Thời tiết giao mùa khiến nhiều người rơi vào cảnh ho kéo dài, khò khè và tức ngực do viêm đường hô hấp. Trong dân gian, nhiều gia đình thường tìm đến cây cóc mẵn (Centipeda minima) như một giải pháp thảo dược tự nhiên để làm dịu cơn ho. Tuy nhiên, không ít người vẫn thắc mắc liệu loài cây mọc hoang này tác động thế nào lên đường thở.
Khoa học hiện đại cho thấy cỏ cóc mẵn chứa hơn 100 hợp chất thứ cấp có hoạt tính chống viêm, chống dị ứng, kháng khuẩn và kháng virus [1]. Đối với các bệnh lý hô hấp dưới như viêm phế quản hay hen suyễn, việc kiểm soát tình trạng viêm đóng vai trò then chốt giúp phục hồi cơ chế tự bảo vệ và làm giãn cơ trơn phế quản, từ đó giải phóng luồng khí bị tắc nghẽn [2].
Mối liên hệ giữa viêm đường thở và co thắt phế quản
Để hiểu cách thảo dược hỗ trợ giảm ho và khò khè, cần nhìn vào cấu trúc của hệ hô hấp dưới. Ở các bệnh lý mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), giãn phế quản hay hen suyễn, tình trạng viêm tại thành đường thở là nguyên nhân chính gây cản trở luồng khí lưu thông [3], [4], [5]. Tình trạng viêm âm ỉ kéo dài thường xuất phát từ việc tiếp xúc lâu ngày với các chất độc hại như khói thuốc lá [6].
Khi đường thở bị viêm, mô phổi tập trung nhiều tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào lympho T hỗ trợ [6]. Các tế bào này giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm và yếu tố tăng trưởng như leukotriene B4, chemokine CXC, IL-1beta, IL-6 và yếu tố TGF-beta [6]. Đồng thời, khói thuốc và viêm đường thở nhỏ còn gây ra căng thẳng oxy hóa, làm tăng giải phóng enzyme phân giải protein từ bạch cầu trung tính và làm bất hoạt các chất bảo vệ như alpha1-antitrypsin [6].
Hệ quả là thành đường thở ngày càng dày lên, khối cơ trơn ở thành phế quản tăng sinh và các tuyến tiết nhầy phì đại [6]. Sự gia tăng số lượng tế bào hình đài trên bề mặt biểu mô khiến đờm nhầy tiết ra nhiều hơn, kết hợp với tình trạng rối loạn chức năng lông chuyển làm đờm ứ đọng, không thoát ra ngoài được [6]. Luồng khí bị tắc nghẽn nghiêm trọng nhất ở các đường thở nhỏ có đường kính dưới 2 mm, dẫn đến hiện tượng bẫy khí khi thở ra và làm giảm dung tích phổi [6].
Cơ chế chống viêm giúp phục hồi độ giãn cơ trơn
Ở người khỏe mạnh, động tác hít sâu tự nhiên có tác dụng bảo vệ và làm giãn cơ trơn phế quản [2]. Tuy nhiên, ở người mắc bệnh hen suyễn, khối cơ trơn đường thở trở nên phản ứng quá mức, làm mất đi khả năng tự giãn phế quản và tự bảo vệ khi hít sâu [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá mối tương quan giữa tình trạng viêm đường thở và sự suy giảm khả năng bảo vệ phế quản khi hít sâu [2]. Nghiên cứu thực hiện trên 18 người tham gia với 2 lần thử nghiệm dùng methacholine liều giống nhau (1 lần có hít sâu và 1 lần không hít sâu), cách nhau ít nhất 24 giờ [2]. Mức độ viêm được đo bằng phân suất oxit nitric trong khí thở ra (FENO) và tỷ lệ bạch cầu ái toan trong đờm [2].
Kết quả cho thấy mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê giữa mức độ bảo vệ phế quản khi hít sâu và tình trạng viêm đo qua chỉ số FENO (P = .02, r = .54 trên 18 người) cũng như tỷ lệ bạch cầu ái toan (P = .002, r = .76 trên 12 người) [2]. Chỉ số FENO và tỷ lệ bạch cầu ái toan cũng có mối tương quan thuận chặt chẽ với nhau (P = .009, r = .68 trên 12 người) [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng những người có mức độ viêm đường thở càng nặng thì khả năng bảo vệ và giãn phế quản tự nhiên càng suy giảm, do đó các liệu pháp nhắm vào giảm viêm đường thở có thể thúc đẩy phục hồi cơ chế giãn phế quản bình thường này [2].
Nghiên cứu nói gì về hoạt chất trong cây cóc mẵn?
Cóc mẵn (tên khoa học Centipeda minima, thuộc họ Cúc - Asteraceae) là loài thảo mộc thân thảo sống hàng năm, bản địa tại các vùng nhiệt đới, đặc biệt là khu vực nhiệt đới phía đông châu Á [1]. Trong y học cổ truyền, loài cây này vốn nổi tiếng với khả năng hỗ trợ điều trị ho gà, dị ứng mũi, sốt rét và hen suyễn [1].
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp hơn 60 báo cáo về hóa thực vật và dược lý của cây cóc mẵn từ các cơ sở dữ liệu uy tín như PubMed, Science Direct, Web of Science, Scopus [1]. Kết quả ghi nhận hơn 100 chất chuyển hóa thứ cấp đã được phân lập từ loài cây này, bao gồm các nhóm terpenoid, flavonoid, mono-phenol, axit béo và amide [1]. Trong đó, nhóm sesquiterpene lactone chiếm ưu thế nhất trong chi Centipeda [1]. Các nhóm chất này mang lại nhiều tác dụng sinh học quan trọng như chống viêm, chống dị ứng, kháng khuẩn, kháng virus, chống ung thư và bảo vệ gan [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm rõ cơ chế phân tử của cỏ cóc mẵn tươi và khô đối với bệnh viêm mũi dị ứng và các bệnh lý viêm liên quan [7]. Bằng phân tích chuyển hóa và phiên mã tích hợp, các nhà khoa học xác định neocnidilide và 6-gingerol là hai hợp chất sinh học chủ chốt tạo nên tác dụng điều hòa miễn dịch [7].
Đáng chú ý, dạng cỏ tươi và cỏ khô có hồ sơ hóa học và cơ chế bổ trợ khác biệt nhau [7]. Cóc mẵn tươi giàu axit amin và nucleotide, hoạt động bằng cách ức chế phản ứng viêm qua trung gian tế bào Th2 [7]. Ngược lại, cóc mẵn khô lại dồi dào flavonoid và phenol, giúp tăng cường phản ứng miễn dịch Th1 thông qua việc điều chỉnh hai con đường tín hiệu tế bào là NF-kappaB và JAK-STAT [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy tiềm năng của cóc mẵn trong việc hỗ trợ giảm ho và viêm đường hô hấp nằm ở khả năng cung cấp các hoạt chất chống viêm, kháng khuẩn và chống dị ứng dồi dào [1]. Khi tình trạng viêm và sưng nề tại niêm mạc được kiểm soát, sự tăng tiết đờm nhầy sẽ giảm bớt và cơ trơn phế quản có điều kiện phục hồi khả năng giãn nở tự nhiên [2], [6].
Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Trong y khoa hiện đại, điều trị triệu chứng các bệnh tắc nghẽn đường thở chủ yếu vẫn dựa vào thuốc giãn phế quản để giảm căng phồng phổi và giảm khó thở, kết hợp corticosteroid dạng hít (ICS) cho các trường hợp nặng nhằm giảm đợt cấp [3], [5]. Đối với tổn thương ở các tiểu phế quản hô hấp hoặc đường thở nhỏ dưới 2 mm, ngay cả phương pháp đo chức năng hô hấp thông thường cũng khó phát hiện sớm cho đến khi bệnh tiến triển nặng, và hiệu quả của thuốc hít tại vùng sâu này vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ [3], [6].
Hơn nữa, tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng việc dùng chiết xuất và hợp chất phân lập từ cây cóc mẵn để phát triển thành thuốc điều trị đích vẫn là chiến lược của tương lai [1]. Các dữ liệu hiện có phần lớn dừng ở việc xác định thành phần hóa học, cơ chế tín hiệu tế bào hoặc tổng hợp tài liệu, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác định liều lượng chuẩn hóa cho bệnh nhân viêm phế quản ở người [7], [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đặc hiệu hoặc chữa khỏi dứt điểm các bệnh phổi mạn tính. Thực tế, ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, sự giới hạn luồng khí là không thể hồi phục hoàn toàn và việc cai thuốc lá là giải pháp điều trị nguyên nhân duy nhất được ghi nhận [6], [5].
Một sai lầm khác là đánh đồng công dụng của thảo dược tươi và khô. Nghiên cứu năm 2025 đã chứng minh cóc mẵn tươi và khô chứa hàm lượng hoạt chất khác nhau (axit amin/nucleotide ở cây tươi so với flavonoid/phenol ở cây khô) và tác động lên hệ miễn dịch theo những nhánh khác nhau [7]. Việc tự ý chế biến sai cách hoặc dùng quá liều lượng đều không đảm bảo hiệu quả.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cóc mẵn?
Dù chứa nhiều hoạt chất có lợi, cóc mẵn là dược liệu có tính vị và tác động sinh học rõ rệt lên hệ miễn dịch thông qua các con đường tín hiệu như NF-kappaB và JAK-STAT [7]. Do các báo cáo khoa học trong trích đoạn chưa cung cấp thông số về liều lượng an toàn trên từng nhóm đối tượng cụ thể, việc sử dụng cần hết sức cẩn trọng.
Những người đang mắc các bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn, giãn phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) đang phải sử dụng thuốc giãn phế quản, thuốc kháng sinh nhóm macrolide hoặc corticosteroid dạng hít tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng cỏ cóc mẵn [3], [4], [5]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng đa giá hoặc bệnh nền gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ đường hô hấp
Khi sử dụng các sản phẩm có thành phần từ cóc mẵn để hỗ trợ giảm ho hoặc giảm triệu chứng dị ứng đường thở, người dùng nên ưu tiên chọn các chế phẩm đã được chuẩn hóa chất lượng từ nhà sản xuất uy tín thay vì tự hái cây hoang dại không rõ nguồn gốc [7]. Tùy thuộc vào mục đích sử dụng, thầy thuốc Đông y có thể chỉ định dùng dạng tươi hoặc dạng phơi khô để tận dụng tối đa nhóm chất flavonoid, phenol hay axit amin của cây [7].
Song song với việc tham khảo ý kiến bác sĩ về các biện pháp hỗ trợ chống viêm, người bệnh cần tuân thủ lối sống lành mạnh để bảo vệ niêm mạc đường thở. Quan trọng nhất là từ bỏ thuốc lá và tránh xa khói thuốc, bụi bẩn để ngăn chặn quá trình căng thẳng oxy hóa và tích tụ đại thực bào làm dày thành phế quản [6], [5]. Uống đủ nước ấm hàng ngày và giữ ẩm không khí cũng là thói quen phổ thông giúp làm loãng đờm nhầy, hỗ trợ hệ thống lông chuyển tống xuất dịch tiết dễ dàng hơn.
Tóm lại, cỏ cóc mẵn là nguồn dược liệu giàu hoạt chất sinh học với khả năng chống viêm, kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch đã được khoa học bước đầu ghi nhận [7], [1]. Việc kiểm soát tốt phản ứng viêm sẽ gián tiếp hỗ trợ phục hồi độ giãn nở tự nhiên của phế quản và làm dịu cơn ho [2]. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ, không thay thế phác đồ y khoa và luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.
