Củ mài gừng khác gì hoài sơn thông thường về dược tính?

Củ mài và hoài sơn từ lâu đã quen thuộc trong bữa cơm gia đình cũng như các thang thuốc y học cổ truyền. Tuy nhiên, nhiều người thường nhầm lẫn giữa củ mài gừng và hoài sơn ăn thông thường, cho rằng chúng có cùng công dụng bồi bổ. Thực tế, đây là hai loài thực vật khác nhau với định hướng sử dụng và giá trị dược tính hoàn toàn riêng biệt.

Củ mài gừng không phải là loại lương thực ăn hàng ngày mà là nguồn nguyên liệu dược liệu giá trị cao [4, 5]. Trong khi hoài sơn chủ yếu cung cấp tinh bột và polysaccharide bổ dưỡng thì củ mài gừng lại chứa hàm lượng steroid saponin và tiền chất diosgenin vượt trội phục vụ tổng hợp tân dược [4, 5].

Hai hướng chuyển hóa khác biệt ở cấp độ phân tử

Sự khác nhau cơ bản giữa củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) và hoài sơn thông thường (Dioscorea opposita) bắt nguồn sâu xa từ hệ thống gen và các con đường chuyển hóa sinh học bên trong củ [1, 2]. Hai loài này tuy cùng thuộc chi Củ mài (Dioscorea) nhưng lại phân hóa thành hai hướng tích lũy vật chất đối lập [1, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 kết hợp phân tích hệ phiên mã và hệ chuyển hóa đã làm sáng tỏ cơ chế này ^[1]. Các nhà khoa học phát hiện hàm lượng saponin có sự chênh lệch mang tính thống kê rõ rệt giữa củ mài gừng và hoài sơn thông thường ^[1]. Phân tích con đường làm giàu KEGG từ dữ liệu hệ phiên mã cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa hai loài tập trung ở nhiều quá trình: sinh tổng hợp chất chuyển hóa thứ cấp, sinh tổng hợp phenylpropanoid, chuyển hóa tinh bột và sucrose, quang hợp, sinh tổng hợp flavonoid và sinh tổng hợp steroid ^[1].

Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận có tới 28 gen biểu hiện khác biệt (DEGs) liên kết trực tiếp với con đường sinh tổng hợp steroid ^[1]. Khi mở rộng sang phân tích chuyển hóa, nhóm tác giả phát hiện tổng cộng 1.010 chất chuyển hóa, trong đó có 212 chất chuyển hóa khác biệt (52 chất tăng cường và 160 chất giảm xuống) ^[1]. Các chất này tập trung vào sinh tổng hợp chất chuyển hóa thứ cấp (32 chất), axit amin (17 chất), chuyển hóa carbon (10 chất), pentose phosphate (7 chất), chuyển hóa phenylalanine (6 chất) và steroid (2 chất) ^[1].

Kết quả tích hợp khẳng định củ mài gừng ưu tiên mạnh mẽ cho việc sản xuất các hợp chất thứ cấp, đặc biệt là khung terpene và hợp chất steroid ^[1]. Ba gen vận chuyển và tổng hợp glycosyltransferase then chốt gồm J5N97_024139 (UGT80A2), J5N97_022450 (UGT80B1) và J5N97_004795 (URT1) đều tương quan thuận rõ rệt với sự sinh tổng hợp hoạt chất dioscin ^[1]. Nhờ bộ mã di truyền chuyên biệt này, củ mài gừng trở thành "nhà máy" chuyên sản xuất hợp chất steroid [1, 4].

Hoài sơn: Thực phẩm giàu polysaccharide và tinh bột

Ngược lại với củ mài gừng, hoài sơn thông thường (Dioscorea opposita) có lịch sử hơn 2.000 năm được dùng làm thực phẩm và dược liệu ăn uống truyền thống ^[2]. Loài này từ lâu đóng vai trò là cây lương thực chứa nhiều tinh bột trong đời sống ^[3].

Nghiên cứu năm 2024 khảo sát các polysaccharide thô không phải tinh bột từ ba loài thuộc chi Dioscorea, trong đó có hoài sơn (D. opposita), đã chỉ ra rằng loài này rất giàu polysaccharide hòa tan mang cấu trúc chuỗi xoắn ba ^[2]. Thành phần đường đơn chủ yếu cấu thành nên các chuỗi này gồm glucose (36,78% đến 83,90%), mannose (6,71% đến 26,68%) và axit galacturonic (8,54% đến 10,22%) ^[2]. Dung dịch polysaccharide từ hoài sơn thể hiện đặc tính dòng chảy phi Newton và có độ bền nhiệt rất tốt ^[2].

Đặc biệt, polysaccharide tách chiết từ hoài sơn thông thường thể hiện khả năng chống oxy hóa và tạo nhũ vượt trội khi so sánh với loài khoai mỡ chuối (D. esculenta) ^[2]. Chính nhờ lượng tinh bột dồi dào, vị ngọt nhẹ dễ ăn và hàm lượng polysaccharide lành tính, hoài sơn thường được dùng nấu cháo, hầm canh hoặc làm phụ gia làm đặc, chất ổn định trong công nghiệp thực phẩm [3, 4]. Loài này đóng vai trò như vị thuốc bổ tỳ dưỡng vị, hỗ trợ nâng đỡ thể trạng an toàn [3, 8].

Củ mài gừng: Nguồn tích lũy steroid saponin và diosgenin dồi dào

Nếu như hoài sơn nổi trội về mặt dinh dưỡng thì củ mài gừng lại hoàn toàn là nguyên liệu hóa dược [4, 5]. Nghiên cứu năm 2014 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp đầu dò dãy diot và khối phổ (UPLC-DAD-ESI-MS) khảo sát 24 lô mẫu thực vật từ bốn loài thuộc chi Củ mài ^[3]. Kết quả phân tích xác nhận diosgenin phân bố ở ba loài chi Dioscorea gồm D. zingiberensis, D. septemloba, D. collettii, trong đó củ mài gừng (D. zingiberensis) là nguồn tài nguyên quan trọng hàng đầu để thu hoạch diosgenin ^[3].

Thân rễ củ mài gừng chứa hệ thống saponin steroid phong phú và phức tạp [6, 7]. Năm 2006, các nhà khoa học đã phân lập thành công 6 hợp chất từ củ mài gừng gồm deltonin, protodeltonin, zingiberensis newsaponin, dioscin, 3-O-[beta-D-glucopyranosyl(1 --> 4)]-beta-D-glucopyranosyl-diosgenin và diosgenin ^[4]. Trong đó, deltonin và protodeltonin lần đầu tiên được tìm thấy ở loài này ^[4].

Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu năm 2014 chiết xuất thân rễ củ mài gừng bằng cồn 70% đã phân lập thêm hai loại steroid saponin mới là zingiberenoside A và zingiberenoside B, cùng 8 hợp chất tương tự gồm 3beta, 26-dihydroxy-25(R)-furosta-Delta(5, 20(22))-diene-3-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(1 2)-O-beta-D-glucopyranoside, methyl parvifloside, deltoside, methyl deltoside, zingiberensis new saponin, deltonin, progenin III và diosgenin-diglucoside ^[5].

Hoạt chất diosgenin được tạo thành sau quá trình thủy phân các steroid saponin từ củ mài gừng ^[6]. Đây là chất hoạt tính sinh học cực kỳ thiết yếu, giữ vai trò tiền chất bắt buộc để sản xuất thuốc cortin, thuốc tránh thai và hormone sinh dục trong công nghiệp tân dược ^[6]. Một nghiên cứu năm 2015 áp dụng phương pháp thủy phân axit hai pha dưới áp suất đã thu được hiệu suất chiết xuất diosgenin cao nhất đạt 2,21% khi thủy phân ở nhiệt độ 140 độ C trong 1,5 giờ với dung dịch H2SO4 0,20M ^[6]. Điều này chứng minh tiềm năng dược liệu khổng lồ của củ mài gừng so với các loại củ thông thường [4, 5].

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng hai loại củ

Nhiều người tiêu dùng khi nghe nhắc đến chữ "củ mài" thường mặc định mọi loại củ mài đều có thể luộc ăn, nấu canh bồi bổ hàng ngày. Đây là một sự nhầm lẫn khá tai hại. Hoài sơn hay củ mài ăn được xếp vào nhóm lương thực truyền thống cùng với các loài như khoai mỡ (D. alata) [4, 5]. Hoài sơn lành tính, vị nhạt, nhiều tinh bột và polysaccharide giúp bồi bổ cơ thể [3, 4].

Trái lại, củ mài gừng có vị đắng chát tự nhiên, rất khó ăn do tập trung lượng lớn saponin steroid [1, 6]. Mục đích chính của việc gieo trồng và thu hoạch củ mài gừng từ trước đến nay là để chiết xuất hóa chất, phục vụ ngành dược phẩm sản xuất thuốc nội tiết và thuốc chống viêm [4, 5]. Tự ý dùng củ mài gừng thay thế hoài sơn để nấu canh hay ăn trực tiếp không mang lại tác dụng bồi bổ tinh bột thông thường mà có thể gây cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa do hàm lượng hoạt chất đậm đặc [1, 6].

Ai nên thận trọng với củ mài gừng?

Do củ mài gừng sở hữu các hoạt chất steroid saponin và là nguyên liệu tổng hợp nên hormone sinh dục cũng như các thuốc steroid tân dược ^[6], người dùng không nên tự ý tìm mua và chế biến củ mài gừng tươi để làm thực phẩm hay thuốc uống tại nhà. Dược tính mạnh mẽ của loài cây này đòi hỏi kỹ thuật chiết tách công nghiệp tinh vi ^[6].

Những người mắc các bệnh nền nhạy cảm với hormone, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người đang dùng thuốc điều trị y tế chuyên khoa cần tuyệt đối thận trọng. Các dữ liệu khoa học hiện có mới dừng lại ở việc định lượng thành phần phân tử, tách chiết dược chất và xác định con đường gen [1, 4, 7], chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng an toàn đối với việc người dân tự sử dụng củ tươi. Nếu có bất kỳ vấn đề bệnh lý nào, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia trước khi dùng các chế phẩm chứa thảo dược này.

Gợi ý phân biệt và áp dụng thực tế

Để tránh nhầm lẫn trong đời sống, người tiêu dùng nên nắm rõ mục đích sử dụng của từng loại:

• Hoài sơn (Củ mài ăn thông thường): Thích hợp dùng làm thực phẩm bồi bổ sức khỏe hàng ngày. Người dân có thể dùng hoài sơn khô hoặc tươi để nấu cháo, ninh súp, hầm xương. Polysaccharide và tinh bột trong hoài sơn giúp bổ sung năng lượng, hỗ trợ tiêu hóa và cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên ^[2].

• Củ mài gừng: Không dùng như một món ăn thông thường trên mâm cơm [4, 5]. Loại củ này chủ yếu xuất hiện dưới dạng nguyên liệu công nghiệp hoặc các bài thuốc chuyên biệt được bào chế, định lượng chính xác [4, 5]. Khi tìm mua dược liệu hoài sơn để bồi bổ, cần lựa chọn các cơ sở đông y uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng để tránh mua phải dược liệu nhầm lẫn giống loài.

Củ mài gừng và hoài sơn tuy cùng một chi nhưng mang hai sứ mệnh riêng biệt trong tự nhiên. Hoài sơn là món ăn vị thuốc bồi bổ, dịu nhẹ nhờ giàu tinh bột và polysaccharide chống oxy hóa [3, 4]. Trong khi đó, củ mài gừng là nguồn dược liệu quý giá phục vụ chiết xuất tiền chất steroid saponin và diosgenin cho y học hiện đại [4, 5]. Hiểu đúng bản chất của từng loại sẽ giúp chúng ta tận dụng hiệu quả lợi ích sức khỏe và tránh những sai sót không đáng có.