Nhiều gia đình Việt có thói quen hái hoặc mua các loại lá cây rừng phơi khô để đun nước uống hàng ngày nhằm giải nhiệt và thải độc. Trong đó, lành ngạnh nam là loại cây quen thuộc thường được truyền tai nhau với công dụng kích thích tiêu hóa, bảo vệ gan và hỗ trợ hạ huyết áp. Không ít người thậm chí còn pha thật đặc và uống thay hoàn toàn nước lọc trong suốt thời gian dài với niềm tin thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối an toàn.
Việc uống nước sắc lành ngạnh nam thay thế hoàn toàn nước lọc thực sự tiềm ẩn nguy cơ hạ huyết áp quá mức, đặc biệt ở người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị. Tình trạng tụt huyết áp có thể không diễn ra ngay lập tức sau vài ngụm nước, nhưng tác dụng giãn mạch kéo dài kết hợp với việc thiếu hụt thể tích tuần hoàn tự nhiên sẽ dẫn đến hạ huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt và mệt mỏi mạn tính.
Thói quen uống thảo mộc đậm đặc thay nước lọc hàng ngày
Trong đời sống thường nhật, việc sử dụng các loại lá cây như lành ngạnh nam để nấu nước uống giải khát đã trở thành nét văn hóa dân dã. Vị hơi đắng chát, hậu ngọt nhẹ của lá lành ngạnh khiến nhiều người cảm thấy dễ chịu, nhất là vào những ngày hè oi bức. Nhiều người cao tuổi xem đây là thức uống dưỡng sinh không thể thiếu mỗi sáng.
Tuy nhiên, ranh giới giữa nước uống giải khát và thảo dược trị liệu thường bị xóa nhòa bởi tâm lý sính đồ thiên nhiên. Người dân thường nghĩ rằng thảo mộc lành tính nên uống càng nhiều càng tốt, uống càng đặc càng nhanh phát huy tác dụng. Khi lá thảo dược được đun sắc liên tục từ sáng đến tối để uống cả ngày, lượng hoạt chất sinh học nạp vào cơ thể sẽ vượt xa ngưỡng dung nạp thông thường.
Khi lượng nước lọc tinh khiết hàng ngày bị thay thế toàn bộ bằng nước sắc thảo dược, các cơ quan bài tiết như thận và gan phải làm việc liên tục để chuyển hóa các hợp chất thực vật. Điều này không chỉ gây mất cân bằng nước và điện giải mà còn vô tình làm thay đổi trương lực tự nhiên của hệ thống mạch máu trong cơ thể.
Uống lành ngạnh thay nước lọc có làm tụt huyết áp đột ngột?
Để trả lời câu hỏi liệu lành ngạnh có làm tụt huyết áp đột ngột hay không, cần hiểu rõ bản chất tác động của thảo dược lên huyết động học. Về mặt sinh lý, các hoạt chất tự nhiên thường không làm huyết áp rơi tự do chỉ sau một lần uống như các loại thuốc cấp cứu đường tĩnh mạch. Hiện tượng tụt huyết áp thường diễn ra âm thầm, tích lũy theo thời gian khi người bệnh liên tục nạp các chất gây giãn mạch vào tuần hoàn.
Nguy cơ tụt huyết áp đột ngột chỉ thực sự bùng phát khi gặp các yếu tố kích hoạt kết hợp. Chẳng hạn, khi một người đang uống nước lành ngạnh liên tục bị mất mồ hôi do trời nóng, thay đổi tư thế đứng lên ngồi xuống đột ngột, hoặc uống chung với thuốc hạ áp theo đơn. Lúc này, phản xạ co mạch bù trừ của cơ thể bị tê liệt, khiến huyết áp tâm thu và tâm trương giảm sâu trong thời gian ngắn.
Biểu hiện thường gặp là cảm giác choáng váng, xây xẩm mặt mày, nhìn mờ, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hồi hộp và cảm giác hụt hơi. Ở người cao tuổi có kèm theo xơ vữa động mạch, việc tụt huyết áp quá mức còn có thể làm giảm lưu lượng máu tưới cho não và vành tim, dẫn đến nguy cơ ngất xỉu hoặc chấn thương do té ngã.
Cơ chế giãn mạch và nguy cơ tụt áp kéo dài
Huyết áp động mạch được quyết định bởi hai yếu tố cơ bản: cung lượng tim và sức cản của mạng lưới mạch máu ngoại vi. Các hợp chất sinh học có trong lành ngạnh nam có đặc tính làm thư giãn lớp cơ trơn bao quanh thành mạch, từ đó làm tăng đường kính lòng mạch và giảm sức cản ngoại biên. Khi thành mạch giãn rộng, áp lực của dòng máu lên thành mạch sẽ tự nhiên hạ xuống.
Tác dụng làm giãn mạch này mang lại lợi ích nhất định cho những người có huyết áp cao ở mức độ nhẹ. Tuy nhiên, nếu tình trạng giãn mạch diễn ra liên tục cả ngày lẫn đêm do việc uống nước lá thay nước lọc, cơ chế tự điều hòa của hệ thần kinh giao cảm sẽ bị suy yếu. Lòng mạch luôn trong trạng thái mở rộng khiến máu bị ứ trệ nhiều ở vùng ngoại vi và chi dưới theo trọng lực.
Khi lòng mạch bị giãn quá mức, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách kích hoạt các thụ thể áp lực để tăng tiết các chất co mạch nhằm duy trì huyết áp ổn định. Tuy nhiên, sự kích thích liên tục này có thể dẫn tới hiện tượng trơ thụ thể hoặc cạn kiệt các chất vận mạch nội sinh. Sự mất cân bằng giữa yếu tố gây giãn mạch và yếu tố co mạch là nguyên nhân gốc rễ gây ra trạng thái hạ huyết áp kéo dài, khiến người bệnh luôn trong tình trạng mệt lả và thiếu năng lượng.
Y học ghi nhận gì về sự mất cân bằng vận mạch và hạ áp?
Các nghiên cứu y khoa về huyết động đã làm sáng tỏ cơ chế phức tạp của sự giãn mạch quá mức và hạ huyết áp nghiêm trọng trong nhiều hoàn cảnh lâm sàng khác nhau. Khi một yếu tố giãn mạch chiếm ưu thế áp đảo, hệ thống vận mạch của cơ thể sẽ mất khả năng tự vệ và khó phục hồi nếu chỉ dựa vào các cơ chế thông thường.
Điển hình là một báo cáo lâm sàng năm 2017 về phản ứng tụt huyết áp nghiêm trọng trong truyền máu ở bệnh nhân dùng thuốc ức chế men chuyển [1]. Báo cáo chỉ ra rằng tình trạng tụt huyết áp này xuất phát từ hiện tượng giãn mạch do chất trung gian bradykinin gây ra mà không đi kèm cơ chế dị ứng hay nhiễm trùng [1]. Đáng chú ý, tình trạng hạ huyết áp do giãn mạch quá mức này hoàn toàn không đáp ứng với các thuốc nâng huyết áp thông thường như epinephrine và norepinephrine, mà phải cần đến sự can thiệp của vasopressin mới có thể phục hồi huyết áp [1].
Ảnh hưởng chi phối mạnh mẽ của các chất gây giãn mạch lên hệ thống mạch máu cũng từng được chứng minh qua thực nghiệm vào năm 1985 [2]. Nghiên cứu tiến hành trên 8 cá thể động vật có mở hộp sọ dưới gây mê nhẹ để đánh giá phản ứng mạch máu não trong điều kiện hạ huyết áp do thuốc giãn mạch nitroglycerin [2]. Kết quả ghi nhận ở mức huyết áp động mạch trung bình 50 mm Hg, phản xạ co mạch não thông thường đã biến mất hoàn toàn [2]. Điều này chứng minh rằng tác dụng giãn mạch của thuốc có sức ảnh hưởng vượt trội, lấn át các cơ chế co mạch bảo vệ tự nhiên của cơ thể [2].
Trong phẫu thuật lớn, việc kiểm soát huyết áp bằng cách điều chỉnh thể tích dịch và tư thế bệnh nhân được xem là giải pháp an toàn hơn nhiều so với việc lạm dụng các chất giãn mạch [3]. Một nghiên cứu năm 1982 trên bệnh nhân phẫu thuật hàm mặt lớn cho thấy kỹ thuật gây mê hạ huyết áp có kiểm soát giúp giảm mất máu hiệu quả mà không cần dùng đến các thuốc giãn mạch mạnh vốn tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn [3].
Hiện tượng giãn mạch quá mức dẫn đến tụt huyết áp trơ với thuốc cũng được phân tích trong một nghiên cứu năm 2005 trên 12 bệnh nhi với 15 đợt điều trị [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng phụ của thuốc là một trong những nguyên nhân chính gây ra tình trạng sốc giãn mạch kháng catecholamine [4]. Việc bổ sung vasopressin liều nhỏ đã giúp tăng lượng nước tiểu lên trên 3 mL/kg mỗi giờ hoặc đưa huyết áp tâm thu tăng lên trên 120% so với trước can thiệp ở các nhóm bệnh nhân [4].
Sự giằng co giữa các chất co mạch và giãn mạch trong cơ thể cũng được thể hiện rõ nét qua một nghiên cứu năm 1993 về điều hòa huyết áp trong quá trình siêu lọc và lọc máu [5]. Trong quá trình siêu lọc đơn thuần, nồng độ của hai chất co mạch mạnh là noradrenaline tăng từ 3,24 ± 0,60 nM lên 4,31 ± 0,55 nM và angiotensin II tăng từ 19,74 ± 3,46 pmol/l lên 28,49 ± 7,24 pmol/l giúp cơ thể duy trì huyết áp và không xuất hiện triệu chứng hạ áp [5]. Tuy nhiên, khi kết thúc lọc máu đẳng thể tích, nồng độ các chất co mạch quay về mức ban đầu trong khi chất giãn mạch mạnh CGRP tiếp tục tăng từ 85,3 ± 17,6 pmol/l lên 114,5 ± 25,3 pmol/l, dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp có triệu chứng [5].
Giới hạn của bằng chứng và các ngộ nhận thường gặp
Mặc dù các cơ chế sinh học về giãn mạch và tụt huyết áp đã được y văn ghi nhận rất chi tiết, người dân cần hiểu rõ giới hạn của các dữ liệu hiện có. Các nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu thường tập trung vào các hoạt chất tinh khiết hoặc tình huống can thiệp y khoa đặc thù. Đối với các loại thảo mộc dùng theo phương thức truyền miệng như lành ngạnh nam, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên quy mô lớn về liều lượng an toàn và độc tính lâu dài vẫn còn hạn chế.
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng khái niệm "thảo dược tự nhiên" với "vô hại". Nhiều người cho rằng uống nước lá lành ngạnh cả ngày thay nước lọc chỉ giúp thanh lọc cơ thể chứ không thể gây hại. Trên thực tế, bất kỳ chất nào có hoạt tính sinh học đủ mạnh để hạ huyết áp đều có thể trở thành con dao hai lưỡi nếu sử dụng sai liều lượng và sai đối tượng.
Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống nước lá lành ngạnh đậm đặc. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì nồng độ hoạt chất trong lá cây rất bấp bênh, phụ thuộc vào mùa thu hái, thổ nhưỡng và cách đun nấu. Sự thay đổi đột ngột này có thể khiến huyết áp dao động thất thường, lúc tăng vọt mất kiểm soát do thiếu thuốc nền, lúc lại tụt sâu do uống nước sắc quá đặc.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử huyết áp thấp là đối tượng đầu tiên cần tránh tuyệt đối việc uống nước lành ngạnh thay cho nước lọc thường ngày. Nhóm người này vốn dĩ đã có trương lực mạch máu yếu và lưu lượng tưới máu não hạn chế. Việc nạp thêm các chất có xu hướng làm giãn mạch sẽ khiến huyết áp càng tụt sâu hơn, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt thường xuyên, giảm khả năng tập trung và suy giảm chất lượng sống.
Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp bằng thuốc tân dược cũng cần hết sức cẩn trọng. Khi dùng chung nước lá lành ngạnh với các nhóm thuốc hạ áp như thuốc ức chế men chuyển hay thuốc chẹn kênh canxi, tác dụng giãn mạch có thể bị cộng dồn. Điều này dẫn tới hiện tượng tụt huyết áp quá mức khó lường, gây choáng ngất khi thay đổi tư thế.
Người cao tuổi có hệ mạch máu xơ cứng và phản xạ thụ thể áp lực suy giảm cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao. Ở độ tuổi này, khả năng co bóp bù trừ của tim và mạch máu khi huyết áp giảm là rất kém. Uống thảo mộc có tính lợi tiểu và giãn mạch dễ khiến người già rơi vào tình trạng thiếu dịch nội mạch, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông hoặc té ngã do hạ áp. Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh suy thận mạn hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách dùng thảo mộc đúng mực và giữ huyết áp an toàn
Để vừa tận dụng được các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên của thảo mộc vừa bảo vệ hệ tim mạch, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc cân bằng và điều độ. Không bao giờ sử dụng bất kỳ loại nước sắc lá cây nào để thay thế hoàn toàn nguồn nước lọc hàng ngày. Nước lọc tinh khiết vẫn là thành phần thiết yếu nhất để duy trì thể tích tuần hoàn và áp lực nội mạch bình thường.
Nếu muốn uống nước lá lành ngạnh nam để hỗ trợ tiêu hóa hoặc giải khát, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải từ 10 đến 15 gram lá khô mỗi ngày. Nước nên được hãm loãng như trà, màu vàng nhạt, uống trong ngày và không nên để qua đêm vì dễ bị ôi thiu, biến tính. Thời điểm thích hợp nhất để uống là sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 tiếng, tránh uống vào lúc bụng đói cồn cào vì có thể kích thích dạ dày và làm tụt đường huyết.
Bên cạnh đó, cần lắng nghe phản ứng của cơ thể sau mỗi lần sử dụng thức uống thảo mộc. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như đầu óc bồng bềnh, mệt mỏi rã rời, chân tay run rẩy hoặc mắt nhìn tối sầm lại khi đứng dậy, cần dừng ngay việc uống nước lá và chuyển sang uống một cốc nước ấm hoặc nước khoáng có pha chút muối nhạt. Người có bệnh lý nền về tim mạch cần duy trì việc đo huyết áp hàng ngày tại nhà và trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị về mọi loại thảo mộc mình dự định sử dụng.
Uống nước sắc lành ngạnh nam là một thói quen dân gian có thể đem lại một số lợi ích giải nhiệt nếu dùng đúng cách, nhưng tuyệt đối không thể thay thế nước lọc hàng ngày. Việc lạm dụng các chất giãn mạch thảo mộc trong thời gian dài sẽ làm rối loạn khả năng tự điều hòa của hệ tuần hoàn. Hãy giữ cho mình thói quen dùng thảo mộc chừng mực, uống đủ nước lọc sạch và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn y tế để bảo vệ huyết áp luôn ở mức an toàn.
