Đau khớp gối khi thời tiết thay đổi hoặc sau khi vận động là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên và cao tuổi. Thay vì dùng thuốc tây y như aspirin vì lo ngại hại dạ dày, nhiều người truyền tai nhau tìm mua thực phẩm chức năng chứa chiết xuất vỏ cây liễu trắng với niềm tin đây là "aspirin tự nhiên" vừa hiệu quả vừa lành tính.
Thực tế, chiết xuất vỏ cây liễu trắng có khả năng kháng viêm tương đương aspirin liều cao nhưng bằng chứng giảm đau khớp gối trên lâm sàng vẫn chưa đồng nhất [2, 7]. Liệu pháp này mang lại hiệu quả giảm đau mức độ trung bình trong một số thử nghiệm ngắn hạn, song cũng có nghiên cứu ghi nhận tác dụng không khác biệt so với giả dược [1, 4, 5].
Hoạt tính sinh học của salicin tự nhiên tại khớp
Vỏ cây liễu trắng (Salix alba) đã được sử dụng hàng nghìn năm như chất kháng viêm, hạ sốt và giảm đau [1]. Giống như các loài cây thuộc chi Salix, vỏ cây liễu trắng chứa các hợp chất salicylate mà thành phần chủ đạo là salicin [2]. Khi đi vào cơ thể qua đường uống, salicin đóng vai trò tiền chất và chuyển hóa thành axit salicylic [6, 8].
Axit salicylic có cơ chế tương tự salicylate tổng hợp: ức chế enzyme COX và chặn các prostaglandin gây viêm như PGE2 [2]. Các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật còn chỉ ra hoạt tính kháng viêm của chiết xuất vỏ liễu liên quan đến việc giảm điều hòa các chất trung gian gây viêm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và yếu tố hạt nhân kappa B (NF-kappa B) [1].
Tuy nhiên, chiết xuất vỏ liễu chuẩn hóa không chỉ đơn thuần là dạng tự nhiên của axit salicylic [3]. Salicin và các chất chuyển hóa của nó thiếu khả năng acetyl hóa như axit acetylsalicylic (aspirin), do đó phải sở hữu cơ chế tác động khác biệt [4]. Nghiên cứu dược lý trên chiết xuất vỏ liễu dạng nước STW 33-I cho thấy lượng salicin tổng số không thể giải thích thỏa đáng hiệu quả lâm sàng của dược liệu này [4]. Các mô hình thử nghiệm trong ống nghiệm và trên cơ thể sống đều chỉ ra sự đóng góp quan trọng của phân đoạn polyphenol và flavonoid bên cạnh các salicylate khác vào tác dụng điều trị tổng thể, dù hợp chất đơn lẻ hay tổ hợp chính xác tạo nên hiệu quả vẫn cần làm rõ thêm [3, 8].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về tác dụng giảm đau khớp?
Một báo cáo năm 2002 ghi nhận chiết xuất vỏ cây liễu có hoạt tính kháng viêm tương đương liều cao axit acetylsalicylic (aspirin), đồng thời thể hiện tác dụng giảm đau và hạ sốt [3]. Liều dùng 1572 mg mỗi ngày của một chế phẩm độc quyền (Assalix, chuẩn hóa chứa 15,2% salicin, tương đương 240 mg salicin/ngày) vượt trội có ý nghĩa thống kê so với giả dược ở bệnh nhân thoái hóa khớp háng, khớp gối và người có đợt cấp đau lưng dưới mạn tính [3]. Trong 2 nghiên cứu nhãn mở đối chứng với phác đồ điều trị tích cực, chiết xuất vỏ liễu thể hiện ưu thế trước phác đồ thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thông thường do bác sĩ chỉnh hình kê đơn và có hiệu quả tương đương thuốc ức chế COX-2 rofecoxib [3].
Hai báo cáo công bố năm 2000 và 2001 đánh giá hiệu quả lâm sàng của chiết xuất vỏ liễu chuẩn hóa hóa học trên 78 bệnh nhân thoái hóa khớp (39 người dùng chiết xuất vỏ liễu, 39 người dùng giả dược) trong thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng kéo dài 2 tuần [4, 5]. Với liều tương đương 240 mg salicin/ngày, điểm đau WOMAC giảm 14% so với ban đầu ở nhóm điều trị sau 2 tuần, trong khi nhóm giả dược tăng 2% [4, 5]. Sự khác biệt giữa hai nhóm có ý nghĩa thống kê với mức chênh lệch 6,5 mm (p = 0,047) [4, 5]. Nhật ký đánh giá đau hàng ngày trên thang nhìn (VAS) và đánh giá tổng thể cuối kỳ của cả bệnh nhân (p = 0,0002) lẫn nghiên cứu viên (p = 0,0073) đều xác nhận chiết xuất vỏ liễu có tác dụng giảm đau mức độ trung bình và dung nạp tốt [4, 5].
Trái ngược với kết quả trên, một nghiên cứu năm 2004 gồm 2 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng theo dõi trong 6 tuần lại cho kết quả âm tính [5]. Thử nghiệm thoái hóa khớp thực hiện trên 127 bệnh nhân ngoại trú bị thoái hóa khớp háng hoặc khớp gối có điểm đau WOMAC tối thiểu 30 mm, chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm: dùng chiết xuất vỏ liễu tương đương 240 mg salicin/ngày (43 người), diclofenac 100 mg/ngày (43 người), hoặc giả dược (41 người) [5]. Sau 6 tuần, điểm đau WOMAC giảm 8 mm (17%) ở nhóm vỏ liễu, 23 mm (47%) ở nhóm diclofenac và 5 mm (10%) ở nhóm giả dược [5]. Khác biệt giữa nhóm vỏ liễu và giả dược không có ý nghĩa thống kê (-2,8 mm; p = 0,55), trong khi diclofenac vượt trội rõ rệt so với giả dược (-18,0 mm; p = 0,0002) [5]. Thử nghiệm thứ hai trên 26 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp hoạt động (13 người dùng 240 mg salicin/ngày, 13 người dùng giả dược) ghi nhận mức giảm đau VAS trung bình là -8 mm (15%) ở nhóm vỏ liễu so với -2 mm (4%) ở nhóm giả dược, không có ý nghĩa thống kê (p = 0,93) [5]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất vỏ liễu không cho thấy hiệu quả đáng kể ở cả bệnh nhân thoái hóa khớp lẫn viêm khớp dạng thấp [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2009 phân tích các thử nghiệm lâm sàng dùng chiết xuất vỏ liễu chứa cồn với liều tối đa 240 mg salicin/ngày trong thời gian tới 6 tuần để trị đau cơ xương khớp [6]. Sau khi loại bỏ 3 bản thảo trùng lặp dữ liệu từ 7 bản thảo tìm được, các tác giả đánh giá các thử nghiệm xác nhận và thăm dò [6]. Kết quả cho thấy bằng chứng mức độ trung bình về hiệu quả phụ thuộc liều của vỏ liễu đối với đau lưng dưới (không kém hơn rofecoxib trong 1 nghiên cứu xác nhận và 2 nghiên cứu thăm dò) [6]. Tuy nhiên, kết quả trên bệnh nhân thoái hóa khớp lại mâu thuẫn giữa 1 nghiên cứu thăm dò và 1 nghiên cứu xác nhận, còn thử nghiệm trên viêm khớp dạng thấp không thấy hiệu quả đáng kể nhưng cỡ mẫu quá nhỏ [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Ưu điểm lớn của chiết xuất vỏ liễu nằm ở tính an toàn trên đường tiêu hóa [3]. Ở liều có tác dụng dược lý, chiết xuất vỏ liễu không gây tác dụng phụ lên niêm mạc dạ dày, trái ngược với axit acetylsalicylic (aspirin) [3]. Tác dụng không mong muốn nói chung là tối thiểu khi so sánh với các thuốc kháng viêm không steroid bao gồm aspirin, và các thử nghiệm lâm sàng chỉ ghi nhận biến cố bất lợi nhẹ [3, 7]. Ngoài ra, chiết xuất vỏ liễu có tác động lên chức năng tiểu cầu nhưng hoạt tính này yếu hơn rõ rệt so với aspirin [3].
Về giới hạn, dù có lịch sử sử dụng hàng nghìn năm, số lượng nghiên cứu trên người và động vật được công bố để xác nhận các quan sát truyền miệng vẫn còn ít [1]. Các thử nghiệm hiện có chủ yếu dừng ở liều tối đa 240 mg salicin/ngày trong thời gian ngắn tới 6 tuần [6]. Giới khoa học nhận định cần thêm nghiên cứu để xác định liệu điều trị thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp có đòi hỏi chiết xuất ở liều cao hơn 240 mg salicin mỗi ngày hay không [6].
Những hiểu lầm thường gặp về vỏ cây liễu trắng
Hiểu lầm phổ biến nhất là dùng vỏ cây liễu thô dạng nguyên liệu tự nhiên sẽ mang lại hiệu quả giảm đau giống hệt chiết xuất chuẩn hóa. Nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy vỏ cây liễu trắng tự nhiên chỉ chứa khoảng 0,22% salicin [2]. Trong thử nghiệm cho bê uống 3 liều vỏ cây liễu trắng, thảo dược này không làm giảm nồng độ chỉ dấu viêm PGE2 trong huyết tương và không đạt được nồng độ axit salicylic tối thiểu cần thiết để giảm đau, trong khi thuốc flunixin meglumine giảm được PGE2 [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào tác dụng tăng cường thể lực và giảm cân của dược liệu này. Dù chiết xuất vỏ liễu được sử dụng rộng rãi trong các sản phẩm hỗ trợ thành tích thể thao và giảm cân do đặc tính kháng viêm, giảm đau, hiện chưa có nghiên cứu nào trên người được công bố chứng minh trực tiếp và cụ thể các lợi ích này [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mối lo ngại chính khi sử dụng chiết xuất vỏ cây liễu trắng liên quan đến phản ứng dị ứng ở những người nhạy cảm với salicylate [1]. Người có tiền sử dị ứng với aspirin hoặc các hợp chất salicylate tuyệt đối cần tránh tự ý dùng chế phẩm từ vỏ liễu [1].
Do chiết xuất vỏ liễu vẫn có hoạt tính nhất định lên chức năng tiểu cầu dù yếu hơn aspirin, người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông cần lưu ý [3]. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị theo đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tương tác thuốc và không tự ý bỏ thuốc điều trị chính.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Khi lựa chọn sản phẩm hỗ trợ giảm đau khớp từ vỏ cây liễu, người dùng cần chú ý đến hàm lượng hoạt chất đã được chuẩn hóa [2, 3]. Thực tế, hàm lượng salicin trong các sản phẩm vỏ cây liễu trắng trên thị trường thường không được nhà sản xuất cung cấp rõ ràng trên nhãn [2].
Trong các nghiên cứu lâm sàng cho kết quả tích cực ở người, liều dùng hiệu quả là các chiết xuất chuẩn hóa cung cấp 240 mg salicin mỗi ngày (ví dụ 1572 mg chiết xuất chuẩn hóa chứa 15,2% salicin), sử dụng trong khoảng 2 đến 6 tuần [2, 4, 5, 7]. Người bệnh nên chọn sản phẩm công bố rõ hàm lượng salicin chuẩn hóa thay vì dùng vỏ cây thô tự sắc uống [2]. Bên cạnh đó, việc duy trì cân nặng hợp lý, vận động vừa sức và ăn uống cân bằng vẫn là nền tảng giúp bảo vệ khớp gối lâu dài.
Chiết xuất vỏ cây liễu trắng chứa salicin cùng các polyphenol và flavonoid mang lại cơ chế kháng viêm sinh học có cơ sở khoa học và ít hại dạ dày hơn aspirin [2, 3, 8]. Tuy nhiên, hiệu quả giảm đau thoái hóa khớp gối ở liều 240 mg salicin/ngày mới ở mức trung bình và chưa nhất quán giữa các thử nghiệm [1, 4, 7]. Người bệnh nên xem đây là giải pháp hỗ trợ có chọn lọc, ưu tiên chế phẩm chuẩn hóa rõ hàm lượng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
