Nghịch lý thiếu nắng nơi công sở hiện đại
Hầu hết nhân viên văn phòng bắt đầu ngày làm việc khi nắng chưa gắt và trở về nhà lúc trời đã tắt nắng. Lối sống khép kín trong bốn bức tường phòng máy lạnh khiến cơ thể gần như không có cơ hội tổng hợp vitamin D tự nhiên qua da. Nhiều người cảm thấy uể oải, suy giảm sức đề kháng nhưng không rõ nguyên nhân xuất phát từ đâu.
Để duy trì sức khỏe tổng thể, chỉ số nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trong huyết thanh được khuyến nghị đạt mức tối ưu là trên 30 ng/ml [1]. Khi chỉ số này giảm xuống dưới 20 ng/ml (tương đương 50 nmol/L), cơ thể bị xếp vào nhóm thiếu hụt vitamin D [2], [3]. Nếu rơi xuống dưới 25 nmol/L, người bệnh đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng [4]. Việc bổ sung vitamin D3 qua đường uống hoặc điều chỉnh phơi nắng cần được thực hiện dựa trên xét nghiệm và hướng dẫn chuyên môn để đạt được ngưỡng bảo vệ này [2], [1].
Cơ chế tổng hợp và chỉ số huyết thanh phản ánh điều gì?
Vitamin D được tổng hợp nội sinh chủ yếu khi da tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím B (UVB) từ ánh sáng mặt trời [5], [6]. Nguồn bổ sung từ thức ăn tự nhiên khá hạn chế, chỉ có trong một số loại thực phẩm đặc thù [4], [6]. Sau khi vào cơ thể, tiền chất này được chuyển hóa thành 25-hydroxyvitamin D, hay 25(OH)D, dạng lưu hành chính trong máu dùng để định lượng tình trạng vitamin D [2], [4].
Tình trạng thiếu vitamin D đã được chứng minh làm tăng nguy cơ loãng xương cùng nhiều rối loạn sức khỏe khác [4]. Khi nồng độ huyết thanh duy trì ở mức tối ưu trên 30 ng/ml, cơ thể có khả năng tăng cường đề kháng trước các mầm bệnh truyền nhiễm [1]. Ngược lại, việc ở trong nhà liên tục khiến nguồn tổng hợp tự nhiên bị cắt đứt hoàn toàn [2], [3].
Bức tranh thiếu hụt vitamin D qua các nghiên cứu quốc tế
Tình trạng thiếu hụt vitamin D ở lao động trong nhà không phải vấn đề riêng lẻ mà mang tính toàn cầu, được ghi nhận qua hàng loạt báo cáo khoa học.
Tại Đông Nam Á, một nghiên cứu năm 2020 trên 213 người lao động trong nhà từ 21 tuổi trở lên tại Singapore cho thấy nồng độ 25(OH)D trung bình đều dưới mức tối ưu [2]. Nghiên cứu xác định ngưỡng thiếu hụt là dưới 50 nmol/L và ghi nhận một phần ba số người tham gia rơi vào nhóm này [2]. Đáng chú ý, nhân viên văn phòng và công xưởng có nguy cơ thiếu cao hơn hẳn so với nhân viên phòng điều khiển [2]. Lao động làm ca đêm cũng là đối tượng chịu rủi ro rất lớn [2].
Tại Australia, nghiên cứu năm 2019 theo dõi nhân viên văn phòng khỏe mạnh ở Sydney vào cuối mùa hè (103 người) và cuối mùa đông (71 người) [4]. Nồng độ 25(OH)D trung bình giảm từ 68 nmol/L vào cuối hè xuống 59 nmol/L vào cuối đông [4]. Tỷ lệ thiếu hụt (dưới 50 nmol/L) tăng từ 29% ở cuối hè lên đến 42% vào cuối đông [4]. Thậm chí, gần 10% cá nhân bị thiếu hụt cực độ dưới 25 nmol/L vào cuối đông, phổ biến nhất ở những người có tông da tối màu [4].
Dữ liệu quy mô lớn hơn từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES 2010-2012) công bố năm 2014 cũng khẳng định xu hướng này [7]. Ở nhóm lao động nữ văn phòng, tỷ lệ thiếu hụt vitamin D lên tới 88,1%, cao hơn mức 79% ở lao động sản xuất [7]. Ở nam giới, làm việc văn phòng làm tăng nguy cơ thiếu vitamin D với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 1,478 so với các ngành nghề khác [7]. Làm việc theo ca cũng làm tăng nguy cơ với tỷ số chênh 1,456 [7].
Một tổng quan hệ thống năm 2017 khẳng định lao động trong nhà và làm ca kíp luôn có mức vitamin D thấp hơn lao động ngoài trời [8]. Các phân tích trên thợ làm bánh ca đêm hay phụ nữ làm việc văn phòng tại Indonesia đều chỉ ra nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Nhật Bản lại không thấy sự khác biệt đáng kể giữa công nhân làm ngày cố định và công nhân xoay ca [8]. Ngoài ra, báo cáo năm 2012 tại Boston (Mỹ) trên các bác sĩ nội trú ghi nhận tình trạng thiếu hụt diễn ra phổ biến vào mùa đông do đặc thù đào tạo cả ngày trong bệnh viện [5].
Nghiên cứu định tính năm 2020 tại Malaysia trên 25 nữ nhân viên văn phòng có nồng độ 25(OH)D dưới 50 nmol/L chỉ ra nhiều rào cản khiến họ không thể hấp thu ánh nắng [6]. Các trở ngại lớn bao gồm nỗi sợ đen da, quan niệm thẩm mỹ chuộng da trắng, áp lực thời gian, không gian làm việc kín và thiếu kiến thức chính xác về phơi nắng an toàn [6].
Liều lượng bổ sung và khả năng đáp ứng của cơ thể
Việc bổ sung liều lượng bao nhiêu để đạt chỉ số tối ưu phụ thuộc vào phương thức can thiệp và mức độ thiếu hụt ban đầu của từng cá nhân.
Một nghiên cứu can thiệp năm 2023 tại Italy tiến hành trên 139 nhân viên ngân hàng có nồng độ ban đầu dưới hoặc bằng 30 ng/ml [1]. Trước can thiệp, 75% số nhân viên tham gia có mức vitamin D thấp [1]. Sau giai đoạn bổ sung từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2021, nồng độ 25(OH)D trung bình tăng gấp 1,28 lần và 80% người tham gia đã đạt chỉ số tối ưu trên 30 ng/ml [1]. Đáng chú ý, nhóm này ghi nhận tỷ lệ mắc COVID-19 thấp hơn mười lần so với quần thể chung trong cùng thời kỳ [1].
Đối với hình thức uống liều cao ngắt quãng, thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 2015 đã theo dõi tác động của liều nạp lớn duy nhất [3]. Kết quả cho thấy liều uống vitamin D3 trên 100.000 IU thường tạo ra đỉnh nồng độ trong máu sau 7 đến 30 ngày rồi giảm dần [3]. Liều trên 100.000 IU có thể duy trì nồng độ trên 20 ng/ml, trong khi liều trên 200.000 IU giúp duy trì trên 30 ng/ml trong thời gian ngắn [3].
Tuy nhiên, liều duy nhất này không đủ để duy trì tình trạng đủ vitamin D kéo dài suốt mùa đông đối với những người hoạt động ngoài trời dưới 10 giờ mỗi tuần [3]. Việc duy trì mức tối ưu trên 30 ng/ml tại thời điểm 3 tháng thường chỉ thành công khi dùng liều rất cao từ 500.000 đến 600.000 IU, hoặc dùng liều 100.000 đến 250.000 IU trên những người vốn đã có sẵn nền tảng nồng độ ban đầu tốt [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung liều hàng ngày thông thường có thể vẫn không đủ để nâng mức huyết thanh nếu nền tảng ban đầu quá thấp [3].
Hiểu lầm thường gặp về ánh nắng và bổ sung vitamin D
Nhiều người lầm tưởng rằng sống ở các nước nhiệt đới nhiều nắng quanh năm thì không bao giờ thiếu vitamin D. Nghiên cứu thực tế tại Singapore và Malaysia chứng minh điều ngược lại: tỷ lệ thiếu hụt ở nhân viên làm việc trong nhà tại khu vực xích đạo vẫn rất cao do thói quen sinh hoạt và môi trường làm việc khép kín [2], [6].
Một quan niệm sai lầm khác là bôi kem chống nắng sẽ triệt tiêu hoàn toàn khả năng tổng hợp vitamin D. Dữ liệu từ nghiên cứu tại Sydney cho thấy người có sử dụng kem chống nắng lại có nồng độ vitamin D huyết thanh cao hơn người không dùng [4]. Nguyên nhân là những người thoa kem chống nắng thường có xu hướng chủ động ra ngoài trời tham gia các hoạt động thể chất nhiều hơn, từ đó tăng diện tích và thời gian tiếp xúc gián tiếp với bức xạ tự nhiên [4].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng chỉ cần uống một vài viên bổ sung thông thường là đủ bù đắp lượng thiếu hụt. Nghiên cứu năm 2012 và 2015 đều lưu ý rằng việc bổ sung thường quy liều thấp có thể không đủ để tái lập kho dự trữ của cơ thể nếu nồng độ ban đầu đã rơi vào mức suy kiệt [5], [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải mọi cơ địa đều đáp ứng với ánh sáng và chế phẩm bổ sung như nhau. Những nhóm người làm việc trong nhà dưới đây cần hết sức lưu ý:
Người có sắc tố da tối màu: Theo thang đo phân loại quang tuýp da, những người thuộc tuýp da 5 và 6 có hàm lượng sắc tố melanin cao, làm cản trở quá trình tổng hợp vitamin D từ tia cực tím [4]. Nhóm này có nguy cơ thiếu hụt cực độ dưới 25 nmol/L vào mùa đông cao hơn hẳn so với người da sáng [4].
Nhân viên làm ca đêm hoặc làm việc xoay ca: Dữ liệu tại Singapore và Hàn Quốc đều chỉ ra lao động ca kíp và trực đêm đối mặt với rủi ro thiếu vitamin D cao hơn hẳn do đảo lộn nhịp sinh học và hoàn toàn không tiếp xúc với ánh sáng ban ngày [2], [7].
Người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc có bệnh lý nền: Báo cáo y khoa nhấn mạnh nhóm người có BMI cao hoặc mắc các bệnh nội khoa mạn tính thường có nồng độ 25(OH)D thấp hơn bình thường và khó hồi phục dự trữ hơn [7], [5]. Các đối tượng này tuyệt đối không tự ý uống vitamin D liều cao ngắt quãng mà phải có chỉ định từ bác sĩ điều trị [3].
Gợi ý áp dụng thực tế để cải thiện chỉ số vitamin D
Để cải thiện tình trạng vitamin D mà không gây hại cho da, nhân viên văn phòng có thể kết hợp đồng thời nhiều giải pháp linh hoạt:
Tận dụng thời gian nghỉ giải lao: Người lao động nên chủ động ra ngoài trời trong các khoảng thời gian nghỉ giữa giờ hoặc giờ ăn trưa để tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng [2]. Tăng diện tích bề mặt da tiếp xúc với ánh nắng là yếu tố dự báo độc lập giúp nâng cao chỉ số vitamin D tự nhiên [4].
Tăng cường thực phẩm giàu vitamin D: Bổ sung các loại cá béo vào thực đơn hàng tuần là phương pháp hữu hiệu đã được chứng minh giúp cải thiện nồng độ 25(OH)D trong máu vào mùa ít nắng [4]. Bên cạnh đó, duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng chứa các thực phẩm giàu dưỡng chất là bước đệm cần thiết [2].
Chủ động xét nghiệm và bổ sung theo dõi: Do các hướng dẫn y tế hiện hành chưa có khung khuyến cáo riêng biệt theo từng ngành nghề [8], người làm việc trong nhà nên chủ động đề xuất xét nghiệm định lượng 25(OH)D định kỳ [2], [5]. Khi chỉ số dưới 30 ng/ml, việc dùng chế phẩm bổ sung vitamin D3 cần tuân theo phác đồ chỉ định của bác sĩ để đảm bảo đưa nồng độ về ngưỡng an toàn [1].
Lời kết cho sức khỏe nhân viên văn phòng
Thiếu hụt vitamin D là một nguy cơ tiềm ẩn nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa ở nhóm lao động làm việc trong nhà. Việc duy trì nồng độ huyết thanh trên mức 30 ng/ml thông qua phơi nắng hợp lý, ăn cá béo và bổ sung đúng liều lượng sẽ bảo vệ hệ xương khớp cùng khả năng miễn dịch [4], [1]. Thay đổi thói quen nhỏ mỗi ngày tại nơi làm việc chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe lâu dài.
