phân tách đơn chất để xác định độc tính chi tiết [3].
Năm 2021, nghiên cứu so sánh dịch chiết cồn và ete dầu mỏ từ hạt và vỏ thân cây nhọc trên các tế bào ung thư [7]. Dịch chiết cồn từ hạt (PS-1) và vỏ (PS-3) thể hiện hoạt tính ức chế dòng tế bào gan HepG2 với IC50 lần lượt là 10 microg/ml và 11 microg/ml [7]. Với dòng tế bào cổ tử cung HeLa, IC50 của PS-1 là 10 microg/ml, PS-2 (ete dầu mỏ từ hạt) là 24 microg/ml, và PS-3 là 11 microg/ml [7]. Cả hai phân đoạn ete dầu mỏ PS-2 và PS-4 đều giảm bớt sai lệch nhiễm sắc thể, cho thấy khả năng chống đột biến [7]. Mặc dù kết quả khả quan, thử nghiệm chỉ tiến hành trên tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [7].
Cũng cần lưu ý rằng, trong khi nhiều loài cùng chi như Polyalthia longifolia đã được phân tích sâu về hoạt chất clerodane diterpene (như hợp chất 16-hydroxycleroda-3,13-dien-15,16-olide) trong việc bảo vệ gan chuột trước độc chất cadmium hay paracetamol [2], các dữ liệu dành riêng cho cây nhọc (Polyalthia cerasoides) vẫn khiêm tốn hơn rất nhiều.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn thực tế
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là đánh đồng "ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm" với "chữa khỏi ung thư trên người". Việc tiêu diệt tế bào bất thường trong đĩa nuôi cấy bằng dịch chiết nồng độ cao không đồng nghĩa rằng khi uống vào cơ thể, hoạt chất sẽ hấp thu nguyên vẹn qua đường tiêu hóa và tìm đến đúng khối u.
Một nhầm lẫn khác là nhầm tên khoa học giữa cây nhọc (Polyalthia cerasoides, họ Na Annonaceae) với cây anh đào dại Himalaya (Prunus cerasoides, họ Hoa hồng Rosaceae) [5, 8]. Cây Prunus cerasoides (hay còn gọi là Padmaka) là một loài thân gỗ hoàn toàn khác, chứa các nhóm chất chuyển hóa như flavonoid, chalcone, anthocyanin dùng trong y học cổ truyền Ayurveda hay Thái Lan [8]. Việc nhầm lẫn giữa hai loài cây này do trùng tên loài (cerasoides) có thể dẫn tới việc sử dụng sai thảo dược.
Các nghiên cứu hiện tại về cây nhọc vẫn tồn tại khoảng trống lớn:
- Thiếu hoàn toàn các thử nghiệm dược động học trên người (hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ).
- Chưa có quy chuẩn chiết xuất tinh khiết để loại bỏ tạp chất có thể gây hại cho gan hoặc thận.
- Liều lượng có tác dụng giảm đau, chống viêm mới ghi nhận trên chuột thông qua đường tiêm hoặc cho uống dịch chiết thực nghiệm, không thể tự ý quy đổi sang người [4, 7].
Ai nên thận trọng?
Vì chưa có dữ liệu lâm sàng trên người, các nhóm đối tượng đặc biệt sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng và không tự ý sử dụng cây nhọc dưới mọi hình thức:
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cây nhọc trên thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ.
- Trẻ em: Hệ thống men gan và thận chưa hoàn thiện, nguy cơ ngộ độc từ các chất ức chế chuỗi hô hấp tế bào là rất khó lường.
- Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các hoạt chất trong vỏ cây nhọc có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc hoặc gây áp lực lên chức năng lọc của nội tạng.
Bất kỳ ai có ý định sử dụng các bài thuốc dân gian từ thảo dược này đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Hiện nay, khoa học chưa ban hành bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thống nào về liều lượng, cách chế biến hay thời điểm sử dụng cây nhọc (Polyalthia cerasoides) như một loại thuốc điều trị bệnh. Mọi hình thức đun sắc vỏ thân hay hạt theo kinh nghiệm truyền miệng đều tiềm ẩn rủi ro do không kiểm soát được nồng độ hoạt chất và độc tính đi kèm.
Người tiêu dùng không nên tin vào các lời quảng cáo thổi phồng cây nhọc như một "thần dược" trị ung thư hay kháng viêm không tác dụng phụ. Thay vào đó, nếu quan tâm đến việc chống oxy hóa và nâng cao sức đề kháng, hãy duy trì lối sống lành mạnh đã được y học xác lập: chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi, tập luyện thể thao đều đặn và tuân thủ các phác đồ điều trị tiêu chuẩn khi có bệnh lý.
Cây nhọc (Polyalthia cerasoides) là một loài thực vật giàu tiềm năng hóa học với các phân đoạn chiết xuất cho thấy hoạt tính sinh học đáng chú ý trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, ranh giới giữa đĩa nuôi cấy tế bào và cơ thể con người là rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, dựa vào chứng cứ khoa học chính thống và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp cận bất kỳ thảo dược nào.
