Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu cảm cúm như nghẹt mũi, nặng đầu, nhiều người Việt lại có thói quen chuẩn bị một nồi nước lá xông. Các loại thảo mộc quen thuộc như sả, bạc hà, tía tô hay kinh giới được đun sôi sùng sục để người bệnh trùm chăn hít thở làn hơi ấm nồng nặc mùi tinh dầu. Rất nhiều người tin rằng nhiệt độ cao cùng tinh dầu thảo dược bốc lên có thể trực tiếp tiêu diệt mầm bệnh và quét sạch virus đang trú ngụ trong đường hô hấp.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện nay khẳng định xông hơi hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus đường hô hấp như nhiều người lầm tưởng. Phương pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ cơ học giúp làm loãng dịch nhầy, giảm cảm giác nghẹt mũi tạm thời và mang lại sự thư giãn cho người bệnh. Để tránh các biến chứng nguy hiểm do thực hiện sai cách hoặc quá lạm dụng, chúng ta cần hiểu đúng bản chất giữa việc làm thông thoáng đường thở và năng lực tiêu diệt mầm bệnh của liệu pháp này.

Cơ chế tác động: Làm loãng đờm hay tiêu diệt mầm bệnh?

Lý thuyết dân gian và một số quan điểm truyền thống cho rằng hơi nước nóng ẩm có thể làm dịch nhầy trong mũi họng thoát ra ngoài dễ dàng hơn, đồng thời nhiệt độ cao có thể làm bất hoạt virus tương tự như khi xử lý nhiệt trong phòng thí nghiệm [1]. Trong y học cổ truyền, việc xông các loại thảo dược có chứa tinh dầu cũng được ứng dụng lâu đời nhằm hỗ trợ đường hô hấp và nâng cao thể trạng [2]. Khi hít luồng khí ấm, hệ thống mao mạch ở niêm mạc đường hô hấp trên có thể giãn ra. Lưu lượng máu vùng đường hô hấp trên ghi nhận tăng lên đáng kể sau 15 phút xông hơi nước ở nhiệt độ 42 độ C [3].

Bên cạnh đó, việc hít thở luồng hơi ấm trước khi đi ngủ cũng đã được ghi nhận là giúp tạo cảm giác thư giãn tâm lý và hỗ trợ cải thiện giấc ngủ sâu ở những người gặp khó khăn nhẹ về giấc ngủ hoặc lo âu [4]. Khi kết hợp hơi nước với các loại thảo mộc, hương thơm từ tinh dầu bạc hà hay thì là có thể tác động đến hệ thần kinh, hỗ trợ làm dịu bớt căng thẳng, mệt mỏi và cải thiện tâm trạng của người bệnh [2].

Dẫu vậy, việc làm ấm và tăng độ ẩm chỉ đơn thuần tác động lên bề mặt dịch tiết của niêm mạc. Virus gây bệnh hô hấp sau khi xâm nhập sẽ ký sinh và nhân lên sâu bên trong các tế bào biểu mô đường hô hấp. Nhiệt độ của hơi nước khi đi qua mũi họng sẽ nhanh chóng hạ xuống mức thân nhiệt bình thường do cơ chế điều hòa nhiệt tự nhiên của cơ thể. Luồng hơi nước xông không thể đạt đến ngưỡng nhiệt độ và thời gian cần thiết để phá hủy cấu trúc virus bên trong mô tế bào mà không làm tổn thương hoặc bỏng rát các mô sống xung quanh.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả diệt virus?

Khả năng bất hoạt mầm bệnh của hơi nước nóng đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ từ nhiều thập kỷ qua. Trong một nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm), các nhà khoa học xác định rằng để bất hoạt được virus rhinovirus gây cảm lạnh, cần phải duy trì nhiệt độ 43 độ C liên tục trong ít nhất 1 giờ [5].

Từ kết quả trong ống nghiệm đó, các nhà nghiên cứu tại Bệnh viện Cleveland (Mỹ) đã tiến hành một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng trên 68 nhân viên tình nguyện mắc triệu chứng cảm lạnh thông thường [5]. Nhóm can thiệp gồm 32 người được cho hít 40 lít khí bão hòa nhiệt độ cao mỗi phút để nâng nhiệt độ trong khoang mũi lên 43 độ C trong suốt 60 phút, trong khi nhóm giả dược gồm 36 người chỉ hít 2 lít khí môi trường ở nhiệt độ từ 20 đến 24 độ C [5]. Kết quả theo dõi suốt 7 ngày cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số triệu chứng hàng ngày giữa hai nhóm (chỉ số P từ 0,59 đến 0,83) và liệu pháp xông hơi nước nóng không đem lại lợi ích trong việc cải thiện triệu chứng cảm lạnh [5].

Để tìm hiểu xem hơi nước có làm giảm lượng virus đào thải ra môi trường hay không, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác đã được tiến hành trên 20 người tình nguyện bị gây nhiễm thực nghiệm bằng rhinovirus [6]. Nhóm can thiệp được hít hơi nước nóng ẩm ở mức nhiệt 42 đến 44 độ C, mỗi lần kéo dài 30 phút vào mốc 24 giờ và 48 giờ sau khi nhiễm bệnh, trong khi nhóm giả dược hít hơi nước ở 22 độ C [6]. Kết quả đo lượng virus trong dịch rửa mũi suốt 5 ngày sau đó cho thấy nồng độ virus không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm xông hơi nóng và nhóm đối chứng; tỷ lệ người đào thải virus mỗi ngày cũng tương đương nhau [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hai lần xông hơi nóng hoàn toàn không làm thay đổi lượng virus đào thải ở người bệnh [6].

Đáng chú ý, một nghiên cứu tổng quan cũng chỉ ra rằng bằng chứng ghi nhận được trên các ca bệnh mang virus đường hô hấp không triệu chứng cho thấy có tới 60% trường hợp gia tăng lượng virus đào thải ngay sau khi xông hơi nước [3]. Điều này cho thấy nhiệt độ của hơi nước không tiêu diệt được mầm bệnh mà ngược lại còn có nguy cơ kích thích phát tán các phần tử virus ra môi trường xung quanh nhiều hơn ngay sau khi hít hơi nóng [3].

Hiệu quả đối với các triệu chứng hô hấp ra sao?

Không chỉ thất bại trong việc chứng minh khả năng diệt virus, lợi ích của việc xông hơi trong việc giảm nhẹ các triệu chứng cảm cúm cũng mang lại kết quả rất mâu thuẫn giữa các thử nghiệm. Một báo cáo tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 394 người tham gia [1]. Mặc dù phân tích gộp 3 thử nghiệm cho thấy xông hơi có thể giúp giảm nhẹ cảm giác khó chịu chung (tỷ số chênh OR là 0,31; khoảng tin cậy 95% từ 0,16 đến 0,60), nhưng các kết quả đánh giá về chỉ số triệu chứng cụ thể lại không đồng nhất [1].

Cụ thể, một nghiên cứu tại Mỹ ghi nhận tình trạng kháng trở đường mũi bị xấu đi sau khi xông, trong khi một nghiên cứu trước đó tại Israel lại cho thấy có cải thiện [1]. Khi đánh giá về lượng virus đào thải và nồng độ kháng thể trong dịch rửa mũi, tổng quan Cochrane khẳng định không có sự thay đổi nào giữa nhóm xông hơi và nhóm giả dược [1]. Các tác giả đi đến kết luận rằng xông hơi không đem lại lợi ích nhất quán trong điều trị cảm lạnh thông thường và không được khuyến cáo như một biện pháp điều trị chuẩn [1].

Tại Vương quốc Anh, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên theo cụm thực hiện năm 2013 trên 889 bệnh nhân từ 3 tuổi trở lên bị nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính cũng cho kết quả tương tự [7]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để nhận các lời khuyên khác nhau về việc dùng thuốc giảm đau và xông hơi [7]. Kết quả cho thấy lời khuyên xông hơi nước không liên quan đến bất kỳ sự cải thiện nào về mức độ nghiêm trọng của triệu chứng từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 4, cũng như không làm giảm nhiệt độ cơ thể, tỷ lệ dùng kháng sinh hay tỷ lệ tái khám [7].

Mặc dù vậy, trong y học cổ truyền, việc sử dụng các bài thuốc xông đa thảo dược vẫn tiếp tục được đánh giá về mặt làm dịu triệu chứng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mở năm 2025 tại Ấn Độ đã được thiết kế trên 70 trẻ em từ 7 đến 14 tuổi mắc viêm mũi (pratishyaya) để so sánh hiệu quả giữa liệu pháp hun khói mũi thảo dược và xông hơi nước chứa dịch cất từ các lá thảo dược gồm tulsi, vasa, nirgundi và nilgiri, thực hiện 2 lần mỗi ngày trong 7 ngày [8]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng viêm mũi ở trẻ không có chỉ định dùng kháng sinh và các thuốc co mạch tại chỗ cũng không thực sự hiệu quả, trong khi các loại thảo mộc nói trên vốn được ứng dụng theo kinh nghiệm truyền thống để làm thông thoáng đường thở [8]. Điều này cho thấy các nghiên cứu về thảo dược thường chỉ nhắm đến việc hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm niêm mạc và nghẹt mũi, chứ không hướng tới mục tiêu tiêu diệt các loại virus gây bệnh.

Những hiểu lầm phổ biến khi xông hơi

Hiểu lầm lớn nhất của đại đa số người dân là cho rằng hơi nước càng nóng thì khả năng diệt virus càng cao. Thực tế, niêm mạc mũi họng của con người rất mỏng manh và nhạy cảm. Việc cố gắng hít hơi nước có nhiệt độ quá cao không thể chạm tới các hạt virus nằm sâu trong tế bào mà ngược lại còn dễ gây tổn thương nhiệt, dẫn đến phù nề niêm mạc, làm hỏng lớp lông chuyển bảo vệ đường thở và khiến tình trạng nghẹt mũi trở nên tồi tệ hơn [1]. Một số nghiên cứu đã ghi nhận các tác dụng phụ nhỏ nhưng khó chịu như cảm giác kích ứng hoặc bỏng rát khoang mũi sau khi xông [1].

Hiểu lầm thứ hai là lạm dụng xông hơi liên tục nhiều lần trong ngày với hy vọng bệnh sẽ nhanh khỏi. Việc trùm kín chăn và xông quá lâu khiến cơ thể đổ nhiều mồ hôi, dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải. Hơn nữa, việc cố tình chế biến các công thức xông phức tạp chứa xà phòng hoặc chất tẩy rửa như một số đề xuất thiếu kiểm chứng lâm sàng nhằm "tẩy sạch mầm bệnh" có thể gây độc hại nghiêm trọng cho biểu mô phổi [2]. Các mối lo ngại về an toàn y tế đối với liệu pháp xông hơi nước bao gồm cả nguy cơ gây bỏng da và lây nhiễm chéo các mầm bệnh khác nếu thiết bị hoặc môi trường xông không đảm bảo vệ sinh [3].

Thêm vào đó, việc 60% người mang mầm bệnh không triệu chứng bị tăng đào thải virus ra ngoài ngay sau khi xông hơi nước là một nguy cơ dịch tễ rất lớn [3]. Nếu xông hơi trong không gian kín hoặc dùng chung nồi xông trong gia đình, các giọt bắn chứa virus bốc theo hơi nước có thể làm lây lan mầm bệnh nhanh chóng cho những người xung quanh [3].

Ai nên thận trọng hoặc tránh xông hơi?

Mặc dù là biện pháp dân gian quen thuộc, xông hơi không an toàn cho tất cả mọi người. Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh áp dụng:

  • Trẻ nhỏ: Trẻ em có làn da và niêm mạc đường thở vô cùng mỏng manh, phản xạ né tránh chưa hoàn thiện nên nguy cơ bị bỏng nước sôi hoặc hơi nước nóng là rất cao. Bất kỳ sự can thiệp nào bằng hơi nóng trên đối tượng trẻ em đều cần có sự giám sát y tế chặt chẽ và chỉ định rõ ràng [8], [7].
  • Người mắc bệnh hô hấp mạn tính: Những bệnh nhân bị hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần hết sức cẩn trọng. Mặc dù một số nghiên cứu chuyên sâu sử dụng thiết bị phun sương hơi nước ở mức 80 độ C trong 20 phút có thể ghi nhận tác dụng giảm bạch cầu trung tính kháng viêm ở bệnh nhân COPD [3], nhưng trên thực tế, việc tự hít phải hơi nước quá nóng hoặc các loại tinh dầu thảo mộc đậm đặc có thể kích phát cơn co thắt phế quản cấp tính, gây khó thở dữ dội.
  • Người đang sốt cao hoặc kiệt sức: Xông hơi làm cơ thể toát nhiều mồ hôi, nếu đang trong tình trạng mất nước hoặc sốt cao, việc xông trùm kín có thể gây hạ huyết áp, choáng váng, thậm chí ngất xỉu.

Hướng dẫn áp dụng đúng cách tại nhà

Nếu bạn muốn sử dụng xông hơi như một liệu pháp hỗ trợ làm dễ chịu đường thở khi bị cảm nhẹ, hãy tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

  • Nhiệt độ nước: Không dùng nước vừa sôi sùng sục để đưa sát mặt ngay lập tức. Sau khi đun sôi nồi lá thảo dược (như sả, chanh, gừng, bạc hà), hãy mở nắp hé và để nước nguội bớt khoảng vài phút nhằm tránh luồng hơi quá gắt gây bỏng rát niêm mạc mũi họng.
  • Thời gian và khoảng cách: Mỗi lần xông chỉ nên kéo dài từ 5 đến 15 phút [2], [3]. Giữ khoảng cách giữa mặt và bát nước ấm ít nhất từ 20 đến 30 cm. Khi cảm thấy hơi nước quá nóng, cần ngửa mặt lên hoặc mở bớt khăn che để điều chỉnh nhiệt độ về mức dễ chịu.
  • Tần suất hợp lý: Chỉ nên thực hiện 1 lần mỗi ngày hoặc tối đa 2 lần mỗi ngày đối với các liệu pháp xông mũi chuyên biệt đã được chỉ định [8]. Tuyệt đối không xông liên tục nhiều lần trong ngày.
  • Bổ sung nước: Sau khi xông hơi, cơ thể thường mất một lượng nước qua mồ hôi. Hãy uống ngay một ly nước ấm để bù đắp lượng dịch bị hao hụt và giữ ấm cơ thể trong phòng kín gió, tránh ra ngoài ngay lập tức.

Xông hơi bằng các loại lá thuốc nam chỉ là một biện pháp hỗ trợ truyền thống giúp làm loãng đờm, thông mũi tạm thời và đem lại cảm giác dễ chịu về mặt tinh thần [2], [1], [4]. Phương pháp này hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt các loại virus gây bệnh đường hô hấp [5], [6], [1]. Người bệnh cần giữ tinh thần khoa học, không lạm dụng xông hơi để thay thế các hướng dẫn chăm sóc y tế, đồng thời cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi triệu chứng kéo dài hoặc có diễn biến nặng hơn.