Nghệ vàng từ lâu đã trở thành gia vị quen thuộc trong gian bếp và là vị thuốc dân gian được dùng khi cơ thể mệt mỏi, ho hắng hoặc đau dạ dày. Nhiều người duy trì thói quen uống tinh bột nghệ pha mật ong mỗi sáng với hy vọng làm sạch phổi, phòng ngừa cảm cúm và giảm bớt các bệnh viêm nhiễm đường thở.
Thực tế, khoa học ghi nhận curcumin – hoạt chất màu vàng chính trong củ nghệ – sở hữu đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Dù vậy, việc uống nghệ thông thường khó mang lại hiệu quả rõ rệt cho hệ hô hấp vì cơ thể người hấp thu chất này rất kém [2, 3].
Cơ chế tác động của curcumin lên hệ miễn dịch và phổi
Tại cấp độ tế bào, curcumin có khả năng can thiệp vào nhiều con đường truyền tín hiệu sinh học khác nhau [2]. Nghiên cứu chỉ ra curcumin ngăn chặn tình trạng viêm bằng cách ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB (NF-kB), một trong những trục điều hòa then chốt kích hoạt chuỗi phản ứng viêm nhiễm [1]. Việc chặn các con đường truyền tín hiệu giúp làm giảm lượng cytokine gây viêm được sản sinh ra, đóng vai trò cơ chế trung tâm giải tỏa các triệu chứng viêm [3].
Đối với hệ hô hấp, hoạt chất này được ghi nhận có khả năng điều hòa phản ứng viêm, quá trình chết theo chương trình của tế bào và sự nhân bản của vật liệu di truyền [2]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy curcumin có thể ức chế các con đường liên quan đến phù phổi và xơ hóa phổi [2]. Bằng cách giảm tiết các chất trung gian gây viêm như IL-1beta và TNF-alpha, hoạt chất giúp làm dịu phản ứng bùng phát hô hấp của các tế bào miễn dịch bẩm sinh [4].
Rào cản lớn từ sinh khả dụng đường uống
Dù sở hữu tiềm năng sinh học phong phú, curcumin gặp phải một giới hạn vật lý và dược động học rất lớn: sinh khả dụng đường uống cực kỳ thấp [1, 2]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, curcumin rất khó tan, hấp thu kém qua niêm mạc ruột, đồng thời bị chuyển hóa rất nhanh qua quá trình liên hợp glucuronic hóa và đào thải phần lớn qua phân [3, 5].
Nghiên cứu so sánh dược động học chỉ ra rằng, việc tiêm tĩnh mạch curcumin ở liều 10 mg/kg cho sinh khả dụng tốt hơn nhiều so với việc dùng đường uống ở mức liều cao tới 500 mg/kg [2]. Do tỷ lệ hấp thu thấp và tốc độ đào thải nhanh, nồng độ curcumin tự do trong máu người dùng thường không đạt được ngưỡng nồng độ cần thiết để tạo ra tác dụng sinh học trên các cơ quan ngoại vi như phổi [3, 4, 5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Trước những rào cản về hấp thu, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng nhằm đánh giá chính xác tác động của curcumin:
Trong một phân tích tổng hợp đăng tải năm 2019, các nhà khoa học đã rà soát 162 thử nghiệm lâm sàng về tác dụng kháng viêm của curcumin được đăng ký trên hệ thống Clinicaltrials.gov [5]. Trong số 50 nghiên cứu đã hoàn thành, có 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược [5]. Đáng chú ý, 8 trong số 10 nghiên cứu này ghi nhận kết quả có ý nghĩa thống kê; tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu đạt hiệu quả đều phải sử dụng liều curcumin rất lớn (trên 1,5 g/ngày) hoặc phải ứng dụng hệ thống dẫn truyền thuốc để tăng tỷ lệ hấp thu [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có kiểm soát chéo công bố năm 2022 đã kiểm tra công nghệ hạt micelle trên 15 người tình nguyện khỏe mạnh [6]. Các tình nguyện viên được dùng curcumin dạng micelle hoặc curcumin tự nhiên với liều 105 mg/ngày trong 7 ngày, sau đó trải qua giai đoạn đào thải tối thiểu 7 ngày [6]. Mẫu máu được lấy tại thời điểm ban đầu, sau 2 giờ và sau 7 ngày rồi kích thích bằng 50 ng/mL lipopolysaccharide (LPS) để đo nồng độ IL-6, TNF-alpha và PCSK9 [6]. Dù dạng micelle giúp tăng nồng độ đỉnh trong máu lên 39 lần và diện tích dưới đường cong (AUC) lên 14 lần (p < 0,001), thử nghiệm lại không ghi nhận sự suy giảm của các cytokine tiền viêm trong mô hình kích thích này, dù làm giảm khoảng 10% nồng độ PCSK9 sau 7 ngày (p = 0,038) [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung phát triển hệ dẫn thuốc micelle polymer kết hợp PEG-60 và puronic F127 (Cur-RH60/F127-MMs) nhằm đánh giá khả năng cải thiện viêm đường thở [7]. Hệ phân tán này có đường kính hạt dưới 20 nm và hiệu suất bao bọc đạt 89,43%, giúp tăng sinh khả dụng đường uống lên khoảng 9,24 lần so với curcumin nguyên liệu ban đầu [7]. Khi thử nghiệm trên mô hình hen suyễn thực nghiệm in vivo, dạng micelle này làm giảm đáng kể tình trạng tăng phản ứng đường thở và giảm viêm đường hô hấp do OVA gây ra [7].
Nghiên cứu trên tế bào miễn dịch bẩm sinh của lợn năm 2020 cho thấy khi bao bọc curcumin vào các hạt glucan rỗng từ nấm men Saccharomyces cerevisiae, phản ứng bùng phát hô hấp và mức bài tiết IL-1beta cùng TNF-alpha đều giảm mạnh so với hạt glucan đơn thuần [4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên người khỏe mạnh cho thấy dạng bào chế CU+ ở mức liều 250 mg và 500 mg có khả năng hấp thu tương đối cao hơn lần lượt 144 và 149 lần so với liều 1900 mg dịch chiết nghệ 95% [1]. Ngoài ra, thử nghiệm dùng curcumin phân tán hạt nano keo (Theracurmin) trên bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) mức độ nhẹ cũng cho thấy tác dụng ngăn chặn sự gia tăng mức alpha1-antitrypsin LDL [5].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng bột nghệ chữa bệnh phổi
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần thường xuyên ăn bột nghệ, uống nước nghệ tươi hoặc dùng viên nang nghệ tự chế là có thể chữa khỏi hen suyễn, viêm phế quản hay làm sạch tổn thương phổi do hút thuốc. Thực tế, hàm lượng curcumin trong củ nghệ tự nhiên chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ, và curcumin thô hầu như không thể vượt qua hàng rào niêm mạc ruột với số lượng đủ để tạo ra tác động bảo vệ mô phổi [2, 4].
Một ngộ nhận khác là quan điểm hoạt chất tự nhiên nào cũng phát huy tác dụng tương đương nhau ở mọi dạng bào chế. Bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả giảm viêm hay bảo vệ phổi chỉ được ghi nhận rõ khi curcumin được tối ưu hóa bằng các hệ mang phân tử như hạt nano polymer, hạt nano chitosan, nano nhũ tương, liposome có gắn phối tử hoặc hạt micelle [3, 8]. Việc tự ý tăng liều bột nghệ thô nhằm "bù trừ" khả năng hấp thu kém có thể gây áp lực lớn cho hệ tiêu hóa mà không đem lại nồng độ dược chất mong muốn trong huyết tương [2, 3].
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Curcumin và các sản phẩm từ củ nghệ có độ an toàn tương đối tốt khi dùng ở liều dinh dưỡng thông thường [2]. Tuy nhiên, những người đang sử dụng các chế phẩm curcumin liều cao hoặc dạng tăng cường sinh khả dụng cần hết sức cẩn trọng nếu thuộc các nhóm đối tượng đặc biệt.
Các nghiên cứu cho thấy việc phối hợp curcumin với piperine (hạt tiêu đen) nhằm ức chế quá trình glucuronic hóa ở gan và ruột có thể nâng độ hấp thu curcumin lên tới 2.000% ở người khỏe mạnh [8]. Tuy nhiên, cơ chế ức chế chuyển hóa này cũng có thể làm thay đổi nồng độ của các loại thuốc điều trị khác mà người bệnh đang dùng song song [8]. Người mắc các bệnh lý đường hô hấp mạn tính đang điều trị bằng phác đồ y khoa, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng nghệ liều cao. Mọi ý định bổ sung các chế phẩm curcumin nồng độ cao đều cần có sự tham vấn của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để hỗ trợ sức khỏe
Để tận dụng các lợi ích sinh học từ nghệ trong cuộc sống hàng ngày mà không gặp phải các rủi ro sức khỏe, người tiêu dùng nên lưu ý một số điểm thực hành sau:
Trước hết, nghệ tươi hay tinh bột nghệ nên được xem là một gia vị lành mạnh trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày thay vì coi là thần dược trị bệnh đường hô hấp. Việc chế biến nghệ cùng các món ăn chứa chất béo hoặc kết hợp một lượng nhỏ hạt tiêu đen là mẹo ẩm thực tự nhiên giúp hỗ trợ một phần quá trình hấp thu của các hợp chất thân dầu [8].
Đối với những người muốn tìm kiếm tác dụng sinh học chuyên sâu hơn của curcumin, cần lựa chọn các sản phẩm ứng dụng công nghệ dẫn truyền tiên tiến đã được nghiên cứu như hệ phân tán nano, micelle hoặc phospholipid [2, 3, 8]. Khi lựa chọn, cần đọc kỹ nguồn gốc, hàm lượng và kiểm chứng khoa học của dạng bào chế, tránh tin vào những lời quảng cáo thổi phồng về khả năng chữa dứt điểm viêm đường hô hấp.
Tóm lại, curcumin là một hợp chất tự nhiên có triển vọng lớn trong việc kháng viêm và bảo vệ đường thở nhờ cơ chế ức chế tín hiệu NF-kB cùng nhiều cytokine tiền viêm [2, 7]. Song rào cản sinh khả dụng đường uống khiến nghệ thô khó phát huy vai trò trị liệu trên người [2, 3]. Người dân nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, áp dụng lối sống lành mạnh và trao đổi với nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung hàm lượng cao nào.
