Dầu dừa và sức khỏe mạch vành: Tốt cho tim hay làm tăng mỡ máu?

Dầu dừa từ lâu đã trở thành một loại gia vị quen thuộc trong gian bếp và được quảng bá rầm rộ như một siêu thực phẩm giúp bảo vệ tim mạch, giảm cân và thanh lọc cơ thể. Nhiều người nội trợ thậm chí đã thay thế hoàn toàn các loại dầu ăn thông thường bằng dầu dừa để chiên xào hằng ngày. Tuy nhiên, liệu việc tiêu thụ lượng lớn loại chất béo này có thực sự tốt cho hệ tim mạch hay đang âm thầm làm tăng các chỉ số mỡ máu nguy hiểm?

Nhìn thẳng vào các bằng chứng y học hiện đại, dầu dừa không mang lại lợi ích thần kỳ cho tim mạch như những lời truyền miệng mà ngược lại, còn làm tăng đáng kể nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) trong máu ^[1]. Mặc dù nó có thể làm tăng nhẹ cholesterol tốt (HDL-C), nhưng việc gia tăng nồng độ mỡ máu xấu vẫn là yếu tố nguy cơ đáng lo ngại cho sức khỏe thành mạch ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động của axit lauric và MCT lên mỡ máu

Để hiểu lý do tại sao dầu dừa tác động tiêu cực đến mỡ máu, cần phân tích bản chất chất béo cấu thành nên loại dầu này. Dầu dừa chứa hàm lượng rất cao chất béo bão hòa, trong đó thành phần chiếm ưu thế là axit lauric ^[3], ^[2]. Axit lauric thường được xếp vào nhóm axit béo chuỗi trung bình (MCT), khiến nhiều người lầm tưởng rằng nó sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành năng lượng mà không tích tụ hay ảnh hưởng đến mỡ máu ^[2].

Tuy nhiên, các dữ liệu sinh hóa cho thấy axit lauric đóng vai trò là cơ chất thúc đẩy quá trình tổng hợp apolipoprotein A1 (apoA1) và apolipoprotein B (apoB) ^[2]. Trong cơ thể, apoB chính là thành phần protein cốt lõi cấu tạo nên các hạt cholesterol xấu LDL-C, trong khi apoA1 cấu tạo nên hạt HDL-C ^[2]. Khi tiêu thụ nhiều axit lauric, cơ thể sẽ kích thích sản sinh nhiều hơn cả apoB lẫn apoA1, dẫn đến việc gia tăng đồng thời cả nồng độ LDL-C và HDL-C trong huyết tương ^[2].

Bên cạnh đó, việc nạp chất béo bão hòa từ dầu dừa cũng làm giảm hoạt tính của các thụ thể tiếp nhận LDL-C tại gan. Khi các thụ thể này bị suy giảm chức năng, các phân tử mỡ xấu không được dọn dẹp kịp thời khỏi lòng mạch, khiến chúng lưu thông lâu hơn và dễ dàng bám vào các thành động mạch.

Nghiên cứu phân tích gộp năm 2020: Tác động của dầu dừa lên các chỉ số tim mạch

Bằng chứng rõ ràng nhất về tác động của dầu dừa đến từ một phân tích gộp công bố năm 2020, thu thập dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng kéo dài ít nhất 2 tuần nhằm so sánh dầu dừa với các loại dầu thực vật khác ^[1]. Nghiên cứu này rà soát các nguồn dữ liệu y khoa uy tín bao gồm PubMed, SCOPUS, Cochrane và Web of Science đến tháng 6 năm 2019 ^[1].

Tổng cộng có 16 thử nghiệm lâm sàng đủ điều kiện đã được đưa vào phân tích gộp bằng mô hình tác động ngẫu nhiên ^[1]. Toàn bộ 16 thử nghiệm đều cung cấp số liệu về lipid máu, 8 thử nghiệm đánh giá cân nặng, 5 nghiên cứu đo lượng mỡ cơ thể, 4 nghiên cứu theo dõi vòng eo, 4 nghiên cứu đánh giá đường huyết lúc đói và 5 thử nghiệm đo protein phản ứng C (chỉ số viêm) ^[1].

Kết quả cho thấy việc sử dụng dầu dừa làm tăng đáng kể nồng độ LDL-C trung bình 10,47 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: 3,01 đến 17,94) so với các loại dầu thực vật phi nhiệt đới ^[1]. Đồng thời, nồng độ HDL-C cũng tăng thêm 4,00 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: 2,26 đến 5,73) ^[1]. Khi các nhà khoa học loại trừ các thử nghiệm không ngẫu nhiên hoặc có điểm chất lượng Jadad dưới 3, mức tăng LDL-C và HDL-C này vẫn có ý nghĩa thống kê ^[1]. Đặc biệt, dầu dừa không mang lại bất kỳ tác động tích cực nào lên các chỉ số đường huyết, dấu ấn viêm hay lượng mỡ trong cơ thể so với dầu thực vật phi nhiệt đới ^[1].

Các phân tích gộp khác nói gì về mức biến thiên mỡ máu?

Cũng trong năm 2020, một phân tích gộp can thiệp khác đã đánh giá tác động của dầu dừa so với các loại chất béo khác đối với nguy cơ tim mạch và chuyển hóa ^[4]. Nhóm nghiên cứu tiến hành tìm kiếm tài liệu trên PubMed, Scopus và Web of Science để so sánh dầu dừa với các loại chất béo từ thực vật và động vật ^[4].

Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng dùng dầu dừa làm tăng nồng độ cholesterol toàn phần thêm 15,42 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: 8,96 đến 21,88; p < 0,001), tăng LDL-C thêm 10,14 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: 4,44 đến 15,84; p < 0,001) và tăng HDL-C thêm 2,61 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: 0,95 đến 4,26; p = 0,002) so với nhóm đối chứng ^[4]. Về đường huyết, mức HbA1c giảm nhẹ 0,39 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -0,50 đến -0,27; p < 0,001), nhưng dầu dừa hoàn toàn không có tác động đáng kể lên nồng độ chất béo trung tính triglycerides (tăng 4,25 mg/dL; p = 0,08) ^[4].

Phân tích dưới nhóm cho thấy dầu dừa làm tăng cholesterol toàn phần và LDL-C khi so với dầu ngô, dầu cọ, dầu đậu nành và dầu cây rum, nhưng không làm tăng nhiều hơn khi so với dầu ô liu ^[4]. Khi so sánh với bơ động vật, dầu dừa cho thấy tác động ít tiêu cực hơn khi làm giảm LDL-C khoảng 14,90 mg/dL và tăng HDL-C 4,38 mg/dL ^[4].

Một phân tích gộp khác năm 2020 trên 12 nghiên cứu từ PubMed, Embase, Cochrane Library và CINAHL cũng xác nhận xu hướng tương tự ^[5]. Dầu dừa làm tăng HDL-C thêm 0,57 mg/dL so với dầu thực vật và 0,33 mg/dL so với dầu động vật ^[5]. Đối với LDL-C, dầu dừa làm tăng chỉ số này thêm 0,26 mg/dL so với dầu thực vật thông thường, nhưng làm giảm 0,37 mg/dL khi đặt cạnh mỡ động vật ^[5]. Dạng dầu dừa nguyên chất (virgin) cho thấy ảnh hưởng lipid tương đối khả quan hơn một chút so với dạng tinh luyện, nhưng nhìn chung vẫn làm tăng LDL-C so với dầu thực vật thông thường ^[5].

Nghiên cứu thử nghiệm chéo tuần tự năm 2024 tại Nam Á trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh (37 người hoàn thành) cũng ghi nhận kết quả bất lợi của dầu dừa ^[6]. Sau 8 tuần can thiệp cho mỗi giai đoạn ăn dầu cọ olein và dầu dừa (với 16 tuần rửa trôi xen giữa), việc tiêu thụ dầu dừa đã làm tăng LDL-C thêm 5,6% và tăng cholesterol toàn phần thêm 4,0% ^[6]. Ngược lại, dầu cọ olein lại làm giảm LDL-C tới 13,0% và giảm cholesterol toàn phần 9,9% ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dầu cọ olein tạo ra sự thay đổi lipid máu thuận lợi hơn so với dầu dừa ^[6].

Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhiều người ủng hộ việc ăn dầu dừa thường vin vào việc loại dầu này giúp tăng nồng độ HDL-C để biện minh cho sự gia tăng của LDL-C ^[7], ^[2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng vai trò bảo vệ tim mạch thực sự của việc tăng HDL-C từ chế độ ăn vẫn còn nhiều tranh cãi ^[7], ^[2]. Trong thực hành lâm sàng, các bác sĩ tim mạch dựa vào tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-C hoặc tập trung kiểm soát tuyệt đối chỉ số LDL-C để đánh giá nguy cơ biến cố tim mạch một cách tin cậy hơn ^[7].

Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng, khi thay thế đẳng calo carbohydrate (tương đương 1% tổng năng lượng nạp vào) bằng axit lauric, cholesterol toàn phần tăng 0,029 mmol/L, LDL-C tăng 0,017 mmol/L và HDL-C tăng 0,019 mmol/L ^[3]. Quan trọng hơn, cho đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng hoặc nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu dài hạn nào theo dõi trực tiếp tỷ lệ mắc bệnh động mạch vành hay tử vong do tim mạch thực tế từ việc dùng dầu dừa ^[3]. Hầu hết các bằng chứng hiện có chỉ là thử nghiệm ngắn hạn đo đạc các chỉ số xét nghiệm trung gian ^[3], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về dầu dừa

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng dầu dừa hỗ trợ giảm cân hiệu quả nhờ tăng cảm giác no và sinh nhiệt đốt mỡ thừa. Một tổng quan năm 2019 khẳng định dầu dừa hoàn toàn thất bại với tư cách là một chiến lược giảm cân và không nên xem nó là giải pháp bổ sung để kiểm soát thể trọng ^[2]. Dầu dừa cung cấp mật độ năng lượng rất cao, do đó việc tiêu thụ tùy tiện thậm chí còn gây thừa calo.

Hiểu lầm thứ hai xuất phát từ quan sát lối sống của các cư dân đảo Thái Bình Dương, nơi người dân tiêu thụ dầu dừa truyền thống mà dường như ít mắc bệnh tim mạch ^[7]. Thực tế, cư dân bản địa không chỉ ăn dầu dừa mà còn ăn cùi dừa tươi và toàn bộ chế độ ăn của họ có rất ít thực phẩm chế biến sẵn ^[7]. Đáng chú ý, các nghiên cứu quan sát ghi nhận rằng khi những người dân đảo này rời bỏ môi trường sống tự nhiên và chuyển sang lối sống phương Tây, nồng độ LDL-C của họ lập tức tăng vọt và HDL-C giảm đi rõ rệt ^[7].

Một số người cũng lập luận rằng dầu dừa tốt hơn bơ động vật. Điều này đúng một phần: dầu dừa ít làm tăng LDL-C hơn so với bơ sữa ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, việc nó tốt hơn bơ không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho mạch vành khi so với các loại dầu thực vật không bão hòa dạng cis như dầu hướng dương, dầu hạt cải hay dầu cây rum ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu dừa?

Dựa trên việc dầu dừa làm tăng đáng kể nồng độ LDL-C, nhóm người đã được chẩn đoán mắc bệnh mạch vành, tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc có mảng xơ vữa động mạch cần đặc biệt kiêng khem loại dầu này ^[1], ^[8]. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ từng đưa ra khuyến cáo nhấn mạnh việc hạn chế chất béo bão hòa từ dầu dừa và thay thế bằng chất béo không bão hòa để hạ LDL-C và phòng ngừa biến cố tim mạch ^[8].

Những người bị rối loạn lipid máu, tăng cholesterol máu có tính gia đình hoặc có tỷ lệ mỡ máu xấu cao tuyệt đối không nên sử dụng dầu dừa thay cho dầu ăn thường ^[1], ^[4]. Đặc biệt, quần thể dân cư Nam Á - nhóm người vốn có nguy cơ mắc bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa lipid cao do yếu tố di truyền - được cảnh báo rằng việc tiêu thụ dầu dừa có thể trở thành một trong những yếu tố rủi ro trực tiếp dẫn đến bệnh mạch vành ^[6], ^[4].

Gợi ý áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Nếu yêu thích hương vị béo ngậy đặc trưng của dầu dừa trong ẩm thực, người tiêu dùng không nhất thiết phải cấm đoán tuyệt đối nhưng cần kiểm soát lượng ăn một cách chặt chẽ. Hướng dẫn dinh dưỡng khuyến nghị tổng lượng chất béo bão hòa (bao gồm từ dầu dừa, mỡ động vật, bơ sữa) chỉ nên chiếm tối đa dưới 10% tổng năng lượng nạp vào mỗi ngày ^[2].

Dầu dừa chỉ nên được dùng như một loại gia vị tạo mùi thơm điểm xuyết cho một vài món bánh truyền thống hoặc món cà ri với tần suất hằng tuần thay vì sử dụng để chiên rán thức ăn ngập dầu mỗi ngày. Đối với nhu cầu nấu nướng thông thường, việc thay thế dầu dừa bằng các loại dầu thực vật chứa chất béo không bão hòa dạng cis (như dầu hạt cải, dầu hướng dương, dầu rum) là giải pháp đã được chứng minh giúp hạ thấp cả cholesterol toàn phần lẫn LDL-C ^[3].

Dầu dừa không phải là "thần dược" bảo vệ trái tim và việc tiêu thụ thường xuyên có thể đẩy nồng độ mỡ máu xấu LDL-C lên cao ^[1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các trào lưu dinh dưỡng thiếu kiểm chứng, duy trì chế độ ăn đa dạng và ưu tiên các loại dầu thực vật không bão hòa để bảo vệ sức khỏe hệ mạch vành bền vững.