Cơn đau do đợt gout cấp bùng phát thường đến đột ngột vào nửa đêm hoặc gần sáng, khiến ngón chân cái hoặc khớp cổ chân sưng phồng, đỏ tấy và đau buốt dữ dội. Nhiều người theo thói quen lấy ngay túi chườm ấm, ngâm chân nước nóng hoặc đắp khăn nóng với mong muốn làm "dãn mạch" và giảm cảm giác nhức nhối. Tuy nhiên, việc áp nhiệt độ cao trực tiếp lên vùng khớp đang viêm nhiễm nặng nề liệu có phải là giải pháp chính xác?

Khi khớp đang trong cơn gout cấp với biểu hiện sưng, nóng, đỏ và đau rát, câu trả lời dứt khoát là nên chườm lạnh, tuyệt đối không chườm nóng. Chườm lạnh giúp làm co mạch tại chỗ, ức chế phản ứng viêm và hạ ngưỡng kích thích đau của dây thần kinh, trong khi chườm nóng có thể khiến phản ứng viêm bùng phát trầm trọng hơn và làm khớp tổn thương nặng nề.

Hiểu đúng phản ứng viêm của cơn gout cấp

Gout là một bệnh viêm khớp tự miễn dịch xảy ra do sự lắng đọng của các tinh thể axit uric (monosodium urate) bên trong khoang khớp và các mô mềm xung quanh [1]. Khi các tinh thể này bám tụ, hệ miễn dịch sẽ huy động các tế bào bạch cầu đến thực bào, giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm dẫn đến cơn đau nhức dữ dội, khớp phù nề và hạn chế vận động [1].

Tại thời điểm bùng phát cơn cấp tính, bản thân ổ khớp đã ở trạng thái tăng sinh nhiệt, giãn mạch ứ máu và tăng áp lực nội khớp. Nếu tiếp tục đưa nguồn nhiệt ấm tác động vào khớp, mạch máu tại chỗ sẽ giãn nở mạnh hơn, làm gia tăng lưu lượng tuần hoàn dồn về vùng tổn thương, từ đó khiến tình trạng sưng nề và viêm nhiễm trở nên tệ hơn.

Ngược lại, tác động từ nhiệt độ thấp mang lại nhiều hiệu ứng sinh lý tích cực đối với các mô tổn thương. Liệu pháp lạnh làm giảm nhiệt độ bề mặt và các cấu trúc sâu dưới da, làm thư giãn thần kinh cơ và trực tiếp tăng ngưỡng chịu đau của các thụ thể cảm giác [2]. Ngoài ra, việc làm lạnh vùng tổn thương trong thực nghiệm đã được chứng minh là có khả năng làm giảm phản ứng viêm và hạn chế quá trình tạo dịch ứ trệ [2].

Bằng chứng khoa học: Chườm nóng hay chườm lạnh hiệu quả hơn?

Sự đối đầu trực tiếp giữa hai phương pháp nhiệt trị liệu trong điều trị gout cấp đã được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Đáng chú ý nhất là một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2025 được thực hiện trên quy mô rất lớn gồm 2.400 bệnh nhân được chẩn đoán viêm khớp gout cấp [1].

Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu chia bệnh nhân thành hai nhóm bằng nhau: Nhóm A sử dụng phương pháp chườm ấm với mức nhiệt từ 38°C đến 42°C, trong khi Nhóm B áp dụng chườm lạnh ở nhiệt độ từ 5°C đến 10°C [1]. Cả hai nhóm đều được chườm mỗi ngày 2 lần, mỗi lần kéo dài 20 phút liên tục trong vòng 5 ngày kết hợp phác đồ điều trị gout chuẩn [1]. Kết quả theo dõi cho thấy sự chênh lệch rõ rệt: nhóm chườm lạnh ghi nhận mức giảm đau trên thang điểm VAS lên tới 68% vào ngày thứ 5, vượt trội hoàn toàn so với mức giảm chỉ 26% ở nhóm chườm nóng [1].

Không chỉ cắt cơn đau nhanh, nhóm can thiệp lạnh còn ghi nhận mức độ sưng khớp giảm 25% so với mức giảm nghèo nàn 5% ở nhóm chườm nóng [1]. Tầm vận động của khớp ở nhóm chườm lạnh cũng cải thiện vượt trội (tăng trung bình 15° so với 5° ở nhóm chườm ấm) [1]. Đáng lo ngại hơn cả, có tới 35% bệnh nhân trong nhóm chườm ấm bị bùng phát các đợt viêm dữ dội hơn, trong khi tỷ lệ này ở nhóm chườm lạnh chỉ vỏn vẹn 2% [1]. Kết quả này lý giải vì sao có 85% người bệnh nhóm lạnh hài lòng với kết quả so với chỉ 30% ở nhóm chườm ấm [1].

Hiệu quả giảm đau của liệu pháp đá lạnh tại chỗ cũng từng được khẳng định trong một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2002 trên 19 bệnh nhân bị viêm khớp gout cấp tính [3]. Trong nghiên cứu này, Nhóm A gồm 10 bệnh nhân được chỉ định chườm đá tại chỗ kết hợp thuốc uống prednisone 30 mg giảm liều dần trong 6 ngày cùng colchicine 0,6 mg/ngày; Nhóm B gồm 9 bệnh nhân đối chứng chỉ dùng phác đồ thuốc tương tự mà không chườm đá [3].

Theo dõi sau một tuần can thiệp, mức độ giảm đau trung bình trên thang điểm 10 cm của nhóm có chườm đá đạt 7,75 cm, vượt trội hơn hẳn so với mức giảm 4,42 cm của nhóm đối chứng chỉ dùng thuốc đơn thuần [3]. Ngoài ra, chu vi khớp và thể tích dịch khớp ở nhóm chườm đá cũng có xu hướng giảm tốt hơn sau một tuần điều trị [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc chườm lạnh là một biện pháp hỗ trợ hữu ích trong điều trị đợt gout cấp [3].

Bên cạnh chườm túi đá, phương pháp ngâm nước lạnh cũng đem lại lợi ích lâm sàng rõ nét. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại cộng đồng công bố năm 2022 tại Indonesia thực hiện trên 76 bệnh nhân gout cấp đã đánh giá hiệu quả của việc ngâm vùng khớp vào nước mát ở mức 20°C - 30°C trong 20 phút mỗi ngày suốt 4 tuần [4]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm ngâm nước mát ghi nhận sự thuyên giảm đau đớn đáng kể, cải thiện biên độ vận động của khớp, tăng cường hoạt động thể chất và giảm rõ rệt mức độ căng thẳng, lo âu, trầm cảm so với nhóm đối chứng [4].

Lợi ích và những mặt hạn chế của y văn hiện tại

Các bằng chứng khoa học hiện có đều khẳng định tính ứng dụng và độ an toàn tương đối cao của liệu pháp lạnh trong việc kiểm soát triệu chứng gout cấp. Chườm lạnh là một liệu pháp bổ trợ vật lý không xâm lấn, ít tốn kém và mang lại hiệu quả cắt cơn đau tại chỗ rất nhanh khi dùng song song với các thuốc kháng viêm theo đơn.

Tuy nhiên, người bệnh cũng cần nhìn nhận các giới hạn nhất định của nghiên cứu. Thử nghiệm năm 2002 tuy cho thấy hiệu quả giảm đau rõ rệt nhưng cỡ mẫu còn nhỏ (19 người), chưa đủ độ lớn để chứng minh tính vượt trội có ý nghĩa thống kê trên tất cả các tiêu chí như giảm thể tích dịch khớp [3]. Thêm vào đó, nhiệt độ da và mô sâu có thể tiếp tục hạ xuống ngay cả sau khi đã ngừng chườm lạnh, đòi hỏi sự kiểm soát cẩn thận về thời gian thao tác để tránh tác dụng phụ ngoài ý muốn [5].

Những hiểu lầm tai hại khi khớp sưng nóng đỏ đau

Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "đau nhức khớp thì phải chườm ấm hoặc ngâm nước nóng mới thông kinh lạc". Nhiều người tự đắp lá nóng, chườm muối rang hoặc dùng đèn hồng ngoại chiếu vào ngón chân đang sưng đỏ. Như nghiên cứu năm 2025 đã chỉ ra, việc tác động nhiệt nóng từ 38°C đến 42°C lên khớp gout cấp khiến 35% người bệnh tái bùng phát cơn đau nặng hơn và hầu như không giúp giảm tình trạng sưng nề [1].

Một hiểu lầm khác là càng chườm đá lâu, nhiệt độ càng lạnh thì khớp càng mau khỏi. Trên thực tế, các nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng cơ thể có ngưỡng phản ứng nhiệt quan trọng: tình trạng viêm và phù nề có xu hướng gia tăng nếu mô bị hạ nhiệt độ xuống dưới 15°C [5]. Do đó, việc dùng đá viên áp trực tiếp trong thời gian dài không giúp khớp nhanh hồi phục hơn mà còn kích thích phản xạ phản vệ của mô mềm.

Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chườm lạnh là đủ để giải quyết tận gốc bệnh gout mà không cần uống thuốc. Chườm lạnh chỉ là một liệu pháp hỗ trợ triệu chứng tạm thời, không thể thay thế cho các nhóm thuốc hạ axit uric máu, thuốc ức chế phản ứng viêm hoặc thuốc giảm đau được bác sĩ kê toa [3], [1].

Ai cần thận trọng khi áp dụng liệu pháp chườm lạnh?

Mặc dù liệu pháp lạnh nói chung được đánh giá là hiệu quả và ít biến chứng trong y học thể thao cũng như điều trị khớp [2], một số đối tượng nhất định bắt buộc phải thận trọng khi sử dụng phương pháp này.

Việc chườm lạnh kéo dài ở mức nhiệt quá thấp tiềm ẩn nguy cơ tổn thương dây thần kinh ngoại biên và hoại tử mô do bỏng lạnh [2]. Vì vậy, những bệnh nhân mắc bệnh lý mạch máu ngoại vi, người bị hiện tượng Raynaud, viêm tắc động mạch chi hoặc người bị biến chứng thần kinh do đái tháo đường (mất cảm giác nhiệt tại bàn chân) cần hết sức cẩn trọng.

Nếu giảm cảm giác cảm nhận da, người bệnh sẽ không nhận biết được tình trạng bỏng lạnh cục bộ khi chườm đá. Những người có vết thương hở, lở loét da tại vùng khớp sưng đau tuyệt đối không được tự ý chườm lạnh tại nhà.

Hướng dẫn các bước chườm lạnh đúng cách tại nhà

Để việc chườm lạnh đạt hiệu quả giảm đau tối đa và an toàn cho làn da, người bệnh nên tuân thủ các bước thực hành sau:

  1. Chuẩn bị dụng cụ: Dùng túi chườm gel chuyên dụng bảo quản trong ngăn mát hoặc túi đá lạnh. Tuyệt đối không đặt trực tiếp đá viên lên bề mặt da trần; hãy dùng một chiếc khăn mỏng quấn quanh túi đá để tạo lớp đệm bảo vệ da khỏi tổn thương do nhiệt độ âm.
  2. Thời gian áp dụng: Mỗi lần chườm nên duy trì đều đặn khoảng 20 phút [1], [4]. Không chườm liên tục quá thời gian này để phòng ngừa nguy cơ hạ thân nhiệt cục bộ quá mức và tổn thương dây thần kinh mô liên kết [2], [5].
  3. Tần suất thực hiện: Áp dụng chườm lạnh 2 lần mỗi ngày trong các đợt đau cấp tính [1]. Người bệnh có thể duy trì liệu trình liên tục trong vòng 5 ngày đầu của đợt viêm [1].
  4. Nhiệt độ an toàn: Mức nhiệt độ chườm lạnh lý tưởng được khuyến cáo trong các thử nghiệm lâm sàng dao động trong khoảng từ 5°C đến 10°C đối với chườm túi [1], hoặc nước mát ở mức 20°C đến 30°C nếu áp dụng phương pháp ngâm chi [4]. Tránh để nhiệt độ mô hạ quá sâu xuống dưới 15°C vì có nguy cơ làm tăng phản ứng viêm và phù nề [5].
  5. Phối hợp vận động và kê cao: Trong lúc chườm, người bệnh nên nằm nghỉ ngơi tại giường, nâng nhẹ khớp tổn thương cao hơn mức tim để hỗ trợ lưu thông hồi lưu tĩnh mạch, tránh dẫm chân mạnh hoặc tì đè lên khớp đang tổn thương.

Chườm lạnh là giải pháp hỗ trợ không dùng thuốc an toàn, khoa học và mang lại hiệu quả giảm đau vượt trội trong cơn viêm khớp gout cấp, trong khi chườm nóng hoàn toàn không phù hợp và có thể làm tình trạng sưng tấy trầm trọng hơn. Hãy áp dụng phương pháp làm mát đúng kỹ thuật để xoa dịu cơn đau, đồng thời luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán, dùng thuốc đúng liều và kiểm soát nồng độ axit uric máu lâu dài.