Nỗi lo nhiễm trùng đường thở và thói quen bổ sung men vi sinh

Thời điểm giao mùa hoặc thời tiết thay đổi đột ngột thường kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của các bệnh lý viêm đường hô hấp cấp ở cả trẻ nhỏ lẫn người lớn. Khi gặp phải tình trạng ho, sổ mũi hay sốt, không ít người lập tức tìm đến men vi sinh với mong muốn tăng sức đề kháng và phòng ngừa bệnh tật.

Tuy nhiên, men vi sinh có thực sự ngừa được viêm đường hô hấp hay không, và những chủng cụ thể nào đã được khoa học kiểm chứng? Câu trả lời trực tiếp là men vi sinh không phải “lá chắn thần kỳ” ngăn virus xâm nhập, nhưng một số chủng nhất định đã được chứng minh giúp rút ngắn thời gian nhiễm bệnh và làm nhẹ các triệu chứng đường thở.

Nhiều phân tích y khoa chỉ ra rằng bổ sung các chủng vi khuẩn có lợi có thể hỗ trợ điều hòa phản ứng của cơ thể trước các tác nhân gây viêm [1]. Việc hiểu rõ bằng chứng khoa học đằng sau từng chủng vi khuẩn sẽ giúp người tiêu dùng lựa chọn đúng sản phẩm, tránh lãng phí tiền bạc vào những lời quảng cáo thổi phồng.

Trục ruột - phổi: Đường dẫn truyền miễn dịch tự nhiên

Đường ruột và hệ hô hấp tưởng chừng là hai cơ quan hoàn toàn tách biệt, nhưng thực tế chúng liên kết chặt chẽ thông qua trục ruột - phổi (gut-lung axis) [2]. Thành ruột là nơi tập trung một lượng lớn tế bào miễn dịch của cơ thể, liên tục tiếp nhận tín hiệu từ hệ vi sinh vật bản địa.

Khi các vi khuẩn có lợi hoạt động tích cực trong đường tiêu hóa, chúng sản sinh ra các chất chuyển hóa và kích thích giải phóng các cytokine kháng viêm [3]. Những tín hiệu sinh học này theo tuần hoàn máu di chuyển đến phổi và niêm mạc đường thở, điều chỉnh phản ứng của hệ miễn dịch tại chỗ khi gặp virus hoặc vi khuẩn gây bệnh [2].

Cơ chế điều hòa này giúp cơ thể chống lại tác nhân gây hại một cách vừa phải, kiểm soát tốt các ổ viêm mà không tạo ra phản ứng viêm quá mức làm tổn thương mô lành [3]. Nhờ đó, đường thở được bảo vệ tốt hơn, giảm mức độ sưng phù niêm mạc mũi họng và hạ sốt nhanh hơn khi xuất hiện nhiễm trùng [3], [4].

Bằng chứng lâm sàng từ Lactobacillus rhamnosus GG

Chủng vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) là một trong những vi sinh vật được nghiên cứu lâm sàng phổ biến nhất trên thế giới về khả năng nâng đỡ sức khỏe miễn dịch [2]. Nhiều nghiên cứu cộng đồng và nhà trẻ đã theo dõi tác động của chủng men này đối với các đợt bùng phát bệnh lý theo mùa [5].

Tại môi trường nhà trẻ, các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã ghi nhận việc sử dụng Lactobacillus GG đem lại hiệu quả ngăn ngừa nhiễm trùng đường hô hấp trên ở mức độ khả quan hơn so với tác dụng phòng tiêu chảy [5]. Chủng vi sinh vật này hỗ trợ củng cố hàng rào biểu mô và hạn chế sự bám dính của các tác nhân gây bệnh cơ hội.

Đối với người bệnh mắc nhiễm trùng đường hô hấp cấp do virus, một liều dùng thông thường của Lactobacillus rhamnosus GG khoảng 1 x 10^9 CFU mỗi ngày trong các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy hiệu quả làm giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp và đường tiêu hóa [2]. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn cũng chỉ ra nhóm chủng Lactobacillus góp phần làm giảm đáng kể số ngày ốm trung bình của mỗi cá nhân [1].

Vai trò của các dòng Bifidobacterium trong nhiễm trùng hô hấp

Chi vi khuẩn Bifidobacterium cư trú chủ yếu ở đại tràng và giữ vai trò thiết yếu trong việc định hình hệ miễn dịch từ giai đoạn ấu thơ. Gần đây, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm nhiều phân nhóm cụ thể thuộc chi này để đánh giá tác động lâm sàng trên đường thở [3], [4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2022 đã đánh giá chủng Bifidobacterium lactis Probio-M8 ở liều 2 x 10^10 log CFU/ngày trên 120 trẻ nhỏ nhập viện vì nhiễm trùng hô hấp cấp (60 trẻ nhóm men vi sinh, 60 trẻ nhóm đối chứng) [3]. Kết quả cho thấy Probio-M8 giúp rút ngắn thời gian xuất hiện các triệu chứng ở mũi, họng và cảm cúm chung trong thời gian nằm viện cũng như 4 tuần sau xuất viện, với hiệu quả rõ nét nhất ở các ca nhiễm trùng đường hô hấp dưới [3]. Đáng chú ý, nhóm dùng men vi sinh còn giảm nhu cầu kê đơn kháng sinh (P = 0,037) và rút ngắn ngày nằm viện ở trẻ phải dùng kháng sinh (P = 0,004) [3].

Nghiên cứu này cũng làm sáng tỏ cơ chế sinh học khi xét nghiệm dịch quẹt họng cho thấy mức độ cytokine gây viêm TNF-alpha giảm xuống rõ rệt (P = 0,001), đồng thời cytokine kháng viêm IL-10 tăng lên (P = 0,018) ở nhóm dùng Probio-M8 [3]. Sự gia tăng của IL-10 tỷ lệ thuận với việc giảm đau nhức mình mẩy, bớt đau đầu và giảm cảm giác đau buốt khi nuốt ở trẻ bệnh [3].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2025 tại Ý trên 128 trẻ từ 28 ngày đến 4 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp trên kèm sốt từ 38,5 độ C trở lên cũng ghi nhận kết quả rất tích cực [4]. Nhóm can thiệp được cho uống hỗn dịch gồm Bifidobacterium breve M-16V, Bifidobacterium lactis HN019 và Lactobacillus rhamnosus HN001 trong 14 ngày đã rút ngắn thời gian sốt trung vị xuống còn 3 ngày, so với 5 ngày ở nhóm dùng giả dược [4].

Bức tranh tổng quan: Rút ngắn thời gian bệnh hay ngăn chặn lây nhiễm?

Khi nhìn vào toàn bộ y văn khoa học, chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa việc ngăn ngừa mắc bệnh và việc hỗ trợ điều trị rút ngắn diễn tiến bệnh. Đây chính là điểm mà người tiêu dùng thường hay hiểu nhầm nhất.

Một tổng quan hệ thống năm 2009 khảo sát 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp cho thấy, có tới 10 nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh giữa nhóm dùng men vi sinh và nhóm đối chứng [6]. Mặc dù men vi sinh không ngăn được việc bị nhiễm mầm bệnh, 5 trong số 6 nghiên cứu đánh giá mức độ nặng lại ghi nhận giảm độ trầm trọng của các triệu chứng hô hấp, và 3 trong 9 nghiên cứu cho thấy liệu trình bệnh ngắn hơn [6]. Tương tự, một nghiên cứu khác ghi nhận việc bổ sung Bifidobacterium lactis chỉ giúp giảm số đợt tiêu chảy ở nhà trẻ mà không làm thay đổi tần suất mắc bệnh lý hô hấp [7].

Đến năm 2014, một phân tích tổng hợp từ 20 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người lớn và trẻ em khỏe mạnh kết luận rằng men vi sinh (đặc biệt là các chủng Lactobacillus và Bifidobacterium) giúp rút ngắn các đợt bệnh viêm đường hô hấp gần 1 ngày (trung bình giảm 0,77 ngày) [1]. Ngoài ra, người sử dụng men vi sinh cũng có số ngày nghỉ học, nghỉ làm hoặc nghỉ nhà trẻ ít hơn hẳn so với người dùng giả dược [1].

Các dữ liệu lâm sàng gần đây năm 2025 cũng củng cố thêm rằng việc bổ sung các chủng kết hợp gồm Bifidobacterium, Lactobacillus và Streptococcus có thể giúp cải thiện chuyển hóa huyết thanh như tăng arginine, asparagine và lactate ở bệnh nhân mắc virus hô hấp, hỗ trợ phục hồi năng lượng và giảm mệt mỏi hậu nhiễm trùng [2]. Một số công thức phối hợp đa chủng nồng độ cao (như hỗn hợp chứa Bifidobacterium lactis, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus plantarum với tổng liều khoảng 2,4 x 10^12 CFU/ngày chia ba lần) cũng đã được ứng dụng trong nghiên cứu kiểm soát biến chứng nặng của virus hô hấp [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi men vi sinh như một loại thuốc kháng sinh tự nhiên hoặc vắc xin dạng uống. Men vi sinh không tiêu diệt virus trực tiếp trong niêm mạc họng và cũng không ngăn cản được 100% nguy cơ lây nhiễm khi tiếp xúc với nguồn bệnh [6].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng cứ uống bất kỳ loại sữa chua hay men vi sinh nào cũng có tác dụng chống cảm cúm. Thực tế, hiệu quả sinh học của men vi sinh phụ thuộc rất nghiêm ngặt vào từng chi, loài và chủng cụ thể (strain-specific), chẳng hạn như Bifidobacterium lactis Probio-M8 hoặc Lactobacillus rhamnosus GG, chứ không thể đánh đồng mọi vi khuẩn lactic đều có tác dụng trên phổi [2], [3].

Một sai lầm khác là tự ý bỏ qua các đơn thuốc điều trị chuẩn của bác sĩ để chỉ uống men vi sinh. Các nhà khoa học luôn xếp vi khuẩn có lợi vào nhóm điều trị hỗ trợ (adjuvant therapy), phối hợp cùng chế độ dinh dưỡng và chăm sóc y tế thông thường nhằm giúp cơ thể vượt qua cơn sốt hoặc đợt viêm nhẹ nhàng hơn [3], [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng lợi khuẩn?

Dù được xem là an toàn với đa số người khỏe mạnh, men vi sinh chứa các vi sinh vật sống nên vẫn tiềm ẩn rủi ro với một số nhóm đối tượng đặc biệt.

Trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khắt khe, tiêu chuẩn loại trừ luôn áp dụng cho những bệnh nhân có bệnh tự miễn mạn tính, người đang phải điều trị bằng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc những trường hợp nhiễm trùng nặng cần nhập viện hồi sức [4]. Ở những cơ địa suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, việc đưa vào cơ thể một lượng lớn vi sinh vật sống có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng máu do vi khuẩn cơ hội.

Các gia đình có trẻ sơ sinh non yếu, bệnh nhân mang ống thông tĩnh mạch trung tâm hoặc người vừa trải qua đại phẫu đường tiêu hóa tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm men vi sinh liều cao khi chưa có sự giám sát và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý bổ sung men vi sinh đúng cách và an toàn

Để men vi sinh phát huy hiệu quả hỗ trợ niêm mạc hô hấp, người dùng cần quan tâm đến liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng. Các liều lượng vi khuẩn sống thông dụng trong y văn hiện nay dao động từ khoảng 2 x 10^9 CFU/ngày đến 1 x 10^10 CFU/ngày tùy chủng [2], ví dụ Bifidobacterium lactis Probio-M8 dùng ở mức 2 x 10^10 CFU/ngày [3], hoặc các dạng hỗn dịch nhỏ giọt dùng liên tục 14 ngày khi khởi phát triệu chứng sốt [4].

Người tiêu dùng nên đọc kỹ nhãn sản phẩm để tìm đúng tên chủng vi sinh vật (gồm tên chi, tên loài và ký hiệu phân lập số/chữ phía sau) thay vì chỉ nhìn vào tên chung chung. Cần bảo quản chế phẩm men ở nơi khô ráo, thoáng mát hoặc bảo quản lạnh tùy theo hướng dẫn của nhà sản xuất để đảm bảo vi khuẩn còn sống khi vào đến ruột.

Nếu đang phải dùng kháng sinh đường uống để điều trị bệnh nhiễm khuẩn khác, bạn nên uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ nhằm tránh việc kháng sinh tiêu diệt luôn các vi khuẩn có lợi vừa nạp vào.

Men vi sinh mang lại những lợi ích thiết thực trong việc làm giảm nhẹ triệu chứng và rút ngắn thời gian phục hồi sau các đợt ốm sốt đường hô hấp. Tuy vậy, bổ sung lợi khuẩn cần đi kèm chế độ ăn uống đủ chất, tiêm chủng đầy đủ và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng cho người có bệnh nền.