Trả lời ngắn: Trong vài năm đầu sau kỳ kinh đầu tiên, chu kỳ có thể chưa đều vì hệ nội tiết vẫn đang trưởng thành. Tuy vậy, khoảng cách trên 90 ngày giữa hai kỳ, chưa có kinh ở tuổi 15 hoặc sau hơn 3 năm phát triển ngực, hay tình trạng kinh thưa kéo dài nên được trao đổi với nhân viên y tế. Ăn đủ và đa dạng hỗ trợ tăng trưởng, nhưng một món ăn hay thực phẩm bổ sung không thể tự chẩn đoán hoặc điều trị nguyên nhân rối loạn kinh nguyệt [1–3].

Vì sao chu kỳ có thể chưa đều khi mới có kinh?

Tuổi vị thành niên là giai đoạn cơ thể tiếp tục phát triển, bao gồm sự trưởng thành dần của hệ thống điều hòa hormone sinh sản. Trong một vài năm đầu sau kỳ kinh đầu tiên, một số chu kỳ có thể không rụng trứng đều và độ dài chu kỳ có thể thay đổi. Vì thế, một lần đến sớm hoặc muộn không tự động đồng nghĩa với bệnh lý.

Điều đó không có nghĩa mọi thay đổi đều nên bỏ qua. Hướng dẫn của Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) xem chu kỳ kinh như một dấu hiệu sinh tồn cần được hỏi thăm trong chăm sóc sức khỏe tuổi teen. Theo hướng dẫn này, cần cân nhắc đánh giá nếu chưa có kinh ở tuổi 15 hoặc chưa có kinh trong vòng 3 năm kể từ khi bắt đầu phát triển ngực; khoảng cách trên 90 ngày giữa hai kỳ cũng là lý do nên đánh giá, kể cả khi chỉ xảy ra một lần [1].

Những mốc này giúp gia đình biết khi nào nên hỏi bác sĩ, không phải công cụ để tự chẩn đoán. Tuổi dậy thì khác nhau giữa mỗi người; bác sĩ sẽ cân nhắc quá trình phát triển, tiền sử sức khỏe, triệu chứng và các nguyên nhân có thể có.

Theo dõi chu kỳ như thế nào cho hữu ích?

Hãy ghi ngày bắt đầu mỗi kỳ, thời gian ra máu, mức độ đau và triệu chứng đi kèm. Có thể dùng lịch giấy hoặc ứng dụng riêng tư. Một ghi chú đơn giản thường hữu ích hơn việc cố dự đoán chính xác ngày hành kinh. Nếu chưa có kinh lần đầu, gia đình có thể ghi nhận các mốc phát triển dậy thì và hỏi bác sĩ khi lo lắng.

Khi đi khám, thông tin về thay đổi cân nặng, mức độ tập luyện, giấc ngủ, căng thẳng học tập, kiểu ăn, thuốc đang dùng và bệnh gần đây cũng có thể giúp bác sĩ hiểu bối cảnh. Tuổi teen nên được trao cơ hội nói chuyện riêng với nhân viên y tế về những câu hỏi nhạy cảm; người thân có thể hỗ trợ mà không phán xét hoặc gây áp lực.

Không cần ghi chép theo cách khiến em lo âu về cơ thể hay cân nặng. Nếu theo dõi chu kỳ làm tăng căng thẳng, hãy chuyển sang ghi chú tối giản hoặc trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế.

Dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến kinh nguyệt ra sao?

Cơ thể tuổi teen cần năng lượng và dưỡng chất cho tăng trưởng, học tập, vận động, duy trì các chức năng thường ngày và phát triển sinh sản. Khi lượng ăn thường xuyên không theo kịp nhu cầu, đặc biệt nếu đồng thời tập luyện nhiều, cơ thể có thể thích nghi bằng cách giảm ưu tiên cho một số chức năng. Tình trạng thiếu năng lượng là một trong nhiều nguyên nhân có thể góp phần làm chu kỳ thưa hoặc ngừng; nó không thể được xác định chỉ từ cân nặng, vóc dáng hay một bữa ăn [2,3].

Thiếu năng lượng có thể xảy ra ngoài ý muốn do bỏ bữa, lịch học và tập dày, khó tiếp cận thức ăn hoặc giảm khẩu phần vì lo ngại hình thể. Một số em cũng chủ động hạn chế nhiều nhóm thực phẩm hoặc tập bù sau khi ăn. Những hành vi này đáng được trao đổi với người lớn đáng tin cậy và chuyên gia y tế, đặc biệt nếu gây sợ hãi, tội lỗi hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.

Ngược lại, kinh nguyệt không đều không chứng minh rằng chế độ ăn thiếu chất. Căng thẳng, thay đổi cân nặng, bệnh lý tuyến giáp, hội chứng buồng trứng đa nang, một số thuốc, bệnh mạn tính và các nguyên nhân khác cũng có thể liên quan. Với người có khả năng mang thai, bác sĩ có thể cần hỏi riêng và kín đáo về khả năng này. Không nên quy mọi rối loạn chu kỳ cho dinh dưỡng hoặc dậy thì.

Một chế độ ăn đa dạng thường gồm các nguồn tinh bột, đạm, chất béo, rau quả và thực phẩm giàu vi chất phù hợp với văn hóa, sở thích và điều kiện gia đình. Tuy nhiên, bài viết này không thể xác định nhu cầu cá nhân hay đưa ra khẩu phần điều trị. Không có loại trà, vitamin, thảo dược hoặc thực phẩm nào được chứng minh có thể làm chu kỳ trở lại an toàn cho tất cả mọi người.

Khi tập luyện nhiều, cần lưu ý điều gì?

Thể thao có lợi cho sức khỏe, và tập luyện không tự động gây rối loạn kinh nguyệt. Vấn đề cần chú ý là sự chênh lệch kéo dài giữa năng lượng nạp vào và nhu cầu do tập luyện cùng các hoạt động khác. Ở một số vận động viên, thiếu năng lượng tương đối trong thể thao có thể ảnh hưởng đồng thời đến chu kỳ, xương, hồi phục và thành tích. Tình trạng này cũng có thể gặp ở người cân nặng bình thường [3,4].

Nếu em tập nhiều giờ mỗi tuần, thường xuyên bỏ bữa quanh giờ tập, mệt kéo dài, thành tích giảm, chấn thương lặp lại hoặc chu kỳ thưa/ngừng, hãy nói với phụ huynh, nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao. Không tự ngừng mọi hoạt động thể chất, tăng ăn đột ngột theo một kế hoạch trên mạng hay tiếp tục tập xuyên đau. Đội ngũ điều trị có thể cùng gia đình điều chỉnh dinh dưỡng và tải tập theo nhu cầu phát triển.

Đọc thêm bài thiếu năng lượng ở vận động viên nữ và sức khỏe kinh nguyệt để tìm hiểu riêng về dấu hiệu RED-S, chấn thương xương và đánh giá đa chuyên ngành ở người tập thể thao.

Khi nào nên đặt lịch khám?

Gia đình nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa, bác sĩ gia đình hoặc chuyên gia phụ khoa vị thành niên nếu có một trong các tình huống sau:

  • Chưa có kinh ở tuổi 15 hoặc đã hơn 3 năm từ khi ngực bắt đầu phát triển mà vẫn chưa có kinh.
  • Khoảng cách giữa hai kỳ vượt quá 90 ngày, kể cả chỉ một lần; hoặc chu kỳ tiếp tục rất thưa hay thay đổi rõ rệt.
  • Đau bụng kinh làm em phải nghỉ học, bỏ hoạt động thường ngày, hoặc không cải thiện với cách chăm sóc thông thường.
  • Ra máu nhiều, kéo dài, chóng mặt, mệt lả hoặc có dấu hiệu thiếu máu.
  • Sụt cân, hạn chế ăn, tập luyện quá mức, chấn thương do stress, mệt kéo dài hoặc lo âu đáng kể về thức ăn và cơ thể.
  • Có triệu chứng khác như đau đầu mới xuất hiện, thay đổi thị lực, tiết dịch ở vú không liên quan cho con bú, mọc lông/tăng mụn đáng kể hoặc bệnh mạn tính.

Hãy tìm trợ giúp khẩn cấp nếu chảy máu rất nhiều kèm choáng/ngất, đau dữ dội, khó thở hoặc tình trạng toàn thân xấu đi nhanh. Đánh giá sớm giúp phân biệt biến thiên dậy thì với các nguyên nhân cần điều trị và tránh để em tự chịu đựng.

Bác sĩ có thể đánh giá những gì?

Buổi khám thường bắt đầu bằng câu hỏi về lần có kinh đầu tiên, chu kỳ, triệu chứng, phát triển dậy thì, bệnh sử, thuốc, ăn uống, tập luyện và những thay đổi gần đây. Tùy hoàn cảnh, bác sĩ có thể đề nghị khám thể chất, xét nghiệm hoặc kiểm tra thêm. Không phải ai cũng cần tất cả các xét nghiệm; quyết định phụ thuộc vào dấu hiệu và tiền sử.

Vô kinh chức năng vùng dưới đồi là một chẩn đoán loại trừ, có thể liên quan đến stress, giảm cân hoặc tập luyện quá mức. Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyến nghị đánh giá các nguyên nhân toàn thân và nội tiết khác trước khi kết luận; cách chăm sóc có thể cần phối hợp y tế, dinh dưỡng và sức khỏe tâm thần [2]. Vì vậy, không nên tự mua hormone, thuốc tránh thai hay thực phẩm bổ sung để “điều hòa kinh”.

Thông tin về chu kỳ cũng cần được xem xét cùng tuổi phát triển. Một kết quả xét nghiệm riêng lẻ hoặc việc ra máu khi dùng hormone không nhất thiết giải thích đầy đủ chức năng chu kỳ tự nhiên. Hãy hỏi người kê đơn trước khi thay đổi thuốc.

Gia đình có thể hỗ trợ mà không gây áp lực thế nào?

Hãy nói về sức khỏe, năng lượng, giấc ngủ và sự thoải mái thay vì nhận xét cân nặng hay hình dáng. Tránh khen việc ăn ít, coi mất kinh là dấu hiệu luyện tập tốt, hoặc ép trẻ ăn một món cụ thể. Có thể cùng chuẩn bị bữa phụ thuận tiện cho lịch học và tập, nhưng mục tiêu nên được xây dựng với chuyên gia nếu chu kỳ đã thay đổi hoặc có nguy cơ sức khỏe.

Cho em được tham gia vào quyết định chăm sóc và đặt câu hỏi riêng với bác sĩ khi phù hợp. Nếu có dấu hiệu rối loạn ăn uống, hỗ trợ tâm lý và chăm sóc dinh dưỡng cần được tiếp cận với sự tôn trọng, không đổ lỗi. Hành kinh là một phần sức khỏe, không phải thước đo giá trị hay thành tích của một vận động viên.

Điều cần nhớ

Chu kỳ có thể chưa đều trong một thời gian sau kỳ kinh đầu, nhưng khoảng cách trên 90 ngày, chưa có kinh ở tuổi 15 hoặc sau hơn 3 năm phát triển ngực là những mốc nên được đánh giá. Dinh dưỡng và tải tập có thể liên quan, song không phải mọi trường hợp đều do ăn uống. Ghi lại chu kỳ và triệu chứng, tránh tự điều trị bằng chế độ ăn hay sản phẩm bổ sung, và tìm hỗ trợ y tế khi có dấu hiệu đáng lo.

Câu hỏi thường gặp

Kinh nguyệt không đều trong năm đầu có bình thường không? Chu kỳ có thể thay đổi trong giai đoạn đầu sau kỳ kinh đầu tiên, nhưng một khoảng cách trên 90 ngày hoặc thay đổi kéo dài nên được trao đổi với nhân viên y tế.

Bao lâu không có kinh thì nên đi khám? ACOG khuyến nghị cân nhắc đánh giá khi khoảng cách giữa hai kỳ vượt quá 90 ngày, kể cả chỉ xảy ra một lần. Bác sĩ sẽ xem xét bối cảnh phát triển và triệu chứng.

Chưa có kinh ở tuổi 15 có cần kiểm tra không? Đây là mốc nên được trao đổi với bác sĩ; đánh giá cũng được cân nhắc nếu chưa có kinh trong vòng 3 năm từ khi bắt đầu phát triển ngực.

Ăn thiếu có phải là nguyên nhân duy nhất gây mất kinh? Không. Thiếu năng lượng là một khả năng, nhưng còn có nhiều nguyên nhân nội tiết, bệnh lý, thuốc và các yếu tố khác cần được đánh giá.

Có nên uống vitamin hoặc trà thảo mộc để điều hòa kinh nguyệt? Không nên tự điều trị. Chưa có sản phẩm chung nào thay thế được việc xác định nguyên nhân; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung.

Tập thể thao có làm mất kinh không? Tập luyện không tự động gây mất kinh. Thiếu năng lượng kéo dài so với nhu cầu có thể góp phần gây thay đổi chu kỳ ở một số người, nhưng cần đánh giá nguyên nhân khác.

Có cần ghi ngày kinh không? Ghi ngày bắt đầu, thời gian ra máu và triệu chứng có thể giúp ích khi đi khám. Nếu việc ghi chép làm em lo âu, hãy dùng cách tối giản hoặc hỏi nhân viên y tế.