Mỗi khi trong nhà có người bị sốt, từ trẻ nhỏ đến người lớn, phản xạ quen thuộc của nhiều gia đình là vắt ngay một ly nước cam thật đậm đặc để uống cho "mau lại sức". Thói quen này phổ biến đến mức nước cam gần như trở thành thức uống mặc định khi ốm sốt với niềm tin sẽ giúp hạ thân nhiệt tức thì và nâng cao hệ miễn dịch.

Tuy nhiên, việc uống nước cam khi cơ thể đang sốt có thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi hay lại tiềm ẩn những tác động không tốt cho hệ tiêu hóa? Câu trả lời là nước cam có thể hỗ trợ cung cấp chất lỏng và năng lượng nếu dùng đúng cách, nhưng đây không phải là thần dược hạ sốt và việc lạm dụng khi bụng đói hoặc đang gặp vấn đề tiêu hóa có thể gây thêm rắc rối.

Bù nước và năng lượng: Nhu cầu cấp thiết khi sốt

Khi thân nhiệt tăng cao trong các đợt sốt do nhiễm trùng hoặc bệnh lý cấp tính, cơ thể sẽ mất đi một lượng dịch đáng kể qua mồ hôi và hơi thở. Cùng với việc mệt mỏi, chán ăn, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt thể tích dịch, mất cân bằng điện giải và suy giảm nguồn năng lượng dự trữ.

Ở trạng thái này, việc bổ sung nước và dinh dưỡng dạng lỏng đóng vai trò sống còn để duy trì tuần hoàn và hỗ trợ các cơ quan phục hồi. Việc sử dụng các dung dịch bù nước có bổ sung thành phần nước ép hoa quả kết hợp điện giải đã được nghiên cứu như một liệu pháp hỗ trợ bên cạnh phác đồ điều trị y tế chuẩn.

Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu, nhãn mở đa trung tâm thực hiện tại 8 cơ sở ở Ấn Độ đã đánh giá hiệu quả của thức uống điện giải nền nước trái cây, bao gồm thức uống vị cam và táo, ở các bệnh nhân sốt hoặc suy nhược cơ thể [1]. Thử nghiệm ghi nhận trên 612 bệnh nhân ngoại trú có độ tuổi trung bình là 38,3 tuổi, trong đó nam giới chiếm tỷ lệ 62,9% [1].

Tại thời điểm ban đầu, mức năng lượng và mức độ bù nước trung bình của người bệnh đo trên thang đo hồi phục hỗ trợ ARS chỉ đạt 1,59 điểm trong thang điểm từ 1,0 đến 2,0 [1]. Kết quả cho thấy việc sử dụng thức uống bổ sung này kết hợp chăm sóc y tế chuẩn đã mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về cả mức năng lượng lẫn mức độ bù nước sau 6 giờ sử dụng đầu tiên với chỉ số p < 0,0001 [1]. Điều này cho thấy vai trò tích cực của việc kết hợp bù dịch và năng lượng hợp lý đối với người bệnh đang sốt [1].

Nước cam và sức đề kháng: Đừng thần thánh hóa

Nhiều người tin rằng nước cam chứa hàm lượng vitamin C và chất chống oxy hóa dồi dào, có thể lập tức dập tắt phản ứng viêm trong cơ thể khi sốt. Mặc dù các hợp chất sinh học trong cam rất phong phú, nhưng tác động thực tế của chúng trên người lại không diễn ra tức thì hay mạnh mẽ như suy nghĩ thông thường.

Các hợp chất flavanone là polyphenol có hoạt tính sinh học chính trong nước cam, nổi tiếng với đặc tính chống oxy hóa trên các mô hình thí nghiệm [2]. Để kiểm tra tác động sinh học này trên người, một thử nghiệm ngẫu nhiên, đơn mù có đối chứng chéo đã được tiến hành trên 24 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi từ 40 đến 65 [3].

Những người tham gia được cho uống 12 oz nước cam 100% nguyên chất mỗi ngày hoặc một loại đồ uống đối chứng có hương cam trong 10 tuần, sau đó trải qua 28 ngày đào thải trước khi đổi thức uống [3]. Nghiên cứu xác nhận rằng nước cam nguyên chất cung cấp hàm lượng flavanone hàng ngày lên tới 81,46 mg/ngày, cao hơn rõ rệt so với mức 29,60 mg/ngày ở nhóm đồ uống đối chứng [3].

Dù cung cấp lượng dưỡng chất vượt trội, các kết quả xét nghiệm sinh hóa lại cho thấy nước cam không tạo ra phép màu chống viêm toàn thân. Cụ thể, nồng độ trong máu của hàng loạt chỉ dấu sinh học về stress oxy hóa và phản ứng viêm như superoxide dismutase, glutathione peroxidase, interleukin-6, TNF-alpha hay protein phản ứng C độ nhạy cao Hs-CRP đều hoàn toàn không thay đổi sau 5 tuần cũng như sau 10 tuần can thiệp [3][2].

Thực tế này chỉ ra rằng, việc uống nước cam không thể thay thế cho các can thiệp y khoa để dập tắt phản ứng viêm cấp tính hay hạ sốt tức thời. Do đó, người bệnh không nên kỳ vọng uống thật nhiều nước cam sẽ tiêu diệt được mầm bệnh hay giúp hết sốt ngay lập tức.

Tính axit và gánh nặng cho đường tiêu hóa

Bên cạnh mặt tích cực về bù nước, điểm trừ lớn nhất của nước cam nằm ở tính axit tự nhiên của loại quả này. Nước cam có môi trường khá chua với độ pH tự nhiên dao động trong khoảng cực kỳ thấp, chỉ từ 3,9 đến 4,0 [4].

Khi một người đang bị sốt, cơ thể thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi, niêm mạc dạ dày trở nên nhạy cảm hơn bình thường. Uống một lượng lớn nước chua có pH từ 3,9 đến 4,0 vào lúc dạ dày rỗng có thể trực tiếp gây kích ứng lớp niêm mạc đường tiêu hóa [4]. Tình trạng này dễ dẫn đến các cảm giác cồn cào, buồn nôn, trào ngược axit hoặc làm khởi phát cơn đau ở những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng.

Hơn nữa, nếu cơn sốt bắt nguồn từ nhiễm trùng đường tiêu hóa kèm theo nôn ói hoặc tiêu chảy, việc đưa thêm thức uống giàu axit và hàm lượng đường đơn cao có thể làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột. Hệ quả là nhu động ruột bị kích thích mạnh hơn, khiến tình trạng đau bụng và rối loạn tiêu hóa trở nên nghiêm trọng.

Cẩn trọng tuyệt đối với an toàn vệ sinh thực phẩm

Một vấn đề đặc biệt nguy hiểm nhưng hay bị xem nhẹ là nguy cơ nhiễm khuẩn từ các loại nước cam tươi vắt thủ công không đảm bảo vệ sinh. Người bị sốt có thể trạng suy giảm, hệ miễn dịch tạm thời suy yếu nên rất dễ bị tấn công bởi vi khuẩn ngoại lai từ thực phẩm.

Nhiều người lầm tưởng rằng tính axit cao của nước cam tự nhiên có thể tự tiêu diệt vi khuẩn, nhưng các bằng chứng khoa học chỉ ra điều ngược lại. Các nghiên cứu vi sinh đã ghi nhận rằng các vi khuẩn đường ruột có khả năng thích ứng axit vừa phải trong nước trái cây, từ đó giúp chúng trở nên đề kháng tốt hơn với axit dạ dày và tăng nguy cơ gây bệnh [4]. Môi trường pH trong nước cam cùng nhiệt độ thấp không đủ để ức chế hoàn toàn các vi khuẩn nguy hiểm [4]. Các chủng vi khuẩn như Salmonella hay Escherichia coli O157:H7 có thể tồn tại dai dẳng trong nước cam nếu không có các biện pháp xử lý nhiệt hoặc khử khuẩn thích hợp [5].

Mối đe dọa này không chỉ nằm trên lý thuyết mà đã từng gây ra những vụ ngộ độc diện rộng trên thực tế. Một vụ bùng phát nhiễm khuẩn Salmonella quy mô toàn quốc tại Mỹ đã được điều tra và ghi nhận tới 152 ca bệnh tại 23 tiểu bang, với độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 23 tuổi [6].

Trong nghiên cứu bệnh chứng, nguy cơ mắc bệnh có mối liên quan chặt chẽ với việc sử dụng nước cam chưa qua thanh trùng từ một công ty sản xuất không tuân thủ quy chuẩn an toàn, với tỷ lệ tỷ suất chênh hiệu chỉnh lên tới 38,0 [6]. Vi khuẩn gây bệnh Salmonella serotype Saintpaul đã được phân lập trực tiếp từ chính mẫu nước cam chưa thanh trùng này [6].

Điều này cảnh báo rằng việc cho người đang ốm sốt uống nước cam vắt từ quả dập nát, dụng cụ vắt không sạch hoặc nước cam ép sẵn trôi nổi ngoài hàng quán có thể dẫn đến nguy cơ bội nhiễm khuẩn đường ruột, khiến tình trạng bệnh trở nên nguy kịch.

Ai nên thận trọng hoặc tránh uống nước cam khi sốt?

Mặc dù nước cam là thức uống giải khát quen thuộc, không phải bệnh nhân sốt nào cũng phù hợp để sử dụng. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người có bệnh lý dạ dày tá tràng: Những người đang bị viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản không nên uống nước cam nguyên chất, đặc biệt là khi đói, vì độ axit pH khoảng 3,9 - 4,0 có thể kích thích niêm mạc gây đau rát thượng vị và ợ chua dữ dội [4].
  • Người bị sốt kèm tiêu chảy hoặc nôn mửa: Lúc này hệ tiêu hóa đang bị tổn thương, nước cam có thể làm tăng gánh nặng thẩm thấu và kích thích đường ruột. Bù nước bằng dung dịch oresol chuẩn pha đúng tỷ lệ là lựa chọn an toàn hơn.
  • Người đang dùng một số loại thuốc điều trị: Các khoáng chất và axit trong nước cam có thể tương tác với một số loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc hạ sốt, làm giảm sinh khả dụng hoặc ảnh hưởng đến quá trình hấp thu thuốc tại dạ dày.
  • Trẻ quá nhỏ hoặc người già suy kiệt: Nhóm đối tượng này có hệ tiêu hóa non nớt hoặc suy giảm chức năng, rất nhạy cảm với các loại nước ép trái cây có độ chua cao và nguy cơ nhiễm khuẩn cao [6].

Hướng dẫn dùng nước cam an toàn và đúng cách

Để tận dụng lợi ích bù nước, cung cấp vi chất mà không làm tổn thương dạ dày hay gặp rủi ro sức khỏe khi bị sốt, người chăm sóc và bệnh nhân nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Pha loãng trước khi uống: Tuyệt đối không uống nước cam nguyên chất quá chua. Hãy pha loãng nước cam với nước ấm theo tỷ lệ thích hợp để làm giảm bớt nồng độ axit, giúp dạ dày dễ dung nạp hơn.
  • Không uống khi bụng đói: Thời điểm tốt nhất để uống nước cam là sau bữa ăn nhẹ khoảng 1 đến 2 giờ. Lúc này trong dạ dày đã có thức ăn lót đáy, giúp hạn chế tác động kích ứng trực tiếp của axit lên lớp niêm mạc.
  • Đảm bảo vệ sinh tối đa: Cần rửa sạch vỏ cam dưới vòi nước chảy trước khi bổ và vắt. Dụng cụ vắt và ly cốc phải được tiệt trùng sạch sẽ. Tuyệt đối không cho người bệnh dùng nước cam để lâu ngoài môi trường vì đây là môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển [4].
  • Uống với lượng vừa phải: Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 100 đến 200 ml nước cam đã pha loãng, chia làm các ngụm nhỏ, không nên uống ừng ực một lượng lớn cùng lúc.
  • Không dùng thay thế dung dịch bù nước y tế: Nước cam không thể thay thế hoàn toàn oresol hay các dung dịch điện giải tiêu chuẩn trong trường hợp sốt cao mất nước nhiều [1]. Cần ưu tiên uống nước lọc, nước oresol theo chỉ định của nhân viên y tế.

Khi người bệnh bị sốt kéo dài không hạ, xuất hiện các dấu hiệu mất nước nặng như môi khô nứt nẻ, mắt trũng, tiểu ít hoặc li bì, việc tự ý cho uống nước cam sẽ không giải quyết được vấn đề. Lúc này, người nhà cần nhanh chóng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Uống nước cam khi sốt có thể mang lại cảm giác dễ chịu, hỗ trợ bù nước và cung cấp một phần năng lượng cho cơ thể mệt mỏi nếu được pha loãng và dùng sau khi ăn [1]. Tuy nhiên, loại thức uống này không có tác dụng kháng viêm cấp tính hay hạ sốt thần tốc [3][2], đồng thời tiềm ẩn nguy cơ gây cồn cào dạ dày do tính axit cao [4] và rủi ro nhiễm khuẩn nếu không đảm bảo vệ sinh [6]. Hãy sử dụng nước cam một cách thông thái như một nguồn bổ sung dinh dưỡng nhẹ nhàng, kết hợp với chế độ nghỉ ngơi, uống đủ nước lọc và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.