Chiết xuất màng tang chống viêm khớp: Sự thật hay lời đồn?

Cơn đau nhức khớp và kinh nghiệm dùng cây màng tang

Nhiều người lớn tuổi hoặc người mắc bệnh khớp mạn tính thường truyền tai nhau các bài thuốc ngâm rượu, sắc nước từ rễ màng tang để chữa phong thấp, giảm sưng phù. Mùi thơm nồng đặc trưng cùng cảm giác cay ấm của dược liệu khiến không ít người tin rằng loài cây này có khả năng trị dứt điểm viêm khớp.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy màng tang thực chất chỉ mới ghi nhận hoạt tính chống viêm trên tế bào và động vật thí nghiệm [2, 7]. Loài cây này chưa từng được chứng minh hiệu quả chữa bệnh hay độ an toàn qua các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh khớp.

Do đó, thông tin màng tang chữa khỏi viêm khớp hiện chỉ là lời đồn thổi quá mức so với thực tế nghiên cứu. Bệnh nhân không được tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để dùng các bài thuốc dân gian từ loài cây này.

Cơ chế chống viêm của màng tang diễn ra như thế nào?

Quá trình viêm khớp gắn liền với sự tăng sinh của các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) ^[1]. Hai chất này được tạo ra lần lượt bởi các enzym cảm ứng nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1]. Khi các chất này bị sản sinh quá mức, chúng sẽ kích hoạt các tế bào miễn dịch phá hủy mô sụn và xương khớp ^[1].

Các hợp chất tự nhiên tìm thấy trong màng tang, đặc biệt là nhóm lignan, hoạt động bằng cách ngăn chặn con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [1, 2]. Đây là con đường chủ chốt điều khiển các phản ứng viêm trong cơ thể [2, 4].

Khi con đường tín hiệu này bị ức chế, tế bào giảm biểu hiện thụ thể iNOS và COX-2, dẫn tới việc sụt giảm nồng độ các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [2, 4, 7]. Đồng thời, chiết xuất rễ màng tang còn ghi nhận tác động làm tăng cytokine kháng viêm IL-10, giúp cân bằng lại phản ứng miễn dịch tại mô sưng ^[2].

Bên cạnh đó, hợp chất dibenzylbutane lignin tách từ màng tang (FCL) còn cho thấy tiềm năng thúc đẩy tạo cốt bào và ức chế hủy cốt bào ^[3]. Hợp chất này có ái lực gắn kết mạnh với enzym cathepsin K và MEK1, mở ra hướng nghiên cứu tiềm năng trong việc kiểm soát tình trạng mất xương và loãng xương ^[3].

Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm trên chuột

Các nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát hoạt tính kháng viêm của chiết xuất rễ và các hoạt chất từ cây màng tang trên chuột.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã gây viêm khớp bằng tá dược Freund hoàn toàn (CFA) trên chuột cống đực chủng Wistar ^[2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành cho chuột uống chiết xuất cồn (EELC) và chiết xuất nước (WELC) từ rễ màng tang với hai mức liều 50 mg/kg và 200 mg/kg mỗi ngày, bắt đầu từ một ngày sau khi gây viêm khớp ^[2].

Kết quả cho thấy cả hai loại chiết xuất ở hai mức liều đều làm giảm đáng kể tình trạng sưng phù bàn chân và điểm số viêm khớp ^[2]. Cấu trúc giải phẫu khớp cổ chân của chuột được cải thiện rõ rệt trên lát cắt mô bệnh học ^[2]. Nồng độ các enzyme COX-2 và 5-lipoxygenase (5-LOX) sụt giảm, các chất gây viêm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trong huyết thanh giảm mạnh, trong khi chất chống viêm IL-10 tăng rõ rệt ở liều 50 mg/kg ^[2].

Đến năm 2024, một nghiên cứu tổng hợp và đánh giá dẫn xuất LCA (một dibenzylbutane lignan chiết từ rễ màng tang) trên chuột nhắt trắng ^[4]. Trong mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan, dẫn xuất ký hiệu 10h ở liều 20 mg/kg đã thể hiện hoạt tính kháng viêm đáng kể qua việc giảm tiết các cytokine gây viêm ^[4].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2008 trên chuột cống bị viêm khớp thực nghiệm cũng đánh giá phân đoạn flavonoid tổng chiết từ loài cùng chi Litsea coreana Levl. ^[5]. Dùng liều 50, 100 và 200 mg/kg đường uống liên tục 12 ngày giúp ức chế sưng khớp thứ phát, giảm hoạt tính IL-1 mà không ghi nhận độc tính rõ rệt ^[5].

Kết quả trên các mô hình tế bào nuôi cấy

Trước khi thử trên động vật, các phân tử đơn lẻ tách từ màng tang đã được kiểm tra trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[6].

Năm 2016, các nhà khoa học tách chiết thành công hợp chất mới 1-ethoxy-3,7-dihydroxy-4,6-dimethoxy-9-fluorenone (hợp chất 1) cùng 4 chất khác từ rễ màng tang ^[6]. Kết quả đo lường cho thấy nồng độ ức chế một nửa (IC50) đối với chất gây viêm NO của hợp chất 1 là 56,1 +- 1,2 muM và của hợp chất 9,9'-O-di-(E)-feruloyl-meso-5,5'-dimethoxysecoisolariciresinol (hợp chất 4) là 32,8 +- 2,3 muM ^[6]. Đối với TNF-alpha, giá trị IC50 tương ứng lần lượt là 28,2 +- 0,9 muM và 15,0 +- 1,0 muM ^[6]. Cả hai chất đều ức chế biểu hiện mRNA của iNOS, COX-2 và ngăn chặn sự phosphoryl hóa của các protein IkappaBalpha, IKKbeta ^[6].

Một nghiên cứu năm 2019 về cành màng tang cũng phân lập được các lignan có hoạt tính ức chế sản sinh NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 ^[7]. Cụ thể, các hợp chất 4, 5, 6, 11 và 12 đạt giá trị IC50 lần lượt là 46,8 muM; 50,1 muM; 58,6 muM; 47,5 muM và 66,5 muM ^[7]. Riêng hợp chất 11 còn có tác dụng ức chế protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) với IC50 là 13,5 muM ^[7].

Nghiên cứu tổng quan năm 2019 cũng ghi nhận chiết xuất methanol từ các loài thuộc chi Litsea ở nồng độ 0,01 mg/mL có thể ngăn chặn việc hình thành NO và PGE2 trong tế bào đại thực bào RAW-264.7 ^[1]. Hoạt chất này đồng thời làm giảm giải phóng các gốc oxy hóa HOCl và O2- ^[1].

Giá trị khoa học và những khoảng trống bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu đã cung cấp cơ sở sinh học giải thích vì sao màng tang được dùng trong y học cổ truyền Trung Quốc và dược liệu dân tộc Dai để hỗ trợ bệnh thấp khớp [2, 7]. Nhóm hợp chất lignan và flavonoid phân lập từ rễ và cành cho thấy cơ chế kháng viêm rõ ràng qua các dấu ấn sinh học chuẩn [2, 4, 6].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở ống nghiệm và mô hình chuột [2, 4, 7]. Chuột thí nghiệm có chuyển hóa và phản ứng miễn dịch không hoàn toàn đồng nhất với cơ thể người.

Mô hình viêm khớp nhân tạo ở động vật chỉ diễn ra trong thời gian ngắn vài ngày đến vài tuần [6, 7]. Trong khi đó, viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp ở người là bệnh lý mạn tính kéo dài nhiều năm, liên quan đến cơ chế tự miễn phức tạp. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu quả, liều dùng an toàn hay tương tác thuốc của chiết xuất màng tang trên bệnh nhân ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng màng tang

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem màng tang như "thần dược" chữa dứt điểm viêm khớp dạng thấp. Dù chiết xuất rễ cho thấy khả năng giảm sưng ở chuột, các nghiên cứu chưa từng tuyên bố dược liệu này có thể phục hồi hoàn toàn sụn khớp đã thoái hóa hay chữa khỏi bệnh tự miễn ở người ^[2].

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc dùng tinh dầu và dùng chiết xuất từ rễ cây. Tinh dầu màng tang chủ yếu thu nhận từ quả và lá, chứa các hợp chất tạo hương phục vụ công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm hoặc kháng khuẩn [1, 3, 8]. Tinh dầu bay hơi không mang các hợp chất lignan kích thước lớn có hoạt tính chống viêm khớp giống như phần rễ hay bã chiết xuất [1, 2].

Việc tự ý thu hái rễ cây ngoài tự nhiên về ngâm rượu uống cũng rất nguy hiểm. Liều lượng hoạt chất trong rễ tự nhiên không đồng đều và việc uống dịch chiết thô tự ngâm có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến chức năng gan, thận.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Người mắc bệnh viêm khớp dạng thấp đang sử dụng các thuốc đặc hiệu như thuốc chống viêm không steroid (NSAID), corticosteroid hoặc thuốc điều hòa miễn dịch cần cẩn trọng. Tuyệt đối không ngừng thuốc chỉ định để chuyển sang uống nước sắc hay rượu ngâm màng tang, vì có thể dẫn tới đợt bùng phát viêm nghiêm trọng gây dính khớp, tàn phế.

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên người, phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú không được tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ loài cây này. Bệnh nhân có tiền sử loét dạ dày, bệnh gan, bệnh thận cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chiết xuất nào.

Người có cơ địa dị ứng cần cảnh giác với tinh dầu hoặc các sản phẩm bôi ngoài da chứa màng tang vì có thể gây viêm da tiếp xúc, kích ứng mẩn đỏ.

Sử dụng hợp lý màng tang trong đời sống

Trong đời sống hằng ngày, quả màng tang có thể dùng làm gia vị món ăn với lượng vừa phải nhờ mùi thơm dễ chịu và đặc tính hỗ trợ tiêu hóa [1, 5, 8].

Đối với các vấn đề sưng đau khớp, người bệnh chỉ nên xem các bài thuốc ngâm chân, xoa bóp ngoài da từ màng tang như một biện pháp bổ trợ tạm thời để thư giãn cơ bắp, hỗ trợ giảm cảm giác khó chịu. Không nên tự sắc uống các loại rễ cây không rõ nguồn gốc.

Để kiểm soát bệnh khớp hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ cơ xương khớp. Kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện vận động nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe và tái khám định kỳ để theo dõi sát diễn tiến bệnh. Khi có ý định dùng thêm bất kỳ loại thảo dược hay viên uống bổ trợ nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị.