Nhiều người khi gặp tình trạng ngứa ngáy, mẩn đỏ ngoài da thường có thói quen tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ mọc hoang quanh nhà. Trong số đó, "cỏ diệt ruồi" hay một số loài thực vật mang tính sát trùng theo kinh nghiệm dân gian thường được đồn thổi như một phương thuốc giúp dứt điểm cơn ngứa. Tuy nhiên, việc tự ý giã nát hoặc bôi đắp dịch chiết từ các loại thực vật chưa được kiểm chứng lên bề mặt da tiềm ẩn nhiều mối nguy hại hơn là tác dụng chữa lành thực tế.
Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh cỏ diệt ruồi có tác dụng điều trị ngứa ngoài da an toàn hoặc hiệu quả. Ngược lại, y văn khoa học ghi nhận rất nhiều trường hợp tổn thương nghiêm trọng do viêm da tiếp xúc sau khi da tiếp xúc với các hóa chất lạ, độc tố thực vật hoặc dịch tiết sinh học có nồng độ kích ứng cao. Việc tự ý sử dụng cây cỏ không rõ thành phần hoạt chất có thể nhanh chóng biến một vết ngứa nhẹ thành đợt viêm da cấp tính, loét trợt và bội nhiễm.
Thói quen đắp lá cây dân gian và câu trả lời từ khoa học
Các phản ứng ngứa ngoài da có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau như viêm da cơ địa, nhiễm nấm, ghẻ, ký sinh trùng hoặc thay đổi thời tiết. Thay vì thăm khám chuyên khoa, việc tìm đến các loài cây cỏ có tính diệt khuẩn mạnh như cỏ diệt ruồi thường bắt nguồn từ tâm lý muốn giảm ngứa tức thì bằng dược liệu tự nhiên. Tuy nhiên, cơ chế tác động của các loài thực vật diệt côn trùng thường dựa vào các độc chất tự nhiên hoặc enzyme nhằm làm tổn thương sinh vật thể nhỏ.
Khi tiếp xúc với da người, những thành phần hóa học này hoàn toàn có thể hoạt động như một chất kích ứng mạnh hoặc dị nguyên lạ. Viêm da tiếp xúc là một tình trạng viêm da phổ biến đặc trưng bởi các tổn thương ban đỏ và ngứa ngáy xuất hiện sau khi tiếp xúc với một chất lạ từ bên ngoài [1]. Thay vì cải thiện triệu chứng ban đầu, việc đắp lá cây lạ trực tiếp lên da rất dễ khởi phát thêm một đợt viêm da tiếp xúc mới, khiến tình trạng ngứa rát và tổn thương mô trở nên trầm trọng hơn [1].
Cơ chế sinh học: Vì sao da dễ bùng phát viêm rát?
Về mặt bệnh học, phản ứng viêm da sau khi tiếp xúc với các dị chất từ thực vật hay môi trường được chia thành hai nhóm chính: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1]. Việc hiểu rõ hai cơ chế này sẽ giúp người bệnh giải tỏa được hiểu lầm rằng cứ sản phẩm thiên nhiên là lành tính đối với làn da.
Viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng dạng chàm đối với các hóa chất độc hại tiếp xúc trực tiếp với bề mặt da [2]. Tình trạng này bắt nguồn từ sự kích thích không thông qua cơ chế điều hòa miễn dịch đặc hiệu của một chất lạ, từ đó kích hoạt chủ yếu hệ thống miễn dịch bẩm sinh và gây viêm da tại chỗ [2, 3]. Các chất kích ứng mạnh có thể nhanh chóng gây ra các dấu hiệu và triệu chứng viêm da cấp tính, trong khi các chất kích ứng yếu có thể không biểu hiện ngay mà cần thời gian tích lũy [2].
Trong khi đó, viêm da tiếp xúc dị ứng là một phản ứng quá mẫn muộn do đáp ứng miễn dịch thích ứng đảm nhiệm [2, 3]. Quá trình này xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với chất lạ, tạo ra sự nhạy cảm thông qua các phức hợp kháng nguyên không hoàn chỉnh (hapten) và chất mang, dẫn đến dị ứng tiếp xúc qua trung gian tế bào T [3]. Khi tái tiếp xúc với chất đó ở những lần sau, sự gắn kết này sẽ kích hoạt phản ứng viêm bùng phát trên diện rộng [2, 3].
Các yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương da
Tác động kích ứng từ một chất tiếp xúc không giống nhau ở tất cả mọi người mà phụ thuộc vào rất nhiều biến số sinh lý và môi trường. Mức độ nhạy cảm của da trước các chất kích ứng chịu ảnh hưởng bởi đặc tính hóa học, dung môi pha chế, nồng độ, lượng bôi trên bề mặt da và diện tích bề mặt tiếp xúc [2]. Ngoài ra, thời gian tiếp xúc, phương pháp tiếp xúc, vị trí vùng da, độ tuổi, giới tính, chủng tộc, nền tảng di truyền, yếu tố môi trường và các bệnh lý đi kèm cũng quyết định trực tiếp đến mức độ nghiêm trọng của phản ứng viêm [2].
Các chất kích ứng phổ biến nhất trong tự nhiên và đời sống có thể kể đến như cây thường xuân độc (poison ivy), kim loại niken và các loại hương liệu nhân tạo [1]. Trong các nghiên cứu chuyên sâu, những chất gây kích ứng mạnh như cây thường xuân độc ban đầu sẽ tạo ra phản ứng kích ứng tại chỗ, sau đó tiếp tục gây mẫn cảm dị ứng thông qua vùng da đã bị tổn thương [4]. Do đó, việc giã nát cỏ diệt ruồi rồi băng kín hoặc đắp trực tiếp lên da trong thời gian dài sẽ làm tăng nồng độ, diện tích và thời gian tiếp xúc của hóa chất lạ, đẩy nguy cơ tổn thương biểu bì lên mức tối đa [2].
Bằng chứng khoa học về tổn thương mô do viêm da kích ứng
Nghiên cứu lâm sàng về viêm da tiếp xúc kích ứng cho thấy các biểu hiện trên da có thể biến đổi rất đa dạng tùy thuộc vào tác nhân gây hại. Một nghiên cứu công bố năm 2022 về trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng do sử dụng mỹ phẩm chứa hàm lượng thủy ngân quá mức ở một nữ bệnh nhân 30 tuổi đã ghi nhận các tổn thương thực thể rõ rệt [5]. Bệnh nhân xuất hiện tổn thương da nhiều hình thái bao gồm ban đỏ, tróc vảy, phù nề, mụn nước và trợt da [5]. Qua thử nghiệm áp da (patch test) và xét nghiệm thành phần sản phẩm, các nhà nghiên cứu xác nhận đây là tổn thương kích ứng không qua trung gian miễn dịch do nồng độ chất độc hại trong sản phẩm bôi ngoài gây ra, và tình trạng bệnh nhân chỉ cải thiện sau khi được điều trị đúng phác đồ y khoa [5].
Sự mất cân bằng về môi trường sinh học và hóa học cũng là nguyên nhân phổ biến phá hủy hàng rào da. Một nghiên cứu công bố năm 2022 về tổn thương da liên quan đến độ ẩm đã chỉ ra rằng độ pH của da khỏe mạnh ở mức khoảng 5,5 [6]. Khi bề mặt da tiếp xúc với các dịch tiết tiêu hóa có độ pH quá khác biệt (như dịch vị dạ dày có tính axit cao từ 1,5 đến 3,5 hoặc dịch ruột hồi có tính kiềm lên tới 7,4) kết hợp với các enzyme phân giải protein và lipid, da sẽ nhanh chóng bị kích ứng và đỏ rát [6]. Nghiên cứu này ghi nhận ở những bệnh nhân đặt ống nuôi ăn qua da dài ngày, có tới gần 1/3 số bệnh nhân xuất hiện ban đỏ do rò rỉ dịch, trong đó 9% trường hợp viêm da kích ứng nghiêm trọng đến mức cần phải nhập viện hoặc đến phòng cấp cứu [6].
Tại môi trường da xung quanh hậu môn nhân tạo, một nghiên cứu trên 850 bệnh nhân có sử dụng hậu môn nhân tạo cho thấy có tới 149 người phải thực hiện thử nghiệm áp da do viêm nhiễm quanh vị trí mở thông [7]. Kết quả cho thấy chỉ có 7 bệnh nhân (chiếm 4,7%) có phản ứng dị ứng thực sự với các chất bảo quản và hương liệu, trong khi phần lớn các vấn đề còn lại (chiếm trên 50%) là các phản ứng kích ứng cơ học và hóa học [7]. Điều này minh chứng rằng các phản ứng kích ứng trực tiếp chiếm tỷ lệ rất cao khi bề mặt da bị phơi nhiễm với các yếu tố ngoại lai lạ hoặc chất tiết có độc tính [4, 6].
Da đang tổn thương: "Cánh cửa mở" khiến dị ứng trầm trọng hơn
Rất nhiều người lầm tưởng rằng việc chà xát hay đắp lá cây lên vùng da đang ngứa sẽ giúp "hút độc" hoặc sát khuẩn nhanh chóng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy đây là hành động vô cùng nguy hiểm. Làn da khỏe mạnh với lớp lipid bình thường, các tế bào sừng nguyên vẹn và hệ vi sinh vật đa dạng có khả năng dung nạp tốt, ít có nguy cơ bị mẫn cảm trước các chất tiếp xúc [4].
Ngược lại, khi da đang bị tổn thương hoặc ngứa ngáy mạn tính (như trong bệnh viêm da cơ địa), chức năng hàng rào bảo vệ đã bị suy giảm rõ rệt [4]. Lúc này, các thụ thể nhận diện tổn thương của hệ miễn dịch bẩm sinh sẽ được tiết ra nhiều hơn, khiến da dễ bị mẫn cảm dị ứng ngay cả với những chất vốn không có khả năng gây kích ứng ban đầu [4]. Khi hàng rào bảo vệ bị rách vỡ, độc tố thực vật từ cỏ dại hoặc lá cây đắp lên sẽ dễ dàng thẩm thấu sâu vào các tầng biểu bì, kích hoạt các tế bào T miễn dịch và biến một phản ứng kích ứng cục bộ thành tình trạng dị ứng mạn tính kéo dài suốt đời [3, 8].
Triệu chứng nhận biết và các hiểu lầm tai hại
Viêm da tiếp xúc thường biểu hiện bằng các tổn thương dát đỏ, tróc vảy có ranh giới rõ ràng, đi kèm cảm giác ngứa ngáy và khó chịu dữ dội [1]. Trong các trường hợp cấp tính, bệnh có thể bùng phát dữ dội với sự xuất hiện của ban đỏ, mụn nước và bóng nước [1]. Nếu tiếp xúc kéo dài trở thành mạn tính, vùng da sẽ bị liken hóa (dày da), nứt nẻ và hình thành các vết rạn sâu gây đau đớn [1].
Một hiểu lầm rất tai hại là việc nhầm lẫn giữa viêm da kích ứng và viêm da dị ứng dựa trên mắt thường. Nghiên cứu y khoa khẳng định rằng các triệu chứng và biểu hiện lâm sàng của viêm da tiếp xúc dị ứng và kích ứng rất giống nhau, rất khó phân biệt nếu chỉ dựa trên quan sát lâm sàng thuần túy [7]. Thậm chí, việc tiếp xúc tích lũy mạn tính với các chất kích ứng yếu cũng có thể tạo ra các tổn thương giống hệt viêm da dị ứng, gây nhầm lẫn cho cả người bệnh lẫn bác sĩ trong việc tìm nguyên nhân và đưa ra chiến lược phòng ngừa [2]. Thử nghiệm áp da (patch test) có thể hỗ trợ phân biệt, nhưng vẫn có những cạm bẫy kỹ thuật có thể gây hiểu sai lệch kết quả [1, 2].
Ai cần đặc biệt thận trọng và khi nào cần đến bệnh viện?
Bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của viêm da tiếp xúc nếu tự ý đắp cỏ dại hay thảo dược lạ lên da. Tuy nhiên, mức độ nhạy cảm của mỗi cá nhân là khác nhau [2]. Những người có cơ địa viêm da dị ứng, da nhạy cảm, người cao tuổi có hàng rào da suy giảm hoặc bệnh nhân đang có sẵn vết thương hở, vết trợt loét cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc đắp dân gian [1, 8].
Người bệnh cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu khi gặp phải các tình trạng sau:
- Vùng da xuất hiện ban đỏ lan rộng, nổi nhiều mụn nước, bóng nước hoặc có dịch mủ [1].
- Tổn thương da tiến triển nhanh, chiếm diện tích lớn trên cơ thể (trên 20% diện tích da) [1].
- Cảm giác ngứa ngáy, bỏng rát không thuyên giảm mà tăng dần sau khi tiếp xúc với thảo dược lạ [1].
- Tổn thương xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát hoặc nứt nẻ sâu gây chảy máu [1].
Hướng dẫn xử trí đúng cách khi gặp các vấn đề ngứa ngoài da
Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong việc kiểm soát viêm da tiếp xúc là xác định và ngừng ngay lập tức việc tiếp xúc với chất nghi ngờ gây hại [1]. Khi đã ngừng tiếp xúc, cơ thể mới có thể bắt đầu quá trình hồi phục mô biểu bì.
Trong điều trị y khoa, các tổn thương viêm da tiếp xúc dị ứng cấp tính khu trú thường được điều trị thành công bằng các loại thuốc mỡ chứa steroid bôi ngoài da có hoạt lực từ trung bình đến mạnh, chẳng hạn như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% [1]. Trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng lan rộng trên 20% diện tích bề mặt cơ thể thường phải dùng liệu pháp steroid toàn thân, mang lại hiệu quả thuyên giảm triệu chứng trong vòng 12 đến 24 giờ [1]. Đối với các ca viêm da nặng do độc tố thực vật tương tự như cây thường xuân độc, thuốc uống prednisone cần được giảm liều dần trong 2 đến 3 tuần vì việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây bùng phát viêm da trở lại [1]. Tất cả các loại thuốc này bắt buộc phải có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa, người bệnh không được tự ý mua dùng.
Tóm lại, chưa có cơ sở khoa học nào ủng hộ việc sử dụng cỏ diệt ruồi để trị ngứa ngoài da. Việc dùng các loại cây cỏ không rõ thành phần bôi đắp lên vùng da bệnh mang lại nguy cơ kích ứng và dị ứng rất cao. Khi bị ngứa hoặc tổn thương da dai dẳng, người bệnh nên đến gặp bác sĩ da liễu để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và điều trị an toàn, thay vì mạo hiểm với các bài thuốc dân gian truyền miệng.
