Trả lời ngắn: Nhiễm toan ceton khi cho con bú là biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng đã được ghi nhận trong các báo cáo ca, đôi khi sau khi người mẹ ăn ketogenic rất nghiêm ngặt hoặc giảm mạnh tổng lượng thức ăn. Tình trạng này khác với ketosis dinh dưỡng và không thể đánh giá bằng cảm giác hay một que thử tại nhà. Hiện chưa có nghiên cứu theo dõi đủ lớn để tính nguy cơ tuyệt đối hoặc xác định một ngưỡng carbohydrate an toàn cho mọi người. Nếu đang cho con bú, hãy thận trọng với keto nghiêm ngặt, nhịn ăn và ép cân nhanh; nôn kéo dài, đau bụng, thở nhanh/sâu, choáng hoặc lú lẫn cần được cấp cứu [1–6].
Nhiễm toan ceton là gì?
Trong quá trình sử dụng năng lượng, cơ thể có thể tạo thể ceton. Ketosis dinh dưỡng là trạng thái tăng ceton có chủ đích trong một số chế độ ăn và tự nó không đồng nghĩa máu đã bị toan. Nhiễm toan ceton là tình trạng tích tụ acid ketone đi kèm rối loạn cân bằng acid–base; đây là chẩn đoán y khoa cần xét nghiệm máu và đánh giá nguyên nhân. Hai khái niệm không thể dùng thay thế nhau [1,7].
Nhiễm toan ceton thường được nghĩ tới ở người đái tháo đường, nhưng các báo cáo về thời kỳ cho con bú cũng mô tả trường hợp không có đái tháo đường. Một số ca có đường huyết không tăng rõ; vì vậy, chỉ nhìn một kết quả đường huyết bình thường không đủ loại trừ tình trạng nguy hiểm này nếu người bệnh có triệu chứng và bối cảnh phù hợp [3–5]. Điều đó không có nghĩa mọi người ăn ít carbohydrate khi cho con bú sẽ mắc bệnh.
Bằng chứng hiện tại nói được gì — và chưa nói được gì?
Tổng quan hệ thống năm 2020 tìm được 16 báo cáo ca và một chuỗi ca, tổng cộng 18 trường hợp nhiễm toan ceton khi cho con bú được công bố từ năm 1970 đến 2019 [1]. Trong các báo cáo này, 14/18 trường hợp được tác giả mô tả có ăn kiêng hoặc tập luyện để giảm cân; buồn nôn, nôn, mệt mỏi và đau bụng là những triệu chứng được ghi nhận. Phần lớn người bệnh hồi phục sau điều trị tại bệnh viện. Đây là tập hợp ca đã được công bố, không phải nghiên cứu theo dõi một nhóm mẹ cho con bú; không thể dùng 18 ca để tính tỷ lệ mắc hoặc kết luận nguy cơ của mọi kiểu ăn keto.
Một tổng quan hệ thống năm 2024 xem xét kết cục của chế độ hạn chế carbohydrate trong thời kỳ cho con bú, gồm 16 nghiên cứu và tất cả đều là báo cáo ca hoặc chuỗi ca [2]. Các chế độ trong tài liệu rất khác nhau — keto, low-carb, ít carbohydrate nhiều chất béo và một số biến thể — cũng như mục tiêu, thời gian, lượng ăn và bệnh cảnh đi kèm. Tổng quan này làm rõ rằng dữ liệu về carbohydrate hạn chế trong giai đoạn cho con bú còn yếu, nhưng không tạo ra một thử nghiệm so sánh để xác định nguy cơ hoặc liều “an toàn”.
Các báo cáo y khoa minh họa một số hoàn cảnh có thể đi cùng biến chứng: chế độ keto để giảm cân; nhịn hoặc bỏ bữa; ăn thiếu năng lượng; nôn, tiêu chảy hay nhiễm bệnh làm giảm khả năng ăn uống; và nhu cầu tạo sữa vẫn tiếp diễn [3–6]. Vì các trường hợp thường có nhiều yếu tố đồng thời, không thể quy mọi ca cho một món ăn, một loại thực phẩm hay một con số carbohydrate. Các nghiên cứu cũng chưa xác định liệu thời gian sau sinh, cho bú hoàn toàn, sinh đôi, vận động hoặc tình trạng chuyển hóa nào làm nguy cơ tăng bao nhiêu.
Do bằng chứng chủ yếu là báo cáo ca, những người có biến chứng nặng có khả năng được đăng báo nhiều hơn người không gặp vấn đề. Tổng quan năm 2020 cũng cảnh báo sai lệch công bố và hạn chế của dữ liệu ca bệnh [1]. Cách diễn đạt phù hợp là biến chứng này đã được ghi nhận nhưng không rõ tần suất, thay vì nói rằng nó phổ biến hoặc mọi chế độ low-carb đều nguy hiểm.
Vì sao giai đoạn cho con bú có thể làm bối cảnh khác đi?
Tạo sữa cần cơ thể cung cấp năng lượng và nguyên liệu dinh dưỡng. Khi lượng carbohydrate hoặc tổng lượng ăn giảm đáng kể, trong lúc người mẹ vẫn cho bú, cơ thể phải điều chỉnh việc sử dụng nhiên liệu. Bệnh cấp, mất nước, nôn ói hoặc nhịn ăn có thể đồng thời làm giảm lượng ăn và tăng gánh nặng chuyển hóa. Đây là cách giải thích sinh lý được đề xuất từ kiến thức chuyển hóa và các ca lâm sàng; chưa phải bằng chứng cho một chuỗi nguyên nhân đã được thử nghiệm ở nhóm người đủ lớn [1,2].
Keto và low-carb cũng không đồng nghĩa. “Low-carb” bao gồm nhiều cách ăn; mức giảm carbohydrate, tổng năng lượng, loại thực phẩm và việc có nhịn ăn hay không có thể khác xa giữa hai người. Không thể lấy một báo cáo về keto nghiêm ngặt trong lúc bệnh để kết luận một người chỉ giảm nước ngọt hoặc ăn ít bánh kẹo sẽ có cùng nguy cơ. Đồng thời, những dữ liệu hạn chế cũng không chứng minh keto nghiêm ngặt đã được kiểm tra an toàn trong giai đoạn cho con bú. Bài cho con bú có nên ăn low-carb và nguy cơ nhiễm toan hiếm gặp phân tích riêng sự khác nhau giữa các kiểu ăn và giới hạn của bằng chứng.
Không có một mức carbohydrate tối thiểu đã được kiểm chứng cho mọi người đang cho con bú để phòng biến chứng này. Vì thế, bài viết không đưa ra ngưỡng tự kê, mục tiêu calo hay chế độ “giải cứu” tại nhà. Nhu cầu ăn uống còn phụ thuộc sức khỏe, lượng sữa, hoạt động, bệnh nền, thời gian sau sinh và khả năng dung nạp thức ăn.
Dấu hiệu nào cần được cấp cứu?
Nhiễm toan ceton có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, mệt lả, yếu, khó thở hoặc thở nhanh và sâu, chóng mặt, tim đập nhanh hay thay đổi ý thức. Các triệu chứng này không đặc hiệu; chúng cũng có thể do nhiễm trùng, mất nước, bệnh đường tiêu hóa, biến chứng sau sinh hoặc nguyên nhân khác. Không thể tự chẩn đoán nhiễm toan ceton từ triệu chứng, mùi hơi thở hoặc que thử ketone [1,3–6].
Hãy đến cơ sở cấp cứu nếu nôn liên tục, không giữ được nước, đau bụng kèm mệt nhiều, thở nhanh/sâu, ngất, lú lẫn hoặc tình trạng xấu đi nhanh — nhất là khi gần đây bạn nhịn ăn, ăn keto rất nghiêm ngặt, giảm mạnh khẩu phần hoặc đang bị bệnh. Khi gặp nhân viên y tế, hãy nói rõ bạn đang cho con bú; mô tả cách ăn gần đây, thời điểm bỏ bữa, triệu chứng tiêu hóa, thuốc đang dùng và bệnh nền. Đừng trì hoãn vì nghĩ đường huyết bình thường đồng nghĩa không có nguy hiểm.
Việc chẩn đoán thường cần khai thác bệnh sử, khám, xét nghiệm acid–base, ketone, điện giải và đánh giá các nguyên nhân khác như đái tháo đường, nhiễm trùng hoặc mất nước. Hướng điều trị do đội ngũ y tế quyết định; các báo cáo ca mô tả bù dịch, carbohydrate đường tĩnh mạch, theo dõi và điều chỉnh điện giải khi cần [1,3–6]. Đây không phải hướng dẫn tự điều trị bằng nước đường, đồ uống thể thao, insulin hoặc viên điện giải. Những biện pháp của một ca bệnh không thể tự áp dụng cho người khác.
Nếu muốn giảm cân sau sinh, nên làm gì?
Không cần đặt mục tiêu giảm cân nhanh trong lúc đang hồi phục hoặc gặp khó khăn với ăn uống. Nếu muốn thay đổi khẩu phần, hãy trao đổi với bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng hoặc nhân viên hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ, đặc biệt khi có đái tháo đường, bệnh chuyển hóa, thuốc ảnh hưởng đường huyết, tiền sử rối loạn ăn uống, mang đa thai hoặc nguồn sữa và sức khỏe trẻ đang cần theo dõi.
Thay đổi từ từ như giảm đồ uống có đường nhưng vẫn duy trì bữa ăn đa dạng khác về bản chất với nhịn ăn kéo dài hoặc keto rất nghiêm ngặt. Không cần loại bỏ toàn bộ cơm, bún, đậu, trái cây hay sữa chỉ vì một bài báo cáo ca. Nếu đang sốt, nôn, tiêu chảy hoặc không thể ăn uống bình thường, ưu tiên tìm hỗ trợ y tế thay vì cố giữ chế độ ăn kiêng.
Không tự ngừng cho con bú chỉ vì đọc về nhiễm toan ceton, và cũng không tiếp tục một chế độ khiến bạn kiệt sức mà không trao đổi với người có chuyên môn. Nếu người mẹ cần nhập viện, nhân viên y tế có thể hướng dẫn việc cho bú, vắt sữa và chăm sóc em bé tùy tình trạng thực tế. Các báo cáo ca không xác định được tác động lâu dài lên trẻ hoặc một kế hoạch áp dụng chung cho mọi gia đình [1,2].
Câu hỏi thường gặp
Keto khi cho con bú chắc chắn gây nhiễm toan ceton?
Không thể nói như vậy. Biến chứng đã được ghi nhận trong một số báo cáo ca, thường kèm những hoàn cảnh như giảm mạnh lượng ăn, nhịn, giảm cân hoặc bệnh cấp. Chưa có dữ liệu để tính nguy cơ tuyệt đối hoặc xác định ai sẽ gặp biến chứng [1,2].
Nhiễm toan ceton có giống ketosis dinh dưỡng không?
Không. Ketosis dinh dưỡng không đồng nghĩa với toan chuyển hóa. Nhiễm toan ceton cần được chẩn đoán bằng đánh giá y tế và xét nghiệm; không thể kết luận từ một lần đo ketone tại nhà [1,7].
Đường huyết bình thường có loại trừ nhiễm toan ceton không?
Không nên dùng một kết quả đơn lẻ để tự loại trừ. Một số ca ở người không mắc đái tháo đường được báo cáo với mức đường huyết không cao; triệu chứng nặng cần được đánh giá cấp cứu [3–5].
Có mức carbohydrate tối thiểu an toàn đã được xác định không?
Chưa. Các bằng chứng chủ yếu là báo cáo ca và chuỗi ca, không đủ để đặt một ngưỡng chung cho tất cả người đang cho con bú [1,2].
Khi nào cần đi cấp cứu?
Nôn liên tục, đau bụng, thở nhanh hoặc sâu, ngất, lú lẫn, không giữ được nước hay xấu đi nhanh cần được đánh giá khẩn. Hãy báo nhân viên y tế về việc cho con bú và mọi thay đổi gần đây trong chế độ ăn.
Kết luận
Nhiễm toan ceton khi cho con bú là biến chứng hiếm được mô tả trong y văn nhưng có thể nghiêm trọng. Các báo cáo không cho biết tỷ lệ mắc, không chứng minh mọi kiểu low-carb đều gây bệnh và cũng chưa xác lập ngưỡng carbohydrate an toàn. Hãy tránh tự kết hợp keto nghiêm ngặt, nhịn ăn và ép cân nhanh trong giai đoạn này; nếu sức khỏe hoặc khả năng ăn uống thay đổi, trao đổi sớm với nhân viên y tế. Triệu chứng nặng cần cấp cứu, không tự điều trị bằng thực phẩm hoặc chất bổ sung.
Tài liệu tham khảo
[1] Al Alawi AM, Al Flaiti A, Falhammar H. Lactation Ketoacidosis: A Systematic Review of Case Reports. Medicina. 2020;56(6):299. PMID: 32560535.
[2] Carbohydrate restriction during lactation: A systematic review. Nutrition Research. 2024;125:91–100. PMID: 38565002.
[3] Wuopio J, et al. Ketoacidosis associated with low-carbohydrate diet in a non-diabetic lactating woman: a case report. J Med Case Rep. 2015. PMID: 26428083.
[4] A rare cause of metabolic acidosis: ketoacidosis in a non-diabetic lactating woman. Endocrinol Diabetes Metab Case Rep. 2017. PMID: 28924478.
[5] Ketoacidosis associated with ketogenic diet in a non-diabetic lactating woman. BMJ Case Rep. 2020. PMID: 32606112.
[6] Lactation ketoacidosis induced by breastfeeding while on a ketogenic diet. 2022. PMID: 35277297.
[7] Al Alawi AM, Al Flaiti A, Falhammar H. Ketoacidosis in a non-diabetic lactating woman: A case report and literature review. Case Rep Womens Health. 2021. PMID: 34675399.
[8] A Case of Severe Lactation Ketoacidosis in a Nondiabetic Mother on a Ketogenic Diet. AACE Clin Case Rep. 2023. PMID: 37954835.
Để hiểu cách phân biệt keto nghiêm ngặt với các kiểu low-carb và giới hạn của bằng chứng trong thời kỳ cho con bú, xem thêm bài tổng quan về low-carb khi cho con bú.





