Dầu hạt chia và tim mạch: Tác dụng hạ huyết áp có đủ chứng cứ?

Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát chỉ số huyết áp mà không phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc. Trong số các loại thực phẩm bổ sung, dầu hạt chia được quảng bá rộng rãi nhờ hàm lượng chất béo không bão hòa dồi dào ^[1]. Tuy nhiên, liệu tác dụng hạ huyết áp, đặc biệt là huyết áp tâm thu, của dầu hạt chia đã thực sự có đủ bằng chứng lâm sàng thuyết phục hay chưa?

Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa đủ bằng chứng đối với riêng dầu hạt chia dạng tinh khiết trên người. Mặc dù các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên trên người cho thấy việc bổ sung hạt chia nguyên hạt mang lại hiệu quả giảm huyết áp rõ ràng ^[2], các dữ liệu trực tiếp về dầu chiết xuất từ hạt chia hiện chủ yếu dừng lại ở các mô hình động vật [3, 4]. Người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa hiệu quả của hạt chia toàn phần và dầu hạt chia tinh luyện để tránh ngộ nhận.

Cơ chế sinh học: Hạt chia và dầu tác động lên huyết áp ra sao?

Dầu hạt chia chứa hàm lượng cao các axit béo không bão hòa, đóng vai trò tích cực đối với chức năng tim mạch nói chung ^[1]. Quá trình chiết xuất dầu bằng sóng siêu âm cho thấy dầu thu được giàu axit béo không bão hòa, hỗ trợ khuếch tán dung môi tốt hơn và đem lại các hợp chất có lợi cho sức khỏe mạch máu ^[1].

Ở mức độ phân tử và chuyển hóa, các axit béo này giúp điều hòa chuyển hóa lipid. Việc bổ sung dầu hạt chia giúp hạ triglyceride huyết tương thông qua việc giảm bài tiết VLDL-Tg từ gan và tăng độ thanh thải triglyceride huyết tương ^[1]. Ngoài ra, nó làm giảm mức protein vận chuyển axit béo FAT/CD36 trên màng tế bào, từ đó giảm tích tụ mỡ độc hại cơ tim ^[1].

Bên cạnh phần dầu béo, phần protein của hạt chia cũng đóng vai trò trực tiếp trong kiểm soát huyết áp ^[3]. Nghiên cứu trong ống nghiệm và mô phỏng điện toán cho thấy các peptide thủy phân từ phụ phẩm bã hạt chia sau ép dầu có khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) ^[3]. Peptide thủy phân bằng pepsin đạt nồng độ ức chế 50% (IC50) là 0,128 mg/mL, trong đó chuỗi LIVSPLAGRL có năng lượng liên kết dự đoán là -9,5 kcal/mol, tương tác trực tiếp với vị trí xúc tác của men chuyển tương tự thuốc hạ áp ^[3].

Bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật về dầu hạt chia

Mặc dù thiếu thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên huyết áp người, tác dụng của dầu hạt chia đã được ghi nhận trên một số mô hình sinh vật thực nghiệm [3, 4].

Trên chuột Wistar được cho ăn chế độ giàu đường sucrose, việc bổ sung dầu hạt chia đã cải thiện và đảo ngược tình trạng nhiễm độc mỡ cơ tim, cải thiện quá trình oxy hóa glucose và bình thường hóa huyết áp so với nhóm đối chứng dùng dầu ngô ^[1]. Nghiên cứu này chỉ ra tiềm năng của dầu hạt chia trong việc kiểm soát các rối loạn chuyển hóa liên quan đến sức khỏe tim mạch ^[1].

Một thử nghiệm năm 2023 trên 32 thỏ đực được chia làm 4 nhóm trong 6 tuần can thiệp: nhóm ăn thông thường (CD), nhóm bổ sung 10% dầu chia, nhóm bổ sung 1% cholesterol, và nhóm bổ sung cả 1% cholesterol lẫn 10% dầu chia ^[4]. Kết quả cho thấy dầu hạt chia ép lạnh giúp kiểm soát mức tăng huyết áp động mạch trung bình do tăng cholesterol gây ra, đồng thời cải thiện tỷ lệ bạch cầu trung tính/lympho và độ mềm dẻo màng hồng cầu ^[4]. Dầu hạt chia còn làm giảm tỷ lệ omega-6/omega-3 và tỷ lệ axit arachidonic/linolenic ở hồng cầu và mô mỡ, trong đó axit linolenic tích tụ tại mỡ sau phúc mạc tăng gấp khoảng 9 lần so với đối chứng ^[4].

Nghiên cứu can thiệp trên người: Hạt chia toàn phần vượt trội

Khác với dầu hạt chia, hạt chia nguyên hạt đã trải qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chặt chẽ trên người về chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương [1, 6].

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 42 người trưởng thành mắc đái tháo đường típ 2 đánh giá việc bổ sung hạt chia trong 12 tuần ^[2]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: nhóm dùng 40 g hạt chia mỗi ngày và nhóm đối chứng không bổ sung ^[2]. Sau khi hiệu chỉnh giới tính và giá trị ban đầu, nhóm dùng hạt chia ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu đáng kể so với nhóm đối chứng (t(1) = 2,867, p = 0,007), trong khi các chỉ số đường huyết hay mỡ máu khác không thay đổi nhiều ^[2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 so sánh 3 nhóm ăn giảm calo trên bệnh nhân tăng triglyceride máu trong 8 tuần: nhóm chỉ ăn giảm calo (22 người), nhóm ăn giảm calo kèm 30 g hạt chia/ngày (22 người), và nhóm kèm 1,8 g/ngày n-3 PUFA chuỗi dài từ dầu cá (22 người) ^[5]. Sau can thiệp, nhóm dùng hạt chia giảm huyết áp tâm trương trung bình 8,4 mmHg so với hai nhóm còn lại ^[5]. Cả hai nhóm hạt chia và dầu cá đều giảm triglyceride huyết tương tương đương nhau (lần lượt giảm 145,2 mg/dL và 136,7 mg/dL so với ban đầu), vượt trội hơn nhóm đối chứng ^[5].

Các phân tích gộp nói gì về hiệu quả hạ áp?

Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn công bố năm 2024 đã củng cố thêm bằng chứng về hiệu quả hạ huyết áp của việc can thiệp bằng hạt chia [7, 8].

Một phân tích gộp năm 2024 từ 8 thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên với 372 người tham gia cho thấy hạt chia giúp giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương ^[6]. Cụ thể, huyết áp tâm thu giảm với hiệu số trung bình có trọng số (WMD) là -5,61 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -8,77 đến -2,44; p = 0,001), và huyết áp tâm trương giảm WMD -7,49 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -9,64 đến -5,34; p < 0,001) ^[6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận vòng eo giảm 1,46 cm, nhưng không làm thay đổi trọng lượng hay chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[6].

Một tổng quan hệ thống và phân tích hồi quy gộp khác năm 2024 trên 14 thử nghiệm lâm sàng gồm 835 người tham gia cũng ghi nhận kết quả tương đồng ^[7]. Bổ sung hạt chia làm giảm triglyceride ở cả liều thấp và cao, nhưng mức giảm huyết áp tâm thu (-2,78 mmHg) chỉ đạt ý nghĩa thống kê ở nhóm can thiệp liều cao ^[7]. Nhóm liều cao cũng giúp giảm LDL-cholesterol trung bình 4,77 mg/dL ^[7].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người tiêu dùng đánh đồng tác dụng của hạt chia nguyên hạt với dầu hạt chia dạng viên nang hoặc dạng lỏng. Đây là một hiểu lầm phổ biến. Dầu hạt chia tập trung chủ yếu vào phần chất béo không bão hòa, trong khi các cơ chế hạ áp mạnh mẽ như peptide ức chế men chuyển lại nằm ở phần đạm bã hạt ^[3], và các chất xơ hòa tan giúp hỗ trợ chuyển hóa cũng không có trong dầu tinh khiết ^[2].

Hơn nữa, các bằng chứng hạ huyết áp trực tiếp của dầu hạt chia cho đến nay mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu trên thỏ và chuột [3, 4]. Việc suy diễn thẳng từ động vật sang liều dùng hạ huyết áp tâm thu ở người là chưa có cơ sở khoa học đầy đủ. Để khẳng định dầu hạt chia có thể dùng như một biện pháp hạ huyết áp thay thế, y học cần thêm các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên quy mô lớn trên người bằng chính chế phẩm dầu này.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù dầu hạt chia là nguồn chất béo lành mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

• Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Tác dụng hạ áp cộng gộp từ các thành phần hạt chia có thể khiến huyết áp hạ quá mức mong muốn nếu không được theo dõi chặt chẽ [1, 6].
• Người có vấn đề về đông máu hoặc sắp phẫu thuật: Do hàm lượng axit béo không bão hòa cao tác động lên màng tế bào và chuyển hóa lipid, việc tiêu thụ lượng lớn có thể ảnh hưởng đến quá trình ngưng tập tiểu cầu ^[4].
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Uống trực tiếp các loại dầu đậm đặc với lượng lớn dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc khó tiêu. Người bệnh mạn tính luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng bổ sung.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu mục tiêu chính là hỗ trợ kiểm soát huyết áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch, ưu tiên sử dụng hạt chia toàn phần thay vì chỉ dùng dầu chiết xuất [1, 6].

Dựa trên các nghiên cứu can thiệp, mức tiêu thụ an toàn và mang lại hiệu quả hạ áp đã được ghi nhận là khoảng 30 g đến 40 g hạt chia mỗi ngày [1, 6]. Bạn có thể ngâm nở hạt chia trong nước lọc, trộn cùng sữa chua không đường, yến mạch hoặc rắc vào món salad trong các bữa ăn chính. Thời gian can thiệp cần duy trì đều đặn từ 8 đến 12 tuần để ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về huyết áp và lipid máu [1, 6].

Đối với dầu hạt chia, bạn có thể dùng trộn các món nguội như một nguồn cung cấp chất béo không bão hòa thay thế mỡ động vật, nhưng không nên xem đây là "thuốc hạ áp" [3, 4]. Không nên đun nấu dầu hạt chia ở nhiệt độ cao kéo dài để tránh làm biến tính các liên kết axit béo có lợi.

Kiểm soát huyết áp tâm thu đòi hỏi một chiến lược tổng thể từ ăn giảm muối, vận động thể lực đều đặn đến tuân thủ đơn thuốc y tế. Dầu hạt chia hay hạt chia nguyên hạt chỉ nên đóng vai trò là một phần của chế độ ăn cân bằng hỗ trợ tim mạch, không thể thay thế cho phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa.