Cây đùm đũm (mâm xôi dại) bảo vệ gan: Bằng chứng tới đâu?

Cây đùm đũm, hay còn gọi là mâm xôi dại (tên khoa học phổ biến là Rubus alceifolius hoặc Rubus aleaefolius), vốn là loài cây bụi mọc hoang dại ở nhiều vùng đồi núi nước ta. Trong dân gian, người dân thường dùng lá, thân hoặc rễ cây để sắc nước uống thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ các vấn đề về đường tiêu hóa hay gan mật. Với xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên để bảo vệ lá gan trước tác hại của bia rượu hay hóa chất, loài cây này ngày càng được chú ý nhiều hơn.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất đùm đũm hầu hết mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và nuôi cấy tế bào, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người. Dù các kết quả ban đầu ghi nhận nhiều tín hiệu khả quan, người dân không nên xem loại cây mọc dại này là "thần dược" thay thế cho thuốc điều trị bệnh gan.

Cơ chế tác động hỗ trợ tế bào gan dưới góc nhìn sinh học

Khi gan bị tấn công bởi độc chất hoặc các phản ứng chuyển hóa tiêu cực, màng tế bào gan rất dễ bị phá vỡ, dẫn đến việc giải phóng ồ ạt các men gan như alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) vào máu. Sự xâm nhập của các chất chuyển hóa độc hại cũng thúc đẩy quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, sản sinh ra chất chỉ thị malondialdehyde (MDA) và làm suy giảm nồng độ men chống oxy hóa tự nhiên là superoxide dismutase (SOD).

Ở góc độ dược lý học thực nghiệm, các hoạt chất từ cây đùm đũm hoạt động thông qua việc hạn chế phản ứng stress oxy hóa và can thiệp vào các enzyme chuyển hóa trong gan. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng hoạt chất alkaloid chiết xuất từ rễ cây có thể điều hòa hoạt tính của các enzyme cytochrome P450, đặc biệt là ức chế enzym CYP2E1 vốn chịu trách nhiệm kích hoạt nhiều tiền chất độc tế bào ^[1]. Khi enzyme này bị kìm hãm, lượng gốc tự do sinh ra giảm đi, giúp tế bào gan giảm mức độ viêm hoại tử và hạn chế tình trạng chết theo chương trình (apoptosis) ^[1], ^[2].

Các bằng chứng từ nghiên cứu trên động vật và tế bào

Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của các phân đoạn chiết xuất từ rễ cây Rubus aleaefolius Poir. trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính do carbon tetrachloride (CCl4) ^[3]. Thử nghiệm phân chia các nhóm điều trị với các phân đoạn chiết khác nhau dùng qua đường uống trong 7 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy phân đoạn ethyl acetate liều thấp mang lại hiệu quả cao nhất: làm giảm nồng độ men gan AST và ALT trong huyết thanh, ngăn chặn sự hình thành MDA và nitric oxide (NO) trong gan, đồng thời tăng cường hoạt tính của men chống oxy hóa SOD ^[3]. Quá trình phân lập đã phát hiện ra 6 hợp chất hoạt tính, trong đó axit 1beta-hydroxyeuscaphic là thành phần chính có hoạt tính mạnh mẽ nhất ^[3].

Tiếp nối hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm năm 2013 đã khảo sát tác dụng trực tiếp của axit 1beta-hydroxyeuscaphic trên dòng tế bào gan chuột BRL-3A bị tổn thương do CCl4 ^[2]. Sau khi cho tế bào tiếp xúc với độc chất CCl4 gây rò rỉ men ALT và AST, việc xử lý bằng hoạt chất này ở các nồng độ từ 1 đến 100 microgam/mL trong 24 giờ đã giúp ổn định hình thái tế bào ^[2]. Ở nồng độ 20 microgam/mL, hoạt chất giúp cải thiện kích thước tế bào bất thường, giảm teo tế bào, hạ nồng độ enzyme ALT, AST, MDA và tăng hoạt tính SOD ^[2]. Nghiên cứu xác định giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của hợp chất là 15 microgam/mL, cho thấy khả năng làm giảm giải phóng men nội bào và giảm tỷ lệ tế bào gan chết theo chu trình ^[2].

Ở khía cạnh enzyme chuyển hóa, nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống trắng bị tổn thương gan cấp do CCl4 đã đánh giá tác động của dịch chiết toàn phần alkaloid từ rễ Rubus alceifolius Poir ^[1]. Động vật thí nghiệm được điều trị bằng thuốc đối chứng bifendate hoặc chiết xuất alkaloid ở các mức liều thấp, trung bình và cao ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất alkaloid đã làm giảm nồng độ men gan và hạn chế tổn thương tế bào tương tự bifendate ^[1]. Cụ thể, độc chất CCl4 làm tăng biểu hiện mRNA và hoạt tính enzyme CYP2E1; việc dùng chiết xuất alkaloid đã đưa nồng độ và hoạt tính này trở về mức bình thường, từ đó bảo vệ mô gan hiệu quả ^[1].

Bên cạnh tổn thương cấp tính, một nghiên cứu năm 2014 đã xem xét vai trò của tổng alkaloid từ Rubus aleaefolius Poir. (TARAP) trên mô hình chuột cống bị bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) ^[4]. Nhóm chuột bệnh có sự gia tăng nồng độ triglyceride (TG), cholesterol toàn phần (TC), LDL-C và sụt giảm HDL-C so với chuột bình thường ^[4]. Việc sử dụng hoạt chất TARAP đã giúp trung hòa và đảo ngược các chỉ số mỡ máu này ^[4]. Đồng thời, chiết xuất cũng điều chỉnh sự biểu hiện bất thường của các phân tử liên quan đến chuyển hóa chất béo như mARN và protein của enzym ACC, FAS và CPT trong mô gan chuột bệnh ^[4].

Ngoài loài Rubus alceifolius, các loài mâm xôi cùng chi khác cũng cho thấy tác dụng bảo vệ gan tương đồng trên động vật. Năm 2011, nghiên cứu trên chuột bị độc gan do CCl4 cho thấy phân đoạn n-butanol của Rubus parvifolius L. giúp giảm rõ rệt ALT, AST, ngăn giảm SOD và giảm tích tụ MDA nhờ các hợp chất phenolic ^[5]. Năm 2017, phân đoạn ethyl acetate của Rubus crataegifolius dùng trong 14 ngày trước khi gây độc gan ở chuột cũng thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh và bảo vệ mô gan ^[6]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 ghi nhận dịch chiết mâm xôi Rubus idaeus (cả dạng tươi và qua chế biến) cho chuột uống trong 10 ngày đã làm giảm men gan AST, ALT, ALP, giảm lượng hydroxyproline (Hyp) và MDA, phục hồi chuyển hóa năng lượng và arginine bị rối loạn do ngộ độc CCl4 ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu hiện có, chiết xuất từ các loài mâm xôi hay đùm đũm cho thấy tiềm năng sinh học rất phong phú. Các hợp chất tự nhiên như axit phenolic, flavonoid và alkaloid thể hiện rõ vai trò trung hòa gốc tự do, giảm viêm và ức chế các con đường sinh hóa gây hoại tử tế bào gan ^[3], ^[5], ^[7]. Điều này củng cố kinh nghiệm sử dụng các loài cây họ Mâm xôi trong y học cổ truyền nhiều thế kỷ qua ^[3], ^[4].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn của toàn bộ bằng chứng hiện nay là tất cả mới dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt và nuôi cấy tế bào gan động vật ^[3], ^[1], ^[2]. Cơ chế chuyển hóa, hấp thu và đào thải dược chất giữa động vật gặm nhấm và cơ thể người có sự khác biệt rất lớn. Hơn nữa, liều lượng chiết xuất cô đặc và hoạt chất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm hoàn toàn không tương đồng với việc người dân tự hái lá hay rễ cây tươi về đun nấu theo cách thông thường. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác định hiệu quả thực tế và độ an toàn dài hạn của cây đùm đũm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây đùm đũm

Nhiều người dân thường mắc phải quan niệm rằng thảo dược mọc hoang dã thì hoàn toàn vô hại, có thể uống thay nước lọc hằng ngày để "mát gan", "thải độc" hay giải rượu bia. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cũng đều phải đi qua gan và thận để chuyển hóa và bài tiết. Việc sử dụng dược liệu không rõ liều lượng, uống quá đậm đặc trong thời gian dài có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho chính lá gan đang suy yếu.

Một sai lầm nguy hiểm khác là việc tự ý dừng thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang uống nước sắc đùm đũm. Các bệnh lý như viêm gan virus B, C hay viêm gan tự miễn cần được kiểm soát chặt chẽ bằng phác đồ y khoa hiện đại để ngăn ngừa biến chứng xơ gan, suy gan hoặc ung thư gan. Chiết xuất đùm đũm chưa được công nhận là thuốc chữa bệnh và hoàn toàn không thể thay thế cho các can thiệp y tế đã được chuẩn hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do dữ liệu khoa học về tính an toàn trên người còn rất hạn chế, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người mắc bệnh gan mạn tính tiến triển (xơ gan mất bù, suy gan nặng): Khả năng chuyển hóa của gan lúc này đã suy giảm nghiêm trọng; việc dung nạp các chất chiết thô chưa tinh khiết có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc làm bệnh trầm trọng hơn.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của các hoạt chất từ cây đùm đũm đối với thai nhi hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
• Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua enzyme gan: Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất alkaloid từ cây có thể làm thay đổi hoạt tính enzyme CYP2E1 và CYP3A1 ^[1]. Do đó, việc tự ý dùng cùng lúc có thể gây tương tác bất lợi, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.

Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng cây đùm đũm như một loại thức uống dân gian hỗ trợ giải nhiệt thông thường, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu nước loãng và không uống liên tục nhiều tuần liền. Tránh thu hái cây mọc ở những nơi ô nhiễm, ven đường giao thông bụi bặm hoặc khu vực có nguy cơ bị phun thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu.

Đối với các sản phẩm thực phẩm chức năng hoặc cao chiết từ cây đùm đũm lưu hành trên thị trường, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng và được cấp phép lưu hành. Trước khi sử dụng, đặc biệt nếu đang có bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc theo đơn, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cây đùm đũm hay mâm xôi dại là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng. Dù vậy, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo và không lạm dụng thảo dược để tự điều trị các bệnh lý gan. Một lá gan khỏe mạnh luôn bắt nguồn từ lối sống điều độ, chế độ ăn cân bằng, hạn chế rượu bia và tuân thủ các hướng dẫn y tế chính thống.