Đau dạ dày và trào ngược: Ai nên ngưng uống cà phê hoàn toàn?

Cà phê là thức uống quen thuộc giúp tỉnh táo vào mỗi buổi sáng. Tuy nhiên, nhiều người gặp phải cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ chua hoặc cồn cào ruột gan chỉ sau một ngụm cà phê nhỏ. Điều này khiến câu hỏi liệu người bị đau dạ dày và trào ngược có phải chia tay thói quen uống cà phê hay không trở thành băn khoăn rất lớn.

Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) mức độ nặng, kèm viêm trợt thực quản hoặc cơ vòng thực quản dưới suy yếu rõ rệt, nên ngưng hoàn toàn hoặc kiểm soát nghiêm ngặt lượng dùng. Cà phê tác động trực tiếp lên trương lực cơ thắt và thúc đẩy tiết acid dịch vị, khiến tổn thương tại niêm mạc khó lành hơn nếu tiếp tục dùng thường xuyên.

Cơ chế khiến dạ dày và thực quản phản ứng dữ dội

Cơ thắt thực quản dưới (LES) đóng vai trò như chiếc van một chiều ngăn dịch vị trào ngược lên ống tiêu hóa trên ^[1]. Bệnh trào ngược thực chất là sự rối loạn vận động của cơ thắt này, khiến dịch acid dạ dày tiếp xúc bệnh lý với biểu mô thực quản [3, 8]. Cà phê thúc đẩy giải phóng hormone gastrin, từ đó kích thích tế bào thành tăng tiết acid [2, 5].

Nồng độ acid tự do trong dạ dày gia tăng kết hợp với sự suy yếu trương lực của cơ van sẽ dẫn đến các đợt trào ngược dịch chuyển ngược dòng [2, 6]. Khi dịch vị tiếp xúc với thực quản trên 4% tổng thời gian trong 24 giờ với độ pH dưới 4, tổn thương niêm mạc bắt đầu hình thành ^[2]. Hoạt tính của acid dạ dày và men pepsin đóng vai trò chủ chốt kích hoạt cũng như duy trì phản ứng viêm, gây nên vết loét trợt thực quản ^[2].

Ngoài tác động lên acid, cà phê còn kéo dài thời gian giãn thích ứng của vùng dạ dày gần, dẫn tới khả năng làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày [2, 5]. Dịch thừa ứ đọng lâu ở dạ dày đẩy áp lực nội tại lên cao, tạo thêm sức ép cơ học buộc cơ van thực quản phải mở bung ^[3]. Đáng chú ý, bản thân caffeine không phải thủ phạm duy nhất vì cà phê đã tách caffeine vẫn kích thích dạ dày tiết acid rất mạnh ^[1].

Bên cạnh đó, cà phê còn làm tăng co bóp túi mật thông qua giải phóng cholecystokinin và kích thích nhu động đại tràng chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống ^[4]. Những phản ứng dược lý đồng loạt này trên toàn bộ hệ tiêu hóa chứng minh thức uống này chứa nhiều hợp chất hoạt tính mạnh chứ không đơn thuần chỉ là nước có hương vị ^[4].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ với bệnh đường tiêu hóa

Năm 1975, một nghiên cứu đánh giá đáp ứng dịch vị và áp lực cơ thắt thực quản dưới khi dùng caffeine, cà phê thường và cà phê tách caffeine (decaf) trên người khỏe mạnh ^[1]. Kết quả ghi nhận cà phê decaf tạo ra đáp ứng tiết acid tối đa là 16,5 +/- 2,6 mEq/giờ, mức độ này tương đương với cà phê thường là 20,9 +/- 3,6 mEq/giờ ^[1]. Đáng chú ý, cả hai loại cà phê đều gây tiết dịch vị vượt trội hơn so với dung dịch caffeine nguyên chất ở mức 8,4 +/- 1,3 mEq/giờ tính trên lượng tương đương một tách ^[1]. Caffeine đơn thuần chỉ làm thay đổi tối thiểu áp lực cơ vòng, nhưng cả cà phê thường lẫn decaf đều làm tăng đáng kể áp lực cơ vòng ở nhóm đối tượng bình thường này ^[1].

Năm 1980, một thử nghiệm lâm sàng tìm hiểu cơ chế gây triệu chứng tiêu hóa trên 31 người thường xuyên bị ợ nóng sau khi uống cà phê ^[5]. Khi đo đạc, nhóm người nhạy cảm này có áp lực đáy cơ thắt thực quản dưới thấp rõ rệt, chỉ đạt 8,3 +/- 1,1 mm Hg so với mức 19,4 +/- 1,3 mm Hg ở nhóm không có triệu chứng ^[5]. Áp lực cơ thắt tăng lên sau khi uống cà phê ở người bình thường nhưng gần như không đổi ở nhóm bị ợ nóng ^[5]. Đáng ngạc nhiên là lượng tiết acid tối đa sau khi uống cà phê ở người bình thường cao hơn (20,9 +/- 3,6 mEq/giờ) so với nhóm nhạy cảm (9,4 +/- 1,5 mEq/giờ) ^[5]. Khi truyền cà phê trực tiếp vào lòng dạ dày, có tới 26 trên 31 người (83%) xuất hiện ợ nóng ở liều cao nhất, nhưng triệu chứng này bị chặn lại khi dùng thuốc ức chế acid cimetidine ^[5]. Điều này xác nhận rằng rối loạn chức năng cơ thắt kết hợp với sự hiện diện của acid là nguyên nhân cốt lõi sinh ra triệu chứng khó chịu ^[5].

Năm 2013, nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Nhật Bản trên 8.013 người khỏe mạnh (gồm 5.451 người có uống cà phê và 2.562 người không uống) nhằm đánh giá 4 bệnh lý tiêu hóa liên quan đến acid gồm loét dạ dày, loét tá tràng, viêm thực quản trào ngược và trào ngược không trợt ^[6]. Các bệnh nhân được chẩn đoán khách quan qua nội soi tiêu hóa và triệu chứng lâm sàng ^[6]. Kết quả phân tích đa biến kết luận không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa hành vi tiêu thụ cà phê với nguy cơ gây loét dạ dày hay loét tá tràng ^[6]. Các yếu tố thực sự làm tăng nguy cơ loét là nhiễm khuẩn Helicobacter pylori, hút thuốc lá, chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ pepsinogen I/II ^[6].

Năm 2019, một cuộc khảo sát đa trung tâm quy mô toàn quốc tại Trung Quốc nghiên cứu về các yếu tố lối sống ảnh hưởng đến GERD ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ tương hỗ giữa GERD và thói quen ăn uống như thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ chua cay, đồ ngọt, hút thuốc lá và uống rượu ^[3]. Báo cáo ghi nhận các bằng chứng dịch tễ về cà phê còn nhiều mâu thuẫn: thử nghiệm chéo mù đôi cho thấy cà phê liên quan đến trào ngược, nhưng nghiên cứu trên các cặp sinh đôi lại gợi ý cà phê có thể giảm nguy cơ, và một phân tích gộp khác không thể xác nhận mối liên quan rõ rệt ^[3].

Giá trị và những giới hạn trong các bằng chứng hiện có

Các nghiên cứu thực nghiệm sinh lý đã chứng minh rất rõ cà phê kích thích bài tiết acid dạ dày và tác động lên hoạt động vận động của đường ruột [1, 5]. Cảm giác ợ nóng được ghi nhận là triệu chứng tiêu hóa xuất hiện phổ biến nhất sau khi uống cà phê trên thực tế lâm sàng ^[4]. Những đợt bùng phát ợ chua thường đi kèm với việc suy giảm phản xạ của van chống trào ngược khi tiếp xúc với các hoạt chất có trong hạt cà phê ^[5].

Dù vậy, các bằng chứng dịch tễ học cộng đồng lại cho thấy cà phê không phải là thủ phạm trực tiếp tạo ra ổ loét thực thể tại dạ dày hay tá tràng ^[6]. Tác động của cà phê phụ thuộc rất lớn vào cơ địa riêng biệt của từng cá nhân ^[5]. Người có hệ thống van cơ thắt thực quản khỏe mạnh hoàn toàn có khả năng bù trừ tốt trước sự gia tăng acid dịch vị sau khi uống [1, 6]. Ngược lại, người có cơ van lỏng lẻo sẽ phải chịu đựng ngay lập tức những cơn đau rát do acid trào ngược kích thích thần kinh niêm mạc ^[5].

Đồng thời, sự đa dạng về các chủng loại cà phê, cách rang xay, phương pháp pha chế và các chất phụ gia đi kèm cũng là biến số lớn tạo ra sự mâu thuẫn trong các kết quả nghiên cứu trên toàn thế giới ^[3]. Một số nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ hoặc dựa vào bảng hỏi tự điền, khiến mối liên hệ nhân quả giữa cà phê và trào ngược vẫn cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn để làm sáng tỏ [2, 6].

Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ

Rất nhiều người cho rằng chỉ cần chuyển sang uống cà phê khử caffeine (decaf) là có thể hoàn toàn yên tâm dạ dày không bị ảnh hưởng. Sự thật khoa học cho thấy cà phê decaf vẫn kích thích tiết một lượng acid dịch vị xấp xỉ cà phê nguyên bản (16,5 mEq/giờ so với 20,9 mEq/giờ) ^[1]. Việc loại bỏ caffeine không thể triệt tiêu hoàn toàn khả năng thúc đẩy bài tiết dịch vị của hạt cà phê vì các hợp chất hòa tan khác vẫn tham gia kích thích tế bào sản xuất acid [1, 5].

Một lầm tưởng phổ biến khác là cà phê là nguyên nhân số một gây viêm loét dạ dày tá tràng. Dữ liệu y khoa từ hơn 8.000 người đã chứng minh cà phê đơn thuần không gây ra bệnh viêm loét nếu không có sự góp mặt của các yếu tố nguy cơ cốt lõi khác ^[6]. Tác nhân chính tàn phá niêm mạc đường tiêu hóa trên là vi khuẩn Helicobacter pylori, khói thuốc lá, thói quen ăn quá nhanh, ăn quá no hoặc sử dụng thức ăn quá nóng [2, 4].

Nhóm đối tượng cần ngưng cà phê hoàn toàn

Người được chẩn đoán viêm loét trợt thực quản nặng qua hình ảnh nội soi bắt buộc phải dừng cà phê trong giai đoạn điều trị cấp tính. Việc tiếp xúc với môi trường dịch vị có độ pH dưới 4 kéo dài sẽ phá hủy hàng rào bảo vệ biểu mô và làm chậm thời gian lành vết loét ^[2]. Trong giai đoạn này, mục tiêu y khoa hàng đầu là ức chế acid liên tục để mô thực quản có điều kiện phục hồi hoàn toàn [3, 8].

Những người mắc chứng trào ngược có khiếm khuyết rõ rệt về cơ học tại van thực quản cũng cần loại bỏ thức uống này ^[5]. Khi áp lực trương lực cơ thắt ban đầu đã tụt xuống mức rất thấp, phản xạ đóng mở van trước tác động của cà phê gần như bị tê liệt, khiến lượng dịch vị trào ngược gây ợ nóng dữ dội ^[5]. Nếu tiếp tục uống, tình trạng bỏng rát sẽ lặp lại liên tục, làm tăng nguy cơ tổn hại tế bào biểu mô đường hô hấp và thực quản [3, 7].

Những bệnh nhân đang trong phác đồ điều trị tấn công bằng các thuốc ức chế tiết acid như nhóm ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng thụ thể H2 cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị [3, 8]. Việc tự ý nạp thêm các chất kích thích bài tiết acid mạnh vào dạ dày có thể làm giảm hiệu quả tối ưu của thuốc [3, 8]. Người có bất kỳ biểu hiện ợ chua kéo dài, nuốt nghẹn hoặc sụt cân không rõ nguyên do cần đến cơ sở y tế thăm khám thay vì tự ý chịu đựng.

Hướng dẫn điều chỉnh thói quen uống cà phê an toàn

Với người chỉ bị trào ngược thể nhẹ hoặc thỉnh thoảng khó chịu dạ dày, việc từ bỏ hoàn toàn thói quen uống cà phê có thể không cần thiết nếu áp dụng các giải pháp thay thế hợp lý. Giải pháp đầu tiên là lựa chọn cà phê khử acid (low-acid coffee), cà phê ủ lạnh (cold brew) hoặc chuyển sang dòng cà phê rang đậm. Quá trình xử lý nhiệt độ cao hoặc chiết xuất lạnh kéo dài giúp hạn chế bớt một số acid hữu cơ kích thích tế bào niêm mạc mà vẫn giữ được hương vị mong muốn.

Thời điểm uống cà phê cũng là yếu tố sống còn bảo vệ lớp lót dạ dày. Tuyệt đối không uống cà phê vào lúc bụng rỗng vừa ngủ dậy; hãy dùng sau bữa ăn sáng khoảng 30 đến 60 phút. Khi trong dạ dày đã có thức ăn, nồng độ acid dịch vị sẽ được trung hòa một phần, làm giảm áp lực cọ xát trực tiếp lên lớp niêm mạc. Không nên uống cà phê vào buổi tối muộn hoặc trước khi nằm ngả lưng nhằm ngăn chặn nguy cơ trào ngược do tư thế nằm ^[2].

Liều lượng nạp vào cơ thể nên giới hạn ở mức 1 tách nhỏ mỗi ngày, tránh uống liên tục nhiều ly đậm đặc. Nên kết hợp pha cà phê cùng sữa hạt hoặc sữa tươi ít béo để làm dịu độ đắng và giảm kích ứng lên thành ống tiêu hóa. Bên cạnh việc kiểm soát cà phê, cần triệt để thay đổi lối sống như nhai kỹ, ăn chậm, không ăn quá no, ngưng hút thuốc lá và tránh các thức ăn nhiều dầu mỡ cay nóng để bảo vệ toàn diện hệ tiêu hóa ^[3].

Trào ngược và viêm đau dạ dày chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hoạt động bài tiết acid và khả năng đóng kín của cơ thắt thực quản dưới [1, 8]. Cà phê tuy không trực tiếp gây loét dạ dày nhưng lại là tác nhân thúc đẩy triệu chứng trào ngược bùng phát mạnh mẽ ở những cá nhân nhạy cảm [4, 6]. Việc lắng nghe cơ thể, thăm khám chuyên khoa định kỳ và điều chỉnh lượng dùng thông minh chính là chìa khóa giúp bạn vừa bảo vệ dạ dày, vừa duy trì được niềm vui thưởng thức cà phê mỗi ngày.