Trả lời ngắn: Chưa thể khẳng định đậu nành giàu isoflavone giúp giảm mỡ bụng sau mãn kinh. Một số thử nghiệm nhỏ kéo dài khoảng ba tháng ghi nhận giảm mỡ bụng dưới da khi dùng chế phẩm đậu nành, nhưng một thử nghiệm lớn hơn với viên isoflavone theo dõi 12 tháng không thấy cải thiện mỡ toàn thân hay mỡ vùng bụng trung tâm; phân tích gộp cũng không tìm thấy lợi ích ổn định về cân nặng hoặc vòng eo [1–4]. Đậu phụ, đậu nành và sữa đậu nành không đường có thể là thực phẩm giàu đạm trong chế độ ăn cân bằng, nhưng không phải thuốc giảm mỡ và hiện chưa có liều isoflavone được xác lập để điều trị mỡ bụng.
Vì sao mỡ bụng có thể thay đổi quanh thời kỳ mãn kinh?
Tuổi tác, thay đổi nội tiết quanh chuyển tiếp mãn kinh, khối cơ, vận động, giấc ngủ, bệnh lý, thuốc và môi trường sống đều có thể ảnh hưởng đến thành phần cơ thể. Một số nghiên cứu quan sát nhận thấy mỡ có xu hướng phân bố về vùng bụng hơn khi phụ nữ lớn tuổi hoặc đi qua mãn kinh, nhưng quan sát này không cho biết một thực phẩm đơn lẻ là nguyên nhân hay có thể đảo ngược quá trình đó. Mỡ bụng cũng không phải thước đo đầy đủ về sức khỏe của một người.
Isoflavone là nhóm hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự estrogen ở một số đặc điểm, thường gặp trong đậu nành. Chúng có thể tương tác với thụ thể estrogen, nhưng tác động sinh học không giống estrogen của cơ thể và không thể suy ra rằng ăn đậu nành sẽ “cân bằng hormone”, đốt mỡ hoặc làm giảm mỡ đúng tại vùng bụng. Tác dụng quan sát trong phòng thí nghiệm hay trên động vật cũng không tự động chứng minh hiệu quả ở người.
Các nghiên cứu về đậu nành và mỡ bụng cho thấy điều gì?
Hai thử nghiệm nhỏ ghi nhận tín hiệu có lợi
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài ba tháng, 15 phụ nữ sau mãn kinh được phân vào nhóm dùng đồ uống protein đậu nành có isoflavone hoặc nhóm chứng dùng casein. Mỡ bụng toàn phần và mỡ dưới da tăng nhiều hơn ở nhóm chứng; tuy nhiên, cân nặng không khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm, và nghiên cứu không phát hiện khác biệt rõ ở mỡ nội tạng, tổng lượng mỡ cơ thể hay khối nạc [1]. Mẫu nghiên cứu rất nhỏ, thời gian ngắn và kết quả không chứng minh đậu nành làm giảm mỡ bụng ở quy mô đáng kể.
Một thử nghiệm khác tuyển 39 phụ nữ sau mãn kinh bị béo phì; 33 người hoàn tất và được phân tích sau ba tháng dùng chế phẩm đậu nành hoặc giả dược protein casein. Nhóm đậu nành giảm mỡ bụng toàn phần và mỡ bụng dưới da so với lúc đầu/nhóm chứng, đồng thời có thay đổi một chỉ dấu viêm. Nghiên cứu không tìm thấy khác biệt giữa nhóm về chuyển hóa glucose và một số chỉ dấu khác [2]. Đây cũng là nghiên cứu nhỏ, ngắn hạn; kết quả phụ thuộc quần thể tham gia và chế phẩm đã dùng.
Hai thử nghiệm này thường được dẫn để quảng bá “đậu nành giảm mỡ bụng”, nhưng cách diễn đạt đó bỏ qua giới hạn quan trọng: chúng thử chế phẩm bổ sung trong điều kiện nghiên cứu, không kiểm tra việc thêm một phần đậu phụ hay sữa đậu nành vào khẩu phần thường ngày. Một kết quả thống kê trong nhóm nhỏ không cho biết hiệu quả sẽ lớn đến đâu, có duy trì lâu dài không, hoặc có áp dụng cho tất cả phụ nữ hay không.
Thử nghiệm lớn hơn không xác nhận tác dụng của viên isoflavone
Trong thử nghiệm đa trung tâm ngẫu nhiên, mù đôi có 229 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh, người tham gia dùng giả dược hoặc viên isoflavone đậu nành liều 80 mg hay 120 mg mỗi ngày. Sau 12 tháng, nghiên cứu không thấy tác động có ý nghĩa lên mỡ toàn thân, mỡ vùng bụng kiểu android, tỷ lệ mỡ android/gynoid hoặc các hormone liên quan cảm giác thèm ăn [3]. Nhóm này khác với phụ nữ béo phì trong thử nghiệm ba tháng, và can thiệp là viên isoflavone tách chiết chứ không phải thực phẩm nguyên dạng.
Một thử nghiệm kéo dài 12 tháng khác so sánh protein đậu nành có isoflavone với protein sữa ở phụ nữ lớn tuổi sau mãn kinh không ủng hộ lợi ích rõ ràng lên thành phần cơ thể; số người hoàn tất thấp hơn số được tuyển ban đầu [5]. Khác biệt về tuổi, tình trạng sức khỏe, loại chế phẩm và cách đo khiến không thể gộp mọi nghiên cứu thành một kết luận đơn giản rằng “đậu nành làm tan mỡ”.
Tổng hợp bằng chứng chưa cho thấy hiệu quả ổn định
Phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên về bổ sung phytoestrogen ở phụ nữ sau mãn kinh không tìm thấy mối liên quan tổng thể với cân nặng, chỉ số BMI, vòng eo/vòng hông, tổng mỡ hoặc phần trăm mỡ cơ thể [4]. Các nghiên cứu trong phân tích khác nhau về loại hoạt chất, liều, thời gian và nhóm người tham gia; kết quả này không khẳng định mọi tác dụng đều bằng không, nhưng cho thấy hiện chưa có cơ sở vững để khuyên dùng isoflavone với mục đích giảm mỡ bụng.
Ở phụ nữ quanh tiền mãn kinh, một thử nghiệm protein đậu nành giàu isoflavone cũng không chứng minh được rằng chế phẩm ngăn sự thay đổi phân bố mỡ vùng bụng theo thời gian [6]. Tình trạng mãn kinh, cân nặng ban đầu, chế độ ăn, mức vận động và loại sản phẩm có thể làm kết quả khác nhau. Hiện không có bằng chứng đủ chắc để xác định ai sẽ đáp ứng hoặc mức thay đổi có ý nghĩa sức khỏe là bao nhiêu.
Thực phẩm đậu nành khác viên bổ sung như thế nào?
Đậu phụ, tempeh, edamame, hạt đậu nành và đồ uống đậu nành cung cấp protein với lượng isoflavone thay đổi tùy giống, chế biến và khẩu phần. Viên bổ sung thường chứa chiết xuất hoặc lượng isoflavone cô đặc; vì vậy, dữ liệu của một loại không thể áp thẳng cho loại còn lại. Ngược lại, việc một chế phẩm được thử nghiệm không chứng minh sản phẩm thương mại có thành phần tương đương hoặc hiệu quả giống nhau.
Nếu bạn thích đậu nành và không có lý do y tế phải hạn chế, có thể dùng như một trong nhiều nguồn protein trong bữa ăn. Chọn sản phẩm phù hợp với khẩu vị và nhu cầu, để ý lượng đường thêm trong đồ uống đóng gói, và phối hợp với rau, ngũ cốc nguyên hạt cùng các thực phẩm khác. Không cần tăng khẩu phần thật nhiều hay mua thực phẩm bổ sung chỉ để nhắm vào mỡ bụng.
Không có căn cứ từ các thử nghiệm này để khuyến nghị một liều isoflavone cụ thể nhằm giảm cân. Liều 80–120 mg/ngày là liều đã được nghiên cứu trong một thử nghiệm thành phần cơ thể, không phải hướng dẫn điều trị; thử nghiệm đó không tìm thấy lợi ích trên các chỉ số mỡ [3]. Nếu đang cân nhắc viên bổ sung, nhất là khi có bệnh lý nhạy cảm hormone hoặc đang dùng thuốc, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về sản phẩm và tình huống cá nhân.
Có thể hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa bằng cách nào?
Thay vì cố giảm riêng mỡ ở bụng bằng một thực phẩm, hãy tập trung vào các thói quen có thể duy trì và phù hợp với sức khỏe tổng thể. Một chế độ ăn đa dạng với rau quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm phù hợp và chất béo không bão hòa có thể giúp đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng. Cân bằng năng lượng, nếu cần, nên được điều chỉnh từ từ và không dựa vào chế độ ăn khắc nghiệt.
Hoạt động thể lực aerobic và bài tập sức mạnh có vai trò khác nhau nhưng bổ sung cho nhau: vận động aerobic hỗ trợ sức khỏe tim mạch, còn tập sức mạnh giúp duy trì cơ và chức năng khi tuổi tăng. Nên lựa chọn mức độ phù hợp với thể trạng, tiền sử chấn thương và bệnh nền; người ít vận động hoặc có triệu chứng khi gắng sức nên hỏi chuyên gia y tế trước khi bắt đầu chương trình mới. Giấc ngủ, thuốc đang dùng, đau mạn tính và triệu chứng mãn kinh cũng có thể ảnh hưởng khả năng vận động và kiểm soát cân nặng.
Vòng eo hoặc cân nặng chỉ là một phần trong đánh giá sức khỏe. Nếu cân nặng thay đổi nhanh không chủ ý, có đau bụng, chướng bụng mới xuất hiện, khó thở, phù hoặc triệu chứng khác, cần đánh giá y tế thay vì tự quy cho mãn kinh. Bác sĩ có thể xem xét huyết áp, đường huyết, mỡ máu, thuốc, giấc ngủ và các yếu tố nguy cơ phù hợp.
Khi nào cần hỏi nhân viên y tế trước khi dùng isoflavone?
Thực phẩm đậu nành trong khẩu phần thông thường khác với viên bổ sung liều cao. Nếu bạn đang mang thai, cho con bú, điều trị bệnh lý, dùng thuốc kê đơn hoặc có tiền sử ung thư nhạy cảm hormone, hãy hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi bắt đầu sản phẩm cô đặc. Tương tác và mức phù hợp phụ thuộc từng loại thuốc, bệnh sử và thành phần sản phẩm; không nên dựa vào quảng cáo “tự nhiên nên an toàn”.
Không dùng isoflavone thay thuốc được kê, liệu pháp đã được bác sĩ đề xuất hoặc đánh giá nguyên nhân tăng cân. Thử nghiệm về mỡ bụng không đánh giá việc tự điều trị triệu chứng mãn kinh bằng viên bổ sung. Nếu mục tiêu của bạn là giảm cơn bốc hỏa, bảo vệ xương hoặc cải thiện mỡ máu, đó là các câu hỏi khác với giảm mỡ bụng và cần xem bằng chứng riêng cho từng kết cục.
Kết luận
Một số thử nghiệm ngắn và nhỏ về chế phẩm protein đậu nành ghi nhận thay đổi theo hướng giảm mỡ bụng dưới da, nhưng thử nghiệm 12 tháng trên 229 phụ nữ không cho thấy viên isoflavone cải thiện thành phần cơ thể; phân tích gộp cũng không xác nhận lợi ích ổn định về vòng eo hoặc tổng mỡ [1–4]. Vì vậy, bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyên dùng đậu nành giàu isoflavone như một phương pháp giảm mỡ bụng sau mãn kinh.
Đậu nành nguyên dạng vẫn có thể là một nguồn protein trong bữa ăn đa dạng nếu phù hợp với bạn. Hãy phân biệt thực phẩm với viên chiết xuất, không tự suy ra liều điều trị từ nghiên cứu và chọn mục tiêu sức khỏe toàn diện thay vì cố giảm mỡ ở một vùng. Đọc thêm vì sao mỡ bụng có thể thay đổi ở phụ nữ tiền mãn kinh để hiểu bối cảnh thay đổi thành phần cơ thể theo giai đoạn tuổi.







