Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng thường gặp ở người trung niên và cao tuổi, khiến nhiều người có tâm lý "có bệnh thì vái tứ phương". Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp từ thiên nhiên để giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây, không ít người đã tìm đến những bài thuốc truyền miệng hoặc các loại thảo mộc chưa qua kiểm chứng. Gần đây, xuất hiện thông tin cho rằng việc thu hái lá thanh tùng khô hãm thành trà uống hàng ngày có thể giúp thông kinh hoạt lạc và đẩy lùi cơn đau khớp.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế và bằng chứng khoa học khẳng định đây là một quan niệm sai lầm đặc biệt nghiêm trọng, có thể trực tiếp đe dọa tính mạng người sử dụng. Việc tự ý dùng lá thanh tùng làm trà không những không có cơ sở điều trị viêm khớp mà còn đẩy người bệnh vào nguy cơ ngộ độc cấp tính dẫn đến ngừng tim và tử vong nhanh chóng.

Lời đồn truyền miệng về trà thanh tùng và cơn đau nhức khớp

Thanh tùng châu Âu (tên khoa học: Taxus baccata) là loài cây lá kim thường xanh có tán lá xanh thẫm và vỏ cây màu nâu đỏ, phân cành so le [1]. Tại nhiều quốc gia, loài cây này thường được trồng làm cảnh trong khuôn viên hoặc các vườn thực vật [2], [1]. Do trong y học hiện đại, một số hoạt chất chiết xuất từ chi thanh tùng được tinh chế để bào chế thuốc hỗ trợ điều trị ung thư, nhiều người đã ngộ nhận rằng việc sử dụng trực tiếp lá cây dưới dạng trà thảo mộc cũng đem lại tác dụng chống viêm và giảm đau xương khớp.

Tâm lý chuộng các bài thuốc dân gian từ thảo mộc hoang dã khiến nhiều người tự ý thu hái cành lá thanh tùng, phơi khô rồi sắc nước uống thay trà hàng ngày [3], [4]. Người bị thoái hóa khớp hay viêm đa khớp thường chịu đựng các cơn đau kéo dài, dễ bị cuốn hút bởi những lời đồn thổi về thảo mộc tự nhiên không tác dụng phụ. Sự thật hoàn toàn ngược lại: thanh tùng không phải là vị thuốc trị đau khớp tại gia, mà là một trong những loài thực vật mang độc tính chết người bậc nhất đã được y văn ghi chép từ lâu [5], [1].

Độc tính chết người ẩn sau tán lá thanh tùng

Mọi bộ phận của cây thanh tùng châu Âu—bao gồm cành, lá, vỏ cây và hạt—đều chứa độc tố cực mạnh, ngoại trừ phần cùi thịt đỏ bao quanh hạt (aril) là không độc [1]. Cây có khả năng giải phóng các hợp chất alkaloid nhóm taxine, các dẫn xuất taxane và glycoside độc hại [1]. Chất taxine B được xác định là một trong những alkaloid mang độc tính trên tim mạch mạnh nhất trong các loài thuộc chi Taxus [2], [4]. Ngoài ra, hợp chất 3,5-dimethoxyphenol (3,5-DMP) thường được tìm thấy và sử dụng làm dấu ấn sinh học đặc trưng để phát hiện việc ăn hoặc uống phải thanh tùng [2].

Các nghiên cứu độc chất học đã cảnh báo rằng ngưỡng gây chết người của lá thanh tùng vô cùng thấp. Đối với một người trưởng thành nặng 70 kg, liều lượng lá thanh tùng gây tử vong ước tính chỉ dao động trong khoảng từ 42 đến 91 g [4]. Lượng lá này chỉ tương đương với một nắm nhỏ lá tươi hoặc khô. Do đó, việc hãm một ấm trà từ lá thanh tùng khô có thể dễ dàng vượt qua ngưỡng độc tính gây chết người mà người dùng hoàn toàn không hay biết [4].

Cơ chế gây độc tim và đe dọa tính mạng của độc tố taxine

Khi đi vào cơ thể, các alkaloid taxine nhanh chóng hấp thu và tác động trực tiếp lên hệ thống dẫn truyền của tim. Độc tố này hoạt động thông qua cơ chế chẹn kênh calci và kênh natri trên màng tế bào cơ tim [5], [1]. Đồng thời, các alkaloid của thanh tùng còn làm gián đoạn quá trình vận chuyển ion qua màng natri - kali, tạo ra hiệu ứng dược lý tương tự như ngộ độc glycoside tim (digitalis) [1].

Sự phong bế đột ngột các kênh điện giải này làm xáo trộn hoàn toàn điện thế hoạt động của màng tế bào tim. Hậu quả là người ngộ độc sẽ rơi vào tình trạng rối loạn nhịp tim ác tính và suy tuần hoàn nghiêm trọng [5], [1]. Sau khi uống trà hoặc ăn phải các bộ phận của cây thanh tùng, các triệu chứng ban đầu thường xuất hiện nhanh chóng bao gồm chóng mặt, giãn đồng tử, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng quằn quại, nhịp tim nhanh và co giật [1]. Giai đoạn kích thích này sẽ nhanh chóng chuyển sang pha ức chế cực kỳ nguy hiểm với các biểu hiện như nhịp tim chậm nghiêm trọng, liệt vận động, ngừng tim thì tâm trương và tử vong [1]. Đáng lo ngại hơn cả, hiện nay y học vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu (antidote) cho ngộ độc thanh tùng [1].

Những trường hợp cấp cứu và tử vong được y văn ghi nhận

Hậu quả của việc uống hoặc ăn lá thanh tùng đã được các bác sĩ và nhà khoa học trên thế giới ghi nhận qua rất nhiều báo cáo lâm sàng nghiêm trọng. Việc tự ý tìm kiếm thảo mộc hoang dã để chữa bệnh đã từng dẫn đến những tai kịch thương tâm [3]. Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2022 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 40 tuổi tử vong sau khi sử dụng sản phẩm thảo mộc tự hái từ thiên nhiên [3]. Nạn nhân đột ngột gục ngã với biểu hiện thở dốc, khó thở và đã tử vong dù đội ngũ cấp cứu y tế đã khẩn trương có mặt hồi sức [3]. Kết quả khám nghiệm tử thi tìm thấy vật chất thực vật trong cơ thể được xác định là lá của cây thanh tùng châu Âu (Taxus baccata), và kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) đã xác nhận sự hiện diện của các alkaloid thanh tùng trong máu nạn nhân [3].

Nhiều trường hợp sử dụng các chế phẩm tự chế từ lá thanh tùng đã phải trả giá bằng những giờ phút thập tử nhất sinh tại phòng hồi sức tích cực. Điển hình là trường hợp một nam thanh niên 28 tuổi nhập viện trong tình trạng rối loạn nhịp tim sau khi uống các viên nang tự chế từ lá cây Taxus baccata [5]. Bệnh nhân nhanh chóng rơi vào sốc tim kháng trị và trụy tim mạch [5]. Các bác sĩ đã phải đặt nội khí quản thở máy, dùng thuốc vận mạch liều cao, sốc điện chuyển nhịp và triển khai hệ thống oxy hóa qua màng ngoài cơ thể qua đường tĩnh mạch - động mạch (VA ECMO) kết hợp lọc máu liên tục [5]. Phân tích mẫu máu và nước tiểu cho thấy sự hiện diện của các độc chất taxol A, taxol B và baccatin III [5]. Nhờ can thiệp ECMO và lọc máu kịp thời, chức năng tim của bệnh nhân mới hồi phục sau hai ngày [5].

Một báo cáo khác vào năm 2021 mô tả một nữ sinh 23 tuổi nhập viện sau khi uống lá kim của cây thanh tùng trong tình trạng lơ mơ, tụt huyết áp nghiêm trọng (55/30 mmHg) và nhịp tim chậm quái dị chỉ còn 30 nhịp/phút với phức bộ QRS giãn rộng [1]. Nạn nhân rơi vào cơn bão điện học và rối loạn nhịp tim ác tính hỗn loạn, đòi hỏi nỗ lực hồi sức nâng cao kéo dài để giành lại sự sống [1]. Không may mắn như vậy, một trường hợp khác là nữ bệnh nhân 22 tuổi gục ngã tại chỗ sau cơn co giật toàn thể, được đưa vào viện trong tình trạng ngừng thở, mất mạch, rối loạn nhịp thất phức bộ rộng và đã tử vong dù được cấp cứu tối đa [2]. Xét nghiệm mẫu huyết thanh và dịch dạ dày tử thi xác nhận nồng độ độc chất taxine B trong huyết thanh lên tới 80,9 µg/mL và 3,5-DMP là 86,9 ng/mL [2].

Một tổng quan nghiên cứu thực hiện năm 2017 đã phân tích 22 trường hợp tử vong do ngộ độc Taxus baccata trong giai đoạn từ tháng 1 năm 1960 đến tháng 8 năm 2016 [4]. Kết quả cho thấy các trường hợp tử vong do thanh tùng được chia thành các nhóm ngộ độc do ăn lá, cùi hạt, vỏ cây và đặc biệt là ngộ độc do uống trà lá thanh tùng [4]. Đáng chú ý, việc chẩn đoán ngộ độc do uống trà thanh tùng cực kỳ khó khăn bởi nước trà không để lại bất kỳ mảnh vụn thực vật nào có thể nhận diện bằng mắt thường khi khám nghiệm [4]. Do đó, nhiều ca tử vong do uống trà thanh tùng có thể bị bỏ sót nếu không tiến hành sàng lọc độc chất chuyên sâu [4].

Tác hại âm thầm lên gan và tế bào máu qua thử nghiệm động vật

Không chỉ gây ngộ độc tim cấp tính, các nghiên cứu thực nghiệm còn chỉ ra rằng độc chất từ thanh tùng gây suy giảm chức năng gan và tàn phá các chỉ số huyết học ngay cả khi sử dụng ở dạng dịch chiết [6]. Một nghiên cứu độc chất học công bố năm 2002 trên chuột nhắt trắng và chuột cống đã đánh giá độc tính của chiết xuất methanol và alkaloid phân lập từ cành và lá của Taxus baccata [6]. Kết quả cho thấy độc tính của các phân đoạn tăng dần: dịch chiết methanol < phân đoạn alkaloid thô < phân đoạn alkaloid tinh chế [6]. Ngoài ra, thử nghiệm xác định liều gây chết trung bình (LD50) cho thấy chiết xuất từ cành cây có độc tính cao hơn so với chiết xuất từ lá [6].

Khi theo dõi các thông số sinh hóa và huyết học của động vật thí nghiệm sau 10, 20 và 30 ngày tiếp xúc với dịch chiết cành và lá thanh tùng, các nhà khoa học ghi nhận sự suy giảm đáng kể số lượng bạch cầu tổng số (TLC), tỷ lệ tế bào lympho và nồng độ cholesterol [6]. Đồng thời, các men gan gồm transaminase huyết thanh (SGOT, SGPT) và phosphatase kiềm (AP) gia tăng rõ rệt ở các nhóm sử dụng chiết xuất lá và cành [6]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp xúc với thanh tùng gây ra tình trạng tổn thương và hoại tử tế bào gan nghiêm trọng, đi kèm với sự ức chế tạo máu và suy giảm miễn dịch [6].

Hiểu lầm "cây cỏ tự nhiên là an toàn" và hiểm họa từ trà thảo mộc tự chế

Nhiều người bệnh xương khớp thường giữ niềm tin mù quáng rằng các loại thảo dược tự nhiên nếu không chữa được bệnh thì cũng vô hại, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một định kiến sai lầm vô cùng tai hại. Tự nhiên chứa đựng rất nhiều loài thực vật có độc tính cực mạnh nhằm mục đích tự vệ sinh học, và thanh tùng châu Âu là một ví dụ tiêu biểu [1]. Việc người dân tự ý hái lá cây mọc hoang dã hoặc cây cảnh đem về sao vàng, phơi khô để làm trà uống là hành vi đánh cược trực tiếp với tính mạng [3].

Nhiệt độ đun sôi của nước không hề làm phân hủy hay làm mất đi độc tính của các alkaloid taxine [4]. Khi hãm trà, các chất độc này sẽ hòa tan vào nước và được hấp thu vào máu qua đường tiêu hóa [5], [4]. Do không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất trong mỗi lần pha, người uống có thể đưa vào cơ thể một lượng độc chất vượt ngưỡng gây chết chỉ sau vài ngụm nước trà [4]. Vì vậy, việc gán ghép công dụng trị viêm khớp, giảm đau nhức cho trà lá thanh tùng là hoàn toàn phản khoa học và không có bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thống nào chấp thuận.

Ai nên thận trọng và nguyên tắc cấp cứu khi ngộ độc

Khuyến cáo y khoa là mọi người dân tuyệt đối không sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây thanh tùng—từ lá, vỏ đến hạt—cho mục đích chữa bệnh hoặc làm thực phẩm dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp: Đây là nhóm dễ bị tác động bởi các lời truyền miệng thiếu kiểm chứng, dễ nhầm lẫn cây thanh tùng với các vị thuốc y học cổ truyền khác dẫn đến ngộ độc vô tình [3].
  • Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp: Độc tố taxine chẹn các kênh ion natri và calci trên tim, gây trụy mạch và loạn nhịp nhanh chóng, khiến những người có sẵn bệnh tim tử vong gần như ngay lập tức nếu sử dụng [5], [1].
  • Gia đình có trẻ nhỏ hoặc nuôi thú cưng: Cây thanh tùng thường được trồng làm cảnh ở công viên, biệt thự. Trẻ em có thể tò mò hái lá hoặc hạt cây để nhai, dẫn đến hậu quả khó lường [1].

Trong trường hợp nghi ngờ một người đã uống trà lá thanh tùng hoặc ăn phải bộ phận của cây, người thân cần hành động khẩn cấp:

  • Ngay lập tức gọi xe cấp cứu y tế, không trì hoãn chờ đợi các triệu chứng tự thuyên giảm [1].
  • Mang theo mẫu lá cây, túi trà hoặc nước trà mà bệnh nhân đã sử dụng để nhân viên y tế có thể nhanh chóng định danh độc chất [2], [1].
  • Vì không có thuốc giải độc đặc hiệu, việc điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào các biện pháp hồi sức tim mạch nâng cao khẩn cấp để ngăn chặn biến chứng ngừng tim thì tâm trương [1].

Giải pháp an toàn, khoa học cho người bị đau nhức xương khớp

Thay vì tìm đến các bài thuốc truyền miệng đầy rủi ro như trà lá thanh tùng, người bệnh đau nhức xương khớp nên lựa chọn các giải pháp khoa học, an toàn đã được chứng minh hiệu quả:

  • Thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp: Cần được bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây đau (thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gout hay thoát vị đĩa đệm) để có phác đồ điều trị nội khoa hoặc vật lý trị liệu thích hợp.
  • Tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ: Sử dụng các thuốc chống viêm, giảm đau theo đúng liều lượng chỉ định; tuyệt đối không tự ý mua các loại thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc tự chế trà từ cây cỏ lạ.
  • Tập luyện vận động hợp lý: Duy trì các bài tập nhẹ nhàng, ít chịu lực như đi bộ trên nền bằng, bơi lội hoặc đạp xe để bôi trơn khớp và tăng cường sức mạnh khối cơ quanh khớp.
  • Dinh dưỡng cân bằng và kiểm soát cân nặng: Giảm áp lực lên các khớp gối, khớp háng bằng cách duy trì cân nặng hợp lý; bổ sung chế độ ăn giàu canxi, vitamin D, uống đủ nước và tăng cường rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa.

Những cơn đau nhức xương khớp mạn tính có thể gây mệt mỏi, nhưng việc nóng vội tìm kiếm các bài thuốc dân gian lạ lẫm có thể dẫn đến hậu quả khôn lường. Hãy luôn lắng nghe ý kiến từ các bác sĩ chuyên khoa và kiên quyết nói không với các loại trà thảo mộc tự chế từ cây thanh tùng để bảo vệ sức khỏe và mạng sống của chính mình.