Nho đỏ từ lâu đã trở thành biểu tượng khi nhắc đến resveratrol – một hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên được nhiều người quan tâm để bảo vệ sức khỏe tim mạch và làm chậm quá trình lão hóa. Nhiều người tiêu dùng thường tìm đến rượu vang đỏ hoặc ăn cả vỏ quả nho với hy vọng nạp thật nhiều hoạt chất này vào cơ thể. Tuy nhiên, trong ngành dược liệu và công nghệ chiết xuất, nguồn cung cấp resveratrol dồi dào và phổ biến nhất trên thực tế lại không phải là quả nho, mà chính là cốt khí củ (Reynoutria japonica).

Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy thân rễ của cốt khí củ là một trong những nguồn tự nhiên giàu resveratrol bậc nhất, sở hữu nồng độ các hợp chất stilbene cao vượt trội so với vỏ của các giống nho ăn hoặc nho làm rượu thông thường [1].

Resveratrol là gì và tại sao lại được quan tâm?

Resveratrol là một hợp chất polyphenolic dạng stilbene (cụ thể là 3,4',5-trihydroxy-1,2-diphenylethylene) sở hữu tiềm năng chống oxy hóa tự nhiên rất mạnh mẽ [6, 8]. Trong tự nhiên, hoạt chất này được các loài thực vật tổng hợp nhằm phản ứng lại các áp lực sinh học hoặc điều kiện môi trường bất lợi [1, 7].

Các nghiên cứu sinh học đã chỉ ra resveratrol sở hữu nhiều đặc tính sinh học giá trị bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn, chống hình thành mạch máu bất thường, tác động gây độc tế bào đối với một số dòng tế bào ung thư và mang lại tác động tích cực đối với hệ thống tim mạch [2, 6, 8]. Ngoài ra, việc tiêu thụ các loại quả giàu hoạt chất này như quả nho thường được gắn liền với khả năng giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, bảo vệ thần kinh và điều hòa mạch máu [2].

Cốt khí củ: Nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu resveratrol bậc nhất

Cốt khí củ (Reynoutria japonica, danh pháp đồng nghĩa Polygonum cuspidatum) là một loài thực vật xâm lấn mạnh mẽ có nguồn gốc từ Đông Á [3]. Loài cây này nổi tiếng với tốc độ phát triển cực nhanh ngay cả trên các chất nền đất bất lợi và chứa nhiều chất hữu cơ có lợi cho sức khỏe con người [4].

Các phân tích hóa thực vật khẳng định thân rễ của Reynoutria japonica là một trong những nguồn tự nhiên dồi dào resveratrol nhất từng được ghi nhận [1]. Hàm lượng tổng hợp chất phenolic và tanin cô đặc rất cao trong lá cũng như rễ/thân rễ của loài này [3]. Đáng chú ý, nồng độ của hầu hết các hợp chất phenolic trong thân rễ và rễ cốt khí củ đều vượt trội so với các loài thực vật xung quanh cùng sinh cảnh [3]. Ngay cả khi đặt cạnh các loài có quan hệ họ hàng rất gần như Reynoutria sachalinensis hay dạng lai Reynoutria x bohemica, cốt khí củ thuần chủng vẫn tích lũy một lượng resveratrol vượt trội hơn hẳn [1].

Bên cạnh resveratrol tự do, phần lớn hoạt chất này trong tự nhiên thường tồn tại dưới dạng polydatin (còn gọi là piceid) [7, 8]. Cốt khí củ chứa cả resveratrol, resveratroloside và một lượng lớn polydatin; đây chính là nguồn tiền chất quan trọng để chuyển hóa thành resveratrol phục vụ cho y học, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm [5, 7, 8].

Hàm lượng resveratrol trong vỏ nho đỏ: Khiêm tốn hơn nhiều so với kỳ vọng

Quả nho (Vitis vinifera) từ lâu đã được coi là nguồn cung cấp polyphenol dồi dào trong khẩu phần ăn [2]. Tuy nhiên, các khảo sát định lượng trên diện rộng cho thấy nồng độ resveratrol phân bố trong vỏ quả của các giống nho thực tế lại khá thấp [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 phân tích nguồn gen các giống nho đã đo lường hàm lượng resveratrol trong vỏ quả và lá tươi [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng resveratrol trong vỏ quả tươi ở phần lớn các giống nho ăn quả (table grapes) và nho làm rượu (wine grapes) thuộc loài Vitis vinifera đều nghiêng về mức thấp [5]. Cụ thể:

  • Trong nhóm nho ăn tươi lai giữa V. labrusca và V. vinifera, một số giống có lượng resveratrol tương đối cao như giống 'Venus' đạt 154,77 microg/g trọng lượng tươi (FW), giống 'Queenors Seedless' đạt 102,19 microg/g FW, và giống 'Takasumi' đạt 91,09 microg/g FW [5].
  • Ở các giống nho thuộc loài thuần V. vinifera, lượng resveratrol vỏ quả cao nhất ghi nhận ở giống nho ăn tươi 'Gros Colman' là 123,12 microg/g FW; hai giống nho làm rượu là 'Cabernet Franc' đạt 100,44 microg/g FW và 'Yan 73' đạt 88,70 microg/g FW [5].
  • Giống nho ép 'Concord' đạt mức rất cao là 146,60 microg/g FW, nhưng giống 'Russian Concord' chỉ vỏn vẹn 0,5 microg/g FW [5].
  • Hàm lượng resveratrol trong lá nho còn thấp hơn nhiều so với trong vỏ quả; giống gốc ghép 'Dog Ridge' đạt mức cao nhất trong lá cũng chỉ tới 71,50 microg/g FW, còn đa số các giống khác dao động thấp từ 10 đến 30 microg/g FW [5].

Nếu quy đổi các đơn vị đo lường, mức 100-150 microg/g trọng lượng tươi trong các giống vỏ nho giàu hoạt chất nhất chỉ tương đương khoảng 0,1 - 0,15 mg resveratrol trên mỗi gam vỏ tươi [5]. Một nghiên cứu năm 2011 tại Trung Quốc cũng ghi nhận rằng cành nho một năm tuổi chứa từ 320,6 đến 980,9 mg trans-resveratrol trên mỗi kg trọng lượng tươi [6]. Trong khi đó, các nghiên cứu chiết xuất thân rễ cốt khí củ cho thấy lượng hợp chất stilbene và polydatin phân bố dày đặc và là nguồn cung cấp chính cho sản xuất công nghiệp [2, 8].

Chiết xuất cốt khí củ trong phòng thí nghiệm và công nghệ chuyển hóa

Nghiên cứu công bố năm 2021 về hoạt tính làm lành vết thương nướu in vitro đã phân tích các phân đoạn chiết xuất từ thân rễ Reynoutria japonica [1]. Kết quả kiểm tra bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ (HPLC/DAD/ESI-HR-QTOF-MS) cho thấy dịch chiết cồn của cốt khí củ chứa hàm lượng resveratrol rất cao, đặc biệt dịch chiết cồn 25% ethanol có nồng độ resveratrol cao nhất [1].

Chính nồng độ resveratrol cao trong dịch chiết cồn 25% cốt khí củ có mối tương quan chặt chẽ với khả năng kích thích mạnh mẽ tế bào nguyên bào sợi nướu người (human gingival fibroblasts) phân chia và di chuyển [1]. Ở nồng độ thấp (10 microM), resveratrol giúp tăng sinh tế bào nguyên bào sợi nướu, mặc dù ở nồng độ cao (100 và 200 microM) lại ghi nhận tác động ức chế tế bào [1].

Ngoài ra, vì phần lớn stilbene trong thân rễ cốt khí củ tồn tại dưới dạng polydatin, một nghiên cứu năm 2020 đã phân lập thành công vi khuẩn nội sinh Bacillus aryabhattai từ mô thân rễ Reynoutria japonica có khả năng chuyển hóa sinh học polydatin thành resveratrol tự do với hiệu suất rất cao [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng lưu ý rằng khi nồng độ dịch chiết thô của rễ và thân rễ cốt khí củ đạt mức 10,0 mg/mL, quá trình chuyển hóa này bị ức chế đáng kể bởi một số hợp chất đồng hiện diện trong phân đoạn ethyl acetate [7].

Ở một khía cạnh ứng dụng nông nghiệp khác, nghiên cứu năm 2024 tại Bồ Đào Nha cho thấy việc phun dịch chiết cốt khí củ (JKE) lên cây nho giống Touriga Franca đã giúp kích thích và làm tăng hàm lượng flavonoid trong lá cũng như hoạt tính chống oxy hóa bắt gốc tự do DPPH trong quả nho [8].

Hiểu lầm thường gặp về nguồn bổ sung resveratrol

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng uống thật nhiều rượu vang đỏ hoặc ăn nhiều nho tươi là cách tối ưu để bổ sung resveratrol. Trên thực tế:

  • Hàm lượng resveratrol trong quả nho phân bố chủ yếu ở vỏ, và lượng tích lũy có sự phân hóa cực kỳ lớn tùy thuộc vào giống nho, dao động từ mức rất thấp chỉ 0,5 microg/g FW cho tới hơn 150 microg/g FW [5].
  • Sự biểu hiện của gen sinh tổng hợp stilbene synthase (STS) cũng rất khác nhau giữa các giống nho, ví dụ giống Flame và Autumn Royal có biểu hiện gen này cao nhưng hàm lượng resveratrol tích lũy thực tế lại thấp hơn giống Red Globe [2].
  • Đa số các viên uống hoặc chế phẩm thực phẩm chức năng chứa resveratrol tiêu chuẩn hóa trên thị trường hiện nay thực chất được chiết xuất từ cốt khí củ chứ không phải từ nho, nhờ ưu thế hàm lượng cao và dễ khai thác số lượng lớn [2, 8].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng cốt khí củ?

Mặc dù là dược liệu quý và là nguồn chiết xuất tự nhiên dồi dào, việc sử dụng các chế phẩm thô từ cốt khí củ cần hết sức cẩn trọng:

  • Trong thân rễ cốt khí củ, ngoài resveratrol và polydatin còn chứa nhóm hợp chất anthraquinone điển hình như emodin và physcion [2, 5, 7]. Dù emodin không gây ức chế chuyển hóa vi sinh ở nồng độ thử nghiệm [7], các anthraquinone nói chung có hoạt tính sinh học mạnh trên đường tiêu hóa.
  • Resveratrol có tác động sinh học phụ thuộc nồng độ: nồng độ thấp (10 microM) kích thích tế bào nguyên bào sợi tăng sinh, nhưng nồng độ cao (100-200 microM) lại ức chế tế bào [1]. Do đó, việc tự ý bổ sung hoạt chất này ở liều lượng lớn và không kiểm soát có thể gây phản tác dụng.
  • Dữ liệu chiết xuất và chuyển hóa trong các trích đoạn khoa học hiện mới dừng lại ở các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro), khảo sát hàm lượng thực vật và thử nghiệm trên tế bào [2, 3, 4, 8]. Hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng an toàn đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ cốt khí củ.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với chế độ ăn uống hằng ngày, quả nho vẫn là một nguồn trái cây tươi bổ dưỡng, cung cấp nước, chất xơ, vitamin, các acid béo không bão hòa và các chất chống oxy hóa tự nhiên như acid caffeic, quercetin và một lượng resveratrol tự nhiên vừa phải [2]. Bạn nên ăn cả vỏ sau khi rửa thật sạch dưới vòi nước để tận dụng tối đa lượng polyphenol này [3, 6].

Tuy nhiên, nếu bạn tìm kiếm hoạt chất resveratrol với mục đích bổ sung chống oxy hóa nồng độ cao, hãy đọc kỹ nhãn thành phần của các sản phẩm bổ trợ. Phần lớn các chế phẩm chuẩn hóa thường có thành phần nguồn gốc ghi rõ là chiết xuất từ Polygonum cuspidatum hoặc Reynoutria japonica [2, 8]. Hãy ưu tiên lựa chọn các sản phẩm đã được kiểm định chất lượng, loại bỏ các tạp chất không mong muốn, và tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc bác sĩ dinh dưỡng.

Cốt khí củ và nho đỏ đều là những món quà quý của tự nhiên, nhưng mang hai giá trị ứng dụng khác nhau. Vỏ nho là nguồn dưỡng chất lành mạnh cho bàn ăn mỗi ngày, trong khi cốt khí củ lại giữ vai trò nguồn dược liệu dồi dào cho công nghiệp chiết xuất resveratrol hiện đại [2, 3]. Việc hiểu đúng hàm lượng và bản chất khoa học sẽ giúp bạn có lựa chọn chăm sóc sức khỏe thông minh và hiệu quả hơn.