Nấm Agaricus, còn gọi là Agaricus blazei Murill hay nấm Thái Dương, thường được quảng bá như một liệu pháp tự nhiên giúp kích thích hệ miễn dịch và hỗ trợ phòng ngừa bệnh tật. Nhiều người tìm đến loại nấm này dưới dạng chiết xuất bột hoặc viên uống với hy vọng nâng cao sức đề kháng.
Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận nấm Agaricus có khả năng kích hoạt hoạt tính của tế bào diệt tự nhiên (tế bào NK) và các dòng tế bào miễn dịch khác qua việc điều hòa cytokine. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên cơ thể người hiện vẫn còn rất khiêm tốn, đa phần có cỡ mẫu nhỏ hoặc chỉ mới thực hiện trên nhóm bệnh nhân đặc thù.
Cơ chế tác động đến hệ miễn dịch
Hệ thống miễn dịch của cơ thể bao gồm các hàng rào bẩm sinh và thích ứng, trong đó tế bào NK và đại thực bào đóng vai trò tuyến đầu trong việc tiêu diệt các mầm bệnh hoặc tế bào lạ. Các thành phần hoạt tính trong nấm Agaricus, đặc biệt là nhóm phức hợp polysaccharid, đã được nghiên cứu về khả năng kích hoạt những hàng rào bảo vệ này.
Trong các thử nghiệm sinh học, chiết xuất nấm can thiệp vào quá trình sản xuất các chất truyền tin miễn dịch (cytokine). Chiết xuất từ nấm Agaricus thúc đẩy nồng độ interleukin-6 (IL-6) và interferon-gamma (IFN-gamma), đồng thời làm giảm mức interleukin-4 (IL-4) [1]. Việc tăng cường các cytokine nhóm Th1 này giúp điều hòa phản ứng bảo vệ của cơ thể trước các tác nhân xâm nhập [2].
Đặc biệt, hoạt động kích hoạt tế bào NK của nấm diễn ra phụ thuộc vào cơ chế sản sinh cytokine trung gian. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất nấm kích hoạt tế bào NK và tăng sinh IFN-gamma thông qua sự hiện diện của interleukin-12 (IL-12) [3]. Quá trình này bị ức chế đáng kể khi có mặt kháng thể trung hòa IL-12 và bị chặn hoàn toàn nếu kết hợp với kháng thể kháng IL-18 [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Đa số dữ liệu hiện nay về tiềm năng miễn dịch của nấm Agaricus đều xuất phát từ các mô hình thí nghiệm trên động vật gặm nhấm, đặc biệt là chuột thí nghiệm BALB/c.
Một nghiên cứu năm 2009 trên chuột BALB/c bình thường cho thấy chiết xuất nấm Agaricus blazei Murill thúc đẩy mạnh mẽ sự tăng sinh tế bào lách cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống [1]. Tỷ lệ thực bào của đại thực bào tăng lên theo liều lượng [1]. Các tế bào đích YAC-1 đã bị tế bào NK của chuột tiêu diệt hiệu quả sau khi chuột được cho uống chiết xuất với liều 3 và 6 mg/kg/ngày trong tối đa 14 ngày [1].
Năm 2013, một nghiên cứu khác đánh giá phản ứng miễn dịch không đặc hiệu và thích ứng trên 40 chuột cái BALB/c chia thành nhóm đối chứng và 3 nhóm can thiệp [2]. Động vật được cho uống dịch chiết nấm hàng ngày trong 6 tuần ở các liều cao (819 mg/kg), trung bình (273 mg/kg) và thấp (136.5 mg/kg) [2]. Kết quả ghi nhận việc nạp chiết xuất làm tăng nồng độ kháng thể IgG huyết thanh, đẩy mạnh hoạt tính thực bào của đại thực bào phúc mạc và nâng cao hoạt tính tế bào NK [2]. Liều cao nhất làm tăng interleukin-2 (IL-2) trong lách, trong khi liều trung bình làm tăng IFN-gamma [2].
Một thử nghiệm trên 160 chuột đực Balb/cByJ kéo dài từ 8 đến 10 tuần cũng ghi nhận chiết xuất nấm qua đường dạ dày giúp nâng cao lượng kháng thể IgG trong huyết thanh, tăng lượng tế bào T ở lách và khả năng thực bào so với nhóm đối chứng [4]. Ngoài ra, nghiên cứu trên chuột mắc bệnh bạch cầu WEHI-3 năm 2012 cho thấy việc dùng chiết xuất nấm đun sôi dạng tan trong nước giúp thúc đẩy hoạt tính tế bào NK và đại thực bào theo liều lượng, đồng thời làm tăng nồng độ CD3, CD19 và giảm trọng lượng lách, gan phì đại [5].
Về độ an toàn di truyền, thử nghiệm năm 2004 trên tế bào phổi chuột đồng Trung Quốc V79 bằng phương pháp vi nhân và xét nghiệm sao chổi cho thấy các dịch chiết nấm Agaricus ở các điều kiện xử lý không bộc lộ độc tính di truyền [6]. Tuy vậy, hiệu quả bảo vệ chống đột biến lại không đồng nhất giữa các mẫu dịch chiết nấm thu thập từ các vùng và quy trình điều chế khác nhau [6].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Số lượng còn hạn chế
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, quy mô lớn trên người khỏe mạnh để đánh giá việc dùng nấm phòng ngừa bệnh tật hiện vẫn còn thiếu. Phần lớn dữ liệu lâm sàng tập trung vào nhóm bệnh nhân ung thư sử dụng nấm như một liệu pháp bổ trợ.
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã theo dõi 100 bệnh nhân ung thư phụ khoa (ung thư cổ tử cung, buồng trứng, nội mạc tử cung) đang điều trị hóa chất [7]. Nhóm bệnh nhân được hóa trị định kỳ mỗi 3 tuần và có nhóm được dùng bổ sung dịch chiết nấm Agaricus blazei Murill Kyowa qua đường uống [7]. Kết quả cho thấy hoạt tính tế bào NK ở nhóm dùng chiết xuất nấm cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [7]. Đồng thời, các tác dụng phụ do hóa trị như chán ăn, rụng tóc, cảm xúc bất ổn và suy nhược chung đều ghi nhận sự cải thiện ở nhóm dùng nấm [7].
Về mặt an toàn khi sử dụng kéo dài, một thử nghiệm lâm sàng pha I năm 2011 được tiến hành trên 78 bệnh nhân ung thư đang trong giai đoạn thuyên giảm [8]. Những người tham gia uống bột cốm nấm Agaricus với các mức liều 1,8g; 3,6g hoặc 5,4g mỗi ngày trong thời gian 6 tháng [8]. Có 9 bệnh nhân (chiếm 12%) gặp phải các biến cố bất lợi, chủ yếu liên quan đến tiêu hóa như buồn nôn và tiêu chảy, trong đó có một trường hợp phát triển dị ứng liên quan đến rối loạn chức năng gan [8]. Thử nghiệm kết luận sản phẩm nhìn chung an toàn với các chỉ số xét nghiệm ở đa số bệnh nhân trong liều khảo sát, ngoại trừ nguy cơ dị ứng [8].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các kết quả nghiên cứu bước đầu chỉ ra chiết xuất nấm Agaricus có khả năng tác động tích cực lên hệ miễn dịch, nhưng việc áp dụng đại trà kiến thức này cho người tiêu dùng vẫn gặp nhiều rào cản.
Điểm hạn chế lớn nhất là phần lớn các bằng chứng đến từ chuột thí nghiệm [1][2][5][4]. Cơ thể người có hệ thống miễn dịch, sự chuyển hóa và khả năng hấp thu phức tạp hơn động vật rất nhiều, do đó không thể coi kết quả trên chuột tương đương với người.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên người hiện có mới chỉ khảo sát trên nhóm bệnh nhân ung thư đang hóa trị hoặc sau điều trị [7][8]. Cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ (dao động từ vài chục đến khoảng 100 người) và chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên quần thể người bình thường để khẳng định nấm giúp người khỏe mạnh ít ốm vặt hơn hay ngăn ngừa bệnh tật một cách chắc chắn.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều thông tin quảng cáo thổi phồng nấm Agaricus như một loại "thần dược" có thể kích hoạt miễn dịch tối đa hay thậm chí tiêu diệt hoàn toàn khối u ung thư. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch.
Nấm Agaricus không thể thay thế cho các phác đồ y khoa chính thống như phẫu thuật hay hóa xạ trị. Các dữ liệu cho thấy nấm chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa miễn dịch và giảm bớt phần nào cảm giác mệt mỏi, suy nhược trong các bối cảnh điều trị cụ thể [7]. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng nấm chiết xuất có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm tính mạng.
Một hiểu lầm khác là nấm thảo dược thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện ở liều cao. Mặc dù được đánh giá là dung nạp tốt ở đa số người, thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra các phản ứng phụ đường tiêu hóa và nguy cơ gây dị ứng hay rối loạn chức năng gan vẫn có thể xảy ra [8].
Ai nên thận trọng khi dùng nấm Agaricus?
Người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ nấm Agaricus mà không có sự tư vấn từ nhân viên y tế, đặc biệt là những đối tượng nhạy cảm.
Người có tiền sử dị ứng thực phẩm hoặc mắc bệnh lý về gan cần hết sức cẩn trọng, do thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận trường hợp xuất hiện phản ứng dị ứng dẫn đến rối loạn chức năng gan khi uống bột nấm [8].
Những người đang gặp các triệu chứng rối loạn tiêu hóa mạn tính cũng cần cân nhắc, bởi tác dụng phụ phổ biến nhất của chiết xuất nấm là buồn nôn và tiêu chảy [8]. Ngoài ra, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nằm trong các nhóm đối tượng của những nghiên cứu lâm sàng nêu trên, do đó chưa có đủ dữ liệu khoa học về độ an toàn cho các nhóm này và cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu muốn bổ sung nấm Agaricus vào chế độ ăn, người dùng nên tiếp cận theo hướng sử dụng như một loại thực phẩm thông thường với liều lượng vừa phải để đa dạng hóa dinh dưỡng, thay vì kỳ vọng vào hiệu quả phòng chữa bệnh thần kỳ.
Khi chọn mua các sản phẩm chiết xuất hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ nấm Agaricus, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng để tránh tạp chất và độc tố. Liều lượng được khảo sát trong nghiên cứu an toàn trên người là từ 1,8g đến 5,4g bột cốm mỗi ngày [8]. Không nên tự ý tăng liều vượt mức hướng dẫn của nhà sản xuất.
Nấm Agaricus là một loại dược liệu giàu tiềm năng với các hoạt chất sinh học có khả năng hỗ trợ hoạt động của tế bào NK và đại thực bào trong các mô hình nghiên cứu. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế về quy mô và đối tượng. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các sản phẩm bổ trợ nấm nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị.
