Đau nhức xương khớp là phiền toái thường gặp ở người trưởng thành, đặc biệt khi thời tiết thay đổi hoặc tuổi tác tăng dần. Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại thảo mộc tự nhiên để giảm đau, trong đó cốt khí củ (tên khoa học Polygonum cuspidatum) được xem như vị thuốc nổi bật.
Liệu loại dược liệu này có thật sự giảm đau khớp thoái hóa như lời đồn? Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất cốt khí củ thể hiện khả năng kháng viêm và giảm sưng đau rất rõ nét trong các mô hình thí nghiệm trên động vật [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng trực tiếp từ thử nghiệm lâm sàng trên người bị thoái hóa khớp vẫn còn thiếu vắng và cần được nghiên cứu thêm trước khi khẳng định tác dụng [2].
Cơ chế sinh học giúp cốt khí củ chống sưng đau
Cốt khí củ chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thực vật phong phú, bao gồm flavonoid, anthraquinone và stilbene [2]. Trong số đó, hai hoạt chất thường được nghiên cứu nhiều nhất là polydatin và emodin [3]. Khi phân tích dược động học ở chuột cống, các nhà khoa học đã nhận diện được 62 hợp chất trong chiết xuất và xác định 119 hợp chất gồm dạng gốc lẫn chất chuyển hóa trong huyết tương, nước tiểu và phân [4]. Quá trình chuyển hóa này bao gồm phản ứng khử hydro, hydroxyl hóa, khử nước, methyl hóa, sulfat hóa và glucuronid hóa [4].
Ở cấp độ tế bào và mô hình thực nghiệm, các hoạt chất từ cốt khí củ tác động trực tiếp vào các con đường viêm nhiễm kinh điển. Cụ thể, polydatin có khả năng ức chế sự kích hoạt của phức hợp viêm NF-kappaB [5]. Khi con đường truyền tín hiệu này bị chặn, cơ thể sẽ giảm sản sinh các chất gây viêm chủ chốt như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [5].
Đồng thời, chiết xuất cốt khí củ và hoạt chất polydatin còn tăng cường các yếu tố chống oxy hóa tự nhiên như Nrf2, HO-1 và glutathione (GSH), từ đó làm giảm các chất chỉ điểm tổn thương do oxy hóa như oxit nitric (NO) và malondialdehyde (MDA) [6] [5].
Các bằng chứng thực nghiệm nói lên điều gì?
Dù được dùng rộng rãi trong y học cổ truyền để điều trị viêm khớp [1] [2], phần lớn các nghiên cứu làm sáng tỏ cơ chế giảm đau của vị thuốc này hiện mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm.
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác dụng giảm đau và kháng viêm của phân đoạn ethyl acetate từ cốt khí củ (EAPC) trên chuột [1]. Trong thử nghiệm tấm nóng và quẫy đuôi để đo phản xạ đau, liều 200 mg/kg EAPC thể hiện tác dụng giảm đau rõ rệt (p < 0.05) [1]. Tuy nhiên, chất này không cho thấy tác dụng giảm đau đáng kể ở thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic [1].
Về khả năng kháng viêm, mô hình gây phù chân chuột bằng serotonin ghi nhận EAPC ở cả hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg đều ức chế phản ứng sưng viêm chỉ trong vòng 12 phút sau khi tiêm serotonin (p < 0.05) [1]. Đáng chú ý, trong mô hình gây viêm khớp mạn tính bằng chất bổ trợ Freund (FCA), liều 200 mg/kg giúp giảm sưng khớp rõ rệt trong 3 ngày, còn liều 100 mg/kg đạt kết quả tương tự trong 5 ngày (p < 0.05) [1]. Chiết xuất này cũng ức chế hiệu quả sự gia tăng của protein phản ứng C (CRP) và yếu tố dạng thấp (rheumatoid factor) so với nhóm không điều trị [1].
Bên cạnh viêm khớp mạn tính, chiết xuất cốt khí củ còn được thử nghiệm trên mô hình viêm khớp gout cấp tính ở chuột C57BL/6 [6] [7]. Một nghiên cứu năm 2019 cho thấy chiết xuất cồn của cốt khí củ giúp giảm rõ rệt độ sưng khớp cổ chân bị kích hoạt bởi tinh thể urat (MSU) thông qua việc ức chế trục viêm NLRP3/ASC/caspase-1 và giảm tiết TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 tại mô màng hoạt dịch [7].
Nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột C57BL/6 tiếp tục xác nhận: dùng đường uống polydatin từ cốt khí củ (ở các mức liều 25, 50 và 100 mg/kg thể trọng sau 1 giờ tiêm tinh thể urat) đã cải thiện dáng đi bất thường, giảm tổn thương mô sụn khớp và giảm sưng theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [6]. Cơ chế được xác định là kích hoạt thụ thể PPAR-gamma, ức chế thể viêm NLRP3 và kích hoạt ferritin để chống lại tình trạng quá tải sắt [6].
Khoảng trống giữa nghiên cứu động vật và ứng dụng lâm sàng
Các số liệu thực nghiệm trên chuột cho thấy cốt khí củ và hoạt chất polydatin có tiềm năng rất lớn trong việc giảm sưng và cải thiện chức năng khớp [1] [6]. Cốt khí củ cũng được y học cổ truyền ghi nhận dùng hỗ trợ các chấn thương bầm dập hay viêm nhiễm [2].
Tuy nhiên, người bệnh thoái hóa khớp cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Các tổng quan khoa học gần đây xác nhận phần lớn nghiên cứu dược lý của cốt khí củ mới chỉ dừng ở mức in vitro (ống nghiệm) và in vivo trên động vật; các nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng riêng biệt trên bệnh nhân thoái hóa khớp vẫn rất hiếm hoi và chưa đủ quy mô lớn để kết luận dứt khoát [2]. Việc chuyển đổi liều lượng hiệu quả từ chuột (như 100-200 mg/kg) sang liều uống an toàn ở người cần các bước thử nghiệm chặt chẽ [1].
Do đó, cốt khí củ hiện tại chưa thể khẳng định là giải pháp thay thế hoàn toàn cho các phác đồ điều trị thoái hóa khớp y khoa chuẩn mực.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cốt khí củ
Nhiều người lầm tưởng cốt khí củ là vị thuốc "thần kỳ" có thể chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp hay tái tạo sụn hoàn toàn. Khoa học hiện chỉ ghi nhận đặc tính giảm phản ứng viêm và hạ sưng cấp tính hoặc bán cấp [1] [7], không thể đảo ngược quá trình thoái hóa khớp tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là tự ý sắc uống rễ cây tươi hoặc phơi khô với liều lượng vô tội vạ. Dù các chiết xuất cho thấy tính an toàn tương đối trong một số thử nghiệm trên chuột [8], thành phần hóa học của cây rất phức tạp với nhiều hợp chất anthraquinone và stilbene [2]. Việc tự chế biến thủ công không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, đồng thời dễ lẫn tạp chất gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa và gan.
Người bệnh thoái hóa khớp cũng không nên tự ý ngưng thuốc kê đơn chống thoái hóa hay giảm đau của bác sĩ để chỉ uống nước sắc dược liệu, vì điều này có thể khiến đợt viêm bùng phát mạnh hơn.
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Đối với nhóm phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng đánh giá mức độ an toàn của cốt khí củ. Do thiếu bằng chứng khoa học trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, tuyệt đối không tự ý dùng chiết xuất hay các bài thuốc từ cốt khí củ.
Người mắc các bệnh lý mạn tính về tiêu hóa cần đặc biệt lưu ý, bởi các dẫn xuất anthraquinone tự nhiên trong rễ cây có thể gây kích ứng đường ruột hoặc tiêu chảy nếu dùng không đúng cách [2]. Người có bệnh gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa dược liệu này.
Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế
Người bị đau khớp thoái hóa nên ưu tiên việc thăm khám y khoa định kỳ, tập các bài thể dục giảm áp lực lên khớp như bơi lội, duy trì cân nặng hợp lý và ăn uống cân bằng giàu dưỡng chất.
Nếu có ý định dùng thêm các sản phẩm hay bài thuốc y học cổ truyền chứa cốt khí củ, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền có chứng chỉ. Chỉ nên dùng các chế phẩm đã được kiểm định tiêu chuẩn hàm lượng hoạt chất rõ ràng, không tự ý đào rễ cây không rõ nguồn gốc để ngâm rượu hay đun uống.
Cần tuân thủ đúng liệu trình chỉ định của thầy thuốc, theo dõi sát các phản ứng của cơ thể trong vài ngày đầu sử dụng và dừng lại ngay nếu xuất hiện triệu chứng khó chịu tiêu hóa hoặc dị ứng.
Tóm lại, cốt khí củ sở hữu nhiều hoạt chất sinh học quý giúp giảm viêm và sưng khớp trên mô hình động vật thí nghiệm [1] [6]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên bệnh nhân thoái hóa khớp vẫn chưa đầy đủ [2]. Người bệnh nên cân nhắc cẩn trọng, xem đây là thảo mộc hỗ trợ tiềm năng thay vì phương thuốc chữa khỏi bệnh, và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
