Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng đủ mạnh để kết luận mọi kiểu ăn low-carb đều không an toàn khi cho con bú. Tuy nhiên, một số báo cáo ca bệnh mô tả nhiễm toan ceton khi người đang cho con bú kết hợp chế độ rất ít carbohydrate, ăn thiếu năng lượng, bỏ bữa hoặc mắc bệnh cấp tính. Đây là biến chứng hiếm nhưng có thể đe dọa tính mạng; bằng chứng hiện tại không cho biết nguy cơ xảy ra phổ biến đến đâu [1–4]. Nếu muốn giảm cân sau sinh hoặc thay đổi mạnh khẩu phần, nên trao đổi trước với nhân viên y tế.
Low-carb và keto có phải cùng một chế độ?
“Low-carb” là tên gọi rộng cho nhiều kiểu ăn giảm carbohydrate, với lượng tinh bột và thực phẩm được lựa chọn rất khác nhau. Chế độ ketogenic thường hạn chế carbohydrate mạnh hơn để thúc đẩy cơ thể tạo ketone. Một người giảm nước ngọt và bánh kẹo nhưng vẫn ăn đủ ngũ cốc, đậu, rau củ và năng lượng không ở cùng hoàn cảnh với người cắt gần hết carbohydrate, bỏ bữa và giảm cân nhanh.
Vì các định nghĩa và cách thực hiện không thống nhất, không thể lấy một báo cáo về chế độ ketogenic rất nghiêm ngặt để kết luận mọi thực đơn ít carbohydrate đều gây nguy hiểm. Ngược lại, việc một kiểu ăn chưa được chứng minh gây biến chứng phổ biến cũng không đồng nghĩa rằng chế độ rất hạn chế đã được kiểm chứng về an toàn trong giai đoạn cho con bú. Bài phân biệt low-carb và chế độ keto giải thích khác nhau về mức hạn chế và trạng thái chuyển hóa.
Vì sao có báo cáo nhiễm toan ceton trong giai đoạn cho con bú?
Tạo sữa cần năng lượng và cơ thể điều chỉnh chuyển hóa để cung cấp chất dinh dưỡng cho sữa. Nếu carbohydrate và tổng năng lượng ăn vào giảm mạnh, trong khi cơ thể vẫn tạo sữa, nhịn ăn hoặc đang bị bệnh, quá trình tạo ketone có thể tăng. Ở các báo cáo ca bệnh, người bệnh thường có nhiều yếu tố cùng lúc; không phải nghiên cứu nào cũng xác định được một yếu tố đơn lẻ là nguyên nhân.
Nhiễm toan ceton do cho con bú (lactation ketoacidosis) là tình trạng tích tụ acid ketone làm máu trở nên quá acid. Nó khác với ketosis dinh dưỡng mà một số người tìm kiếm khi ăn keto. Đây cũng không phải tình trạng có thể tự xác nhận bằng que thử ketone tại nhà. Chẩn đoán cần đánh giá y tế và xét nghiệm phù hợp, đồng thời loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm khác như đái tháo đường, nhiễm trùng, mất nước hoặc rối loạn chuyển hóa.
Các báo cáo y văn ghi nhận trường hợp ở người không mắc đái tháo đường sau khi áp dụng chế độ rất ít carbohydrate trong lúc cho con bú; một số trường hợp còn có bỏ bữa, giảm năng lượng, vận động nhiều hoặc bệnh cấp tính [1–3]. Đây là các báo cáo ca bệnh, không có nhóm đối chứng và không thể tính tỷ lệ nguy cơ cho tất cả người cho con bú. Chúng giúp nhận diện một biến chứng có thể xảy ra, chứ không chứng minh rằng nó thường gặp.
Một báo cáo khác mô tả người bệnh có thêm viêm phổi cùng chế độ keto, cho thấy bệnh cấp tính có thể là yếu tố stress chuyển hóa đi kèm [4]. Vì bằng chứng chủ yếu là báo cáo ca và tổng quan tường thuật các trường hợp, mức độ rủi ro tuyệt đối và ngưỡng carbohydrate gây nguy hiểm vẫn chưa được xác định chắc chắn.
Có phải mọi người cho con bú đều phải tránh low-carb?
Chưa có thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao xác định một giới hạn carbohydrate riêng có thể áp dụng cho mọi người đang cho con bú, cũng chưa có bằng chứng để tuyên bố tất cả kiểu ăn low-carb đều gây nhiễm toan ceton. Cơ thể, mức tạo sữa, thời gian sau sinh, tình trạng sức khỏe, tổng năng lượng và cách thực hiện chế độ ăn đều khác nhau.
Dù vậy, chế độ ketogenic nghiêm ngặt hoặc kế hoạch giảm cân nhanh trong thời kỳ cho con bú cần được thận trọng vì có thể làm giảm mạnh carbohydrate và tổng năng lượng, đặc biệt khi kết hợp bỏ bữa, nôn ói, tiêu chảy hoặc bệnh cấp. Người có đái tháo đường, đang dùng thuốc ảnh hưởng đường huyết, có bệnh chuyển hóa hoặc tiền sử rối loạn ăn uống nên trao đổi với bác sĩ trước bất kỳ thay đổi lớn nào.
CDC lưu ý nhu cầu năng lượng của người cho con bú có thể tăng; với người được xem là có tình trạng dinh dưỡng tốt, hướng dẫn Hoa Kỳ nêu mức trung bình thêm khoảng 330–400 kcal mỗi ngày so với trước khi mang thai, nhưng nhu cầu thực tế phụ thuộc cơ thể, hoạt động và việc cho bú [5]. Đây là mức tham khảo dân số, không phải mục tiêu calo cá nhân hay lời khuyên để tự tính khẩu phần. Hướng dẫn cũng không xác định một thực đơn low-carb điều trị nào.
Nếu đang muốn giảm cân sau sinh thì nên bắt đầu thế nào?
Ưu tiên hồi phục sau sinh và đủ khả năng ăn uống, nghỉ ngơi trong điều kiện thực tế. Tránh kế hoạch ép cân nhanh, nhịn ăn kéo dài hoặc kết hợp nhiều phương thức hạn chế cùng lúc. Có thể bắt đầu bằng thay đổi bền vững như giảm đồ uống có đường, chọn bữa ăn đa dạng, thêm nguồn đạm và rau quả phù hợp, nhưng không cần loại bỏ toàn bộ ngũ cốc, trái cây, đậu hay sữa chỉ vì một xu hướng trên mạng.
Nếu bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thấy việc giảm carbohydrate có thể phù hợp với tình trạng riêng, hãy cùng họ bàn cách duy trì đủ năng lượng và theo dõi sức khỏe. Không có mức carbohydrate thấp nhất hoặc tốc độ giảm cân nào trong bài này có thể thay thế đánh giá cá nhân. Cần xem xét cả bệnh nền, thuốc, thời điểm sau sinh, lượng sữa và việc trẻ bú như thế nào.
Không tự dùng viên điện giải, bột ketone, thuốc giảm cân hoặc thực phẩm bổ sung để tiếp tục chế độ hạn chế khi đang mệt hay ăn uống kém. Sản phẩm không loại trừ nguy cơ nhiễm toan ceton và có thể tương tác với thuốc hoặc bệnh nền.
Dấu hiệu nào cần được cấp cứu?
Buồn nôn hoặc nôn liên tục, đau bụng, mệt lả, chóng mặt rõ, thở nhanh hoặc sâu, lú lẫn, không uống giữ được nước hay tình trạng xấu đi nhanh cần được đánh giá khẩn cấp, nhất là khi đang ăn rất ít carbohydrate hoặc bỏ bữa. Đây là các triệu chứng không đặc hiệu; chúng có nhiều nguyên nhân và không thể tự kết luận là nhiễm toan ceton.
Hãy báo cho nhân viên cấp cứu rằng bạn đang cho con bú, gần đây đã thay đổi chế độ ăn, lượng carbohydrate và năng lượng có thể đã giảm, đang dùng thuốc gì và có bệnh cấp nào không. Không chờ que thử ketone tại nhà hoặc cố xử lý bằng cách tự điều chỉnh khẩu phần khi có dấu hiệu nghiêm trọng. Nếu có đái tháo đường hoặc nguy cơ rối loạn đường huyết, hãy làm theo kế hoạch xử trí khẩn cấp riêng của bác sĩ.
Các báo cáo cho thấy nhiễm toan ceton do cho con bú có thể hồi phục khi được điều trị y tế và khắc phục nguyên nhân, nhưng đây là tình trạng cần bác sĩ đánh giá và điều trị; không nên tự áp dụng phương án điều trị của một ca bệnh đã công bố [1,2].
Chế độ ăn có làm giảm sữa hoặc ảnh hưởng em bé không?
Các báo cáo ca nhiễm toan ceton chủ yếu mô tả tình trạng chuyển hóa ở người mẹ. Chúng không đủ để xác định một chế độ low-carb cụ thể làm giảm lượng sữa hoặc gây hại cho trẻ ở mức nào. Lượng sữa phụ thuộc nhiều yếu tố, và việc trẻ quấy khóc hay bú nhiều không tự chứng minh mẹ thiếu sữa.
Nếu lo về nguồn sữa, theo dõi dấu hiệu bú, số lần tiểu và tăng trưởng của trẻ cùng nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ. Không nên ngừng cho bú chỉ dựa trên bài viết này. Nếu người mẹ phải nhập viện, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn việc cho bú hoặc vắt sữa dựa trên tình trạng và phương pháp điều trị cụ thể.
Điều cần nhớ
Bằng chứng về low-carb trong thời kỳ cho con bú còn hạn chế. Biến chứng nhiễm toan ceton được mô tả trong một số ca hiếm, thường có chế độ ketogenic nghiêm ngặt hoặc giảm năng lượng đi kèm yếu tố như bỏ bữa hay bệnh cấp; hiện chưa biết nguy cơ phổ biến đến đâu. Không nên suy rộng từ các ca này rằng mọi kiểu ăn ít carbohydrate đều nguy hiểm, cũng không nên xem keto rất nghiêm ngặt và giảm cân nhanh là đã được xác nhận an toàn cho mọi người cho con bú. Hãy trao đổi với nhân viên y tế trước thay đổi lớn và đi cấp cứu khi xuất hiện triệu chứng nặng.
Câu hỏi thường gặp
Cho con bú có được ăn low-carb không? Bằng chứng chưa đủ để kết luận mọi kiểu low-carb đều không an toàn hoặc đưa ra một giới hạn chung. Cần phân biệt giảm đồ ngọt với chế độ ketogenic rất nghiêm ngặt và xem xét tình trạng sức khỏe riêng.
Keto có thể gây nhiễm toan ceton khi đang cho con bú không? Một số báo cáo ca bệnh mô tả biến chứng hiếm này, đôi khi đi kèm bỏ bữa, giảm năng lượng hoặc bệnh cấp. Báo cáo ca không cho biết tỷ lệ xảy ra trong cộng đồng.
Ketosis dinh dưỡng có giống nhiễm toan ceton không? Không. Nhiễm toan ceton là tình trạng tích tụ acid gây rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng, cần chẩn đoán và điều trị y tế; không thể phân biệt an toàn chỉ bằng triệu chứng hoặc que thử tại nhà.
Người đang cho con bú cần thêm bao nhiêu năng lượng? Nhu cầu thay đổi theo từng người. CDC nêu mức tham khảo trung bình thêm khoảng 330–400 kcal mỗi ngày cho người có tình trạng dinh dưỡng tốt so với trước khi mang thai; con số này không phải mục tiêu cá nhân.
Có cần ngừng cho con bú nếu ăn low-carb? Không nên tự ngừng chỉ dựa trên thông tin này. Hãy trao đổi với bác sĩ và chuyên gia nuôi con bằng sữa mẹ nếu lo về sức khỏe của mình hoặc lượng sữa.
Khi nào cần cấp cứu? Nôn liên tục, đau bụng, thở nhanh hoặc sâu, lú lẫn, choáng rõ hay tình trạng xấu nhanh cần được đánh giá khẩn cấp. Hãy nói với nhân viên y tế về việc cho con bú và thay đổi khẩu phần gần đây.
Để xem riêng biến chứng hiếm đã được ghi nhận trong các báo cáo ca, đọc thêm nhiễm toan ceton ở mẹ cho con bú ăn keto và dấu hiệu cần cấp cứu.


