Tại sao người làm ca đêm thường bị thiếu hụt vitamin nhóm B?

Nhiều người làm việc vào ban đêm thường xuyên đối mặt với cảm giác kiệt sức, uể oải, mất tập trung dù đã cố gắng ngủ bù vào ban ngày. Tình trạng này rất phổ biến ở công nhân nhà máy, nhân viên y tế trực đêm hoặc tài xế đường dài. Một trong những nghi vấn sức khỏe hàng đầu là liệu cơ chế làm việc lệch nhịp sinh học có gây thiếu hụt các vi chất thiết yếu, đặc biệt là nhóm vitamin B.

Thực tế, nhịp làm việc trái tự nhiên tạo ra áp lực tâm sinh lý và chuyển hóa kéo dài. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng căng thẳng nghề nghiệp mạn tính liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm năng lượng tế bào và gia tăng tiêu hao các dưỡng chất bảo vệ thần kinh, trong đó vitamin nhóm B đóng vai trò then chốt làm giảm tải các tác động tiêu cực của stress ^[1].

Vì sao làm ca đêm làm cạn kiệt năng lượng?

Cơ thể con người được lập trình theo chu kỳ ngày đêm để điều hòa bài tiết hormone, tiêu hóa và chuyển hóa năng lượng. Khi đảo ngược nhịp sinh hoạt, não bộ và các tuyến nội tiết phải làm việc dưới tình trạng cưỡng bức để duy trì sự tỉnh táo. Trạng thái này kích hoạt hệ thống phản ứng căng thẳng, làm tăng các chất chuyển hóa gây oxy hóa và gây áp lực chuyển hóa lên vỏ não ^[2].

Vitamin nhóm B là các vi chất tan trong nước, không được dự trữ lâu dài trong cơ thể. Chúng là đồng yếu tố thiết yếu tham gia trực tiếp vào các chu trình chuyển hóa tại vỏ não nhằm giảm bớt tình trạng stress oxy hóa ^[2]. Khi người lao động liên tục chịu áp lực công việc và thức đêm, nhu cầu chuyển hóa tế bào tăng vọt, kéo theo sự tiêu hao nhanh chóng các vitamin này nhằm bảo vệ hệ thần kinh ^[2].

Bên cạnh đó, việc căng thẳng kéo dài nơi làm việc dẫn tới tăng tỷ lệ nghỉ việc, kiệt sức, suy giảm chức năng thể chất lẫn tinh thần ^[1]. Nếu không được bù đắp kịp thời qua chế độ ăn uống, cơ thể sẽ dễ dàng rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất, dẫn tới các rối loạn tâm lý như lo âu, chán nản và mệt mỏi mạn tính ^[1], ^[3].

Bằng chứng khoa học về bổ sung vitamin B khi gặp stress nghề nghiệp

Mối liên hệ giữa áp lực lao động và hiệu quả của việc can thiệp bằng vitamin nhóm B đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trong 3 tháng (90 ngày) trên 60 người tham gia nhằm đánh giá tác động của vitamin B liều cao đối với căng thẳng nghề nghiệp mạn tính ^[3]. Kết quả ghi nhận, sau 12 tuần, nhóm dùng phức hợp vitamin B báo cáo mức độ căng thẳng cá nhân (personal strain) giảm rõ rệt ^[3]. Đồng thời, tình trạng bối rối (confusion) và tâm trạng chán nản, ủ rũ (depressed/dejected mood) cũng giảm đáng kể so với nhóm đối chứng ^[3].

Một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược khác công bố năm 2019 tiến hành trên 108 người trưởng thành khỏe mạnh (30-70 tuổi) trong 6 tháng với chế phẩm đa vitamin chứa hàm lượng B cao ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện các chỉ số chủ quan về stress nghề nghiệp, sức khỏe chung và tâm trạng do ảnh hưởng của hiệu ứng giả dược ^[2]. Tuy nhiên, khi phân tích khách quan bằng chẩn đoán hình ảnh trên nhóm nhỏ 28 người, các nhà nghiên cứu phát hiện kết nối chức năng giữa vỏ não đai sau (PCC) và nhân đuôi (caudate) tăng lên ở nhóm dùng vitamin B, nhưng lại giảm ở nhóm dùng giả dược ^[2]. Sự gia tăng này phản ánh sự củng cố mạng lưới thần kinh liên quan đến xử lý cảm xúc và phần thưởng khi nghỉ ngơi ^[2].

Ngoài ra, một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 cũng được thiết kế trên 200 nhân viên văn phòng lớn tuổi chịu stress mạn tính, theo dõi trong 6 tháng để làm rõ tác động bảo vệ tim mạch, khả năng điều hòa viêm và cơ chế thần kinh của vitamin B dưới áp lực công việc ^[1].

Giá trị thực tế và hạn chế của các bằng chứng

Các nghiên cứu lâm sàng cung cấp bằng chứng rõ nét rằng việc can thiệp bằng phức hợp vitamin nhóm B có thể hỗ trợ cải thiện sự căng thẳng tinh thần, giảm tình trạng u uất và tăng cường tính kết nối của mạng lưới chức năng não bộ ^[2], ^[3]. Đây là giải pháp can thiệp có tính kinh tế cao, giúp giảm thiểu tổn thất sức khỏe và năng suất cho người lao động ^[1], ^[3].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn có những rào cản nhất định. Điển hình là kích thước mẫu hình ảnh học thần kinh còn nhỏ (28 người) ^[2]. Bên cạnh đó, hiệu ứng giả dược đối với các thang đo tâm lý tự báo cáo là rất lớn, đòi hỏi các nghiên cứu trong tương lai cần có giai đoạn sàng lọc loại trừ giả dược (placebo run-in) để đánh giá chính xác hơn ^[2]. Nghiên cứu 90 ngày cũng chỉ ra rằng vitamin B giúp giảm căng thẳng cá nhân và cải thiện tâm trạng nhưng không làm thay đổi các khía cạnh lo âu khác ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về kiệt sức do làm ca đêm

Nhiều người lầm tưởng rằng mệt mỏi khi làm ca đêm đơn thuần chỉ là do thiếu ngủ và chỉ cần ngủ bù vào ngày hôm sau là cơ thể sẽ hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, căng thẳng chuyển hóa và stress oxy hóa diễn ra âm thầm ở cấp độ tế bào thần kinh, làm cạn kiệt các vi chất dẫn truyền ^[2]. Giấc ngủ bù không tự sinh ra các phân tử vitamin B mà cơ thể đã tiêu tốn.

Một ngộ nhận khác là chỉ cần uống một vài liều vitamin B tăng lực ngắn hạn là có thể giải quyết được tình trạng mệt mỏi. Các thử nghiệm khoa học cho thấy sự cải thiện tâm trạng, giảm căng thẳng nghề nghiệp và thay đổi kết nối chức năng thần kinh đòi hỏi quá trình bổ sung liên tục từ 12 tuần đến 6 tháng ^[2], ^[3].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù vitamin nhóm B là dưỡng chất thiết yếu và tan trong nước, việc tự ý bổ sung các dạng viên uống liều cao kéo dài vẫn cần được kiểm soát cẩn trọng.

Người có bệnh lý nền suy giảm chức năng thận hoặc gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung vi chất liều cao dài ngày. Những người đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh, tim mạch hoặc thuốc chống đông cũng cần được chuyên gia y tế đánh giá tương tác thuốc để đảm bảo an toàn sinh hóa ^[1]. Việc bổ sung vi chất dinh dưỡng không thay thế cho các chẩn đoán y khoa chuyên sâu khi có biểu hiện suy nhược nặng.

Giải pháp cải thiện và bù đắp vi chất cho người làm việc lệch nhịp

Người làm ca đêm hoặc làm việc dưới áp lực cao nên chủ động xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu vitamin B thông qua thực phẩm tự nhiên trước khi nghĩ tới thực phẩm chức năng. Các nguồn cung cấp tự nhiên bao gồm thịt nạc, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, trứng và rau lá xanh. Bữa ăn trước ca làm việc ban đêm nên ưu tiên nhóm chất bột đường phức hợp kết hợp đạm dễ tiêu để duy trì năng lượng bền vững.

Nếu tính chất công việc thường xuyên gây căng thẳng thần kinh và chế độ ăn không đáp ứng đủ, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin nhóm B liều chuẩn có thể được cân nhắc theo chu kỳ kéo dài từ 90 ngày nhằm hỗ trợ giảm mệt mỏi và củng cố tinh thần ^[3]. Nên uống vitamin B vào bữa ăn để tối ưu hóa khả năng hấp thu và hạn chế kích ứng dạ dày.

Tóm lại, làm việc ca đêm gây ra áp lực chuyển hóa và stress oxy hóa liên tục, thúc đẩy sự tiêu hao nhanh chóng các vitamin nhóm B của cơ thể ^[2]. Bổ sung hợp lý nhóm vi chất này kết hợp chế độ nghỉ ngơi khoa học là chìa khóa để bảo vệ hệ thần kinh và nâng cao chất lượng cuộc sống. Độc giả nên tham vấn bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ cá nhân hóa phù hợp với thể trạng.