Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) được biết đến rộng rãi với khuyến nghị dùng sữa ít béo để hỗ trợ kiểm soát huyết áp [1]. Tuy nhiên, nhiều người trẻ gặp tình trạng đau bụng, đầy hơi sau khi uống sữa do thiếu hụt men lactase [2]. Câu hỏi đặt ra là liệu sữa ít béo có phải thành phần bắt buộc để áp dụng chế độ này hay không.

Sữa ít béo không phải là lựa chọn bắt buộc duy nhất; mục tiêu cốt lõi của chế độ ăn là đảm bảo đủ lượng canxi, kali và magiê cần thiết [1, 2]. Người không dung nạp lactose hoàn toàn có thể thay thế bằng sữa không chứa lactose, đồ uống thực vật tăng cường vi chất hoặc các phương pháp điều chỉnh ăn uống khác mà không làm mất đi giá trị dinh dưỡng [2, 5].

Sữa ít béo trong chế độ ăn DASH và vấn đề không dung nạp lactose

Nghiên cứu gốc về DASH chứng minh rằng việc bổ sung 3 khẩu phần sữa ít béo kết hợp nhiều rau quả giúp hạ huyết áp rõ rệt [1]. Sữa và các chế phẩm từ sữa là nguồn cung cấp canxi, kali và magiê tập trung [1, 7].

Dù vậy, tình trạng không dung nạp lactose xảy ra phổ biến do cơ thể thiếu hoặc giảm hoạt tính men lactase, khiến đường lactose không được phân giải để hấp thu [2]. Việc này dẫn đến xu hướng loại bỏ sữa hoàn toàn, từ đó kéo theo lượng canxi nạp vào sụt giảm nghiêm trọng [2, 6].

Tác động của việc kiêng sữa đối với lượng canxi hấp thu

Người không dung nạp đường lactose thường có mức hấp thu canxi rất thấp [3, 8]. Ở nhóm đối tượng này, mức tiêu thụ canxi hàng ngày dễ rơi vào khoảng 600 đến 700 mg/ngày hoặc thấp hơn, ngưỡng có nguy cơ gây mất xương và tăng huyết áp [1].

Một nghiên cứu trên 50 phụ nữ tiền mãn kinh gặp chứng kém tiêu hóa lactose cho thấy: nhóm có triệu chứng không dung nạp chỉ nạp trung bình 388 ± 150 mg canxi mỗi ngày, thấp hơn đáng kể so với mức 763 ± 333 mg/ngày ở nhóm dung nạp tốt [3]. Trong nhóm không dung nạp, sữa chỉ đóng góp 12% tổng lượng canxi, phần lớn canxi đến từ các thực phẩm hỗn hợp khác [3]. Đồng thời, lượng canxi thấp cũng đi kèm với chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn [3].

Giải pháp thay thế sữa ít béo cho người thiếu men lactase

Nếu không dùng được sữa bò ít béo thông thường, người áp dụng DASH có thể cân nhắc các giải pháp sau:

  • Sữa thực vật bổ sung canxi: Đồ uống từ đậu nành là giải pháp tiết kiệm với hàm lượng canxi tương đương sữa bò [2]. Cần lưu ý khả năng hấp thu phụ thuộc vào loại muối canxi được dùng để tăng cường [2].
  • Sản phẩm sữa đã xử lý men hoặc lên men: Sử dụng sữa không chứa lactose (lactose-free), sữa chua hoặc phô mai [5, 6]. Vi khuẩn lên men hỗ trợ tiêu hóa đường tốt hơn [5, 6].
  • Bổ sung men tiêu hóa lactase: Dùng sản phẩm hỗ trợ chứa men lactase khi ăn uống giúp giảm triệu chứng khó chịu [4, 6].
  • Uống sữa kèm bữa ăn: Việc dùng một lượng sữa nhỏ kèm thức ăn làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và tăng khả năng dung nạp [6, 8].
  • Dùng men vi sinh (probiotics): Việc bổ sung men vi sinh có thể giúp giảm nhẹ các biểu hiện rối loạn tiêu hóa khi dung nạp lactose [2].

Điều chưa biết

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về:

  • Hiệu quả kiểm soát huyết áp trực tiếp của chế độ DASH khi thay toàn bộ sữa bò bằng đồ uống nguồn gốc thực vật trên người trẻ tuổi.
  • Tỷ lệ hấp thu canxi cụ thể giữa cá nhỏ nguyên xương, các loại đậu hạt so với sữa bò trong bối cảnh bữa ăn thực tế (dữ liệu chỉ đề cập chung về rau củ, nước khoáng, sữa thực vật và ghi nhận oxalat, phytate trong thực vật làm giảm hấp thu canxi) [5, 7].
  • Liều lượng tối đa của các thực phẩm nguồn gốc thực vật cần ăn để đạt giá trị tương đương 3 khẩu phần sữa hàng ngày.

Ai nên thận trọng?

  • Người có bệnh lý tiêu hóa: Người bị viêm ruột (Crohn, viêm loét đại tràng) có nguy cơ cao thiếu hụt lactase thứ phát và giảm mật độ xương, cần được theo dõi dinh dưỡng chặt chẽ [4].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Nhóm tuổi đang phát triển khung xương cần nguồn canxi dồi dào; nếu kiêng hoàn toàn sữa cần có nguồn canxi thay thế hoặc chế phẩm bổ sung theo chỉ định chuyên môn [5].

Cách áp dụng thực tế

Để theo đuổi chế độ ăn lành mạnh mà không gặp trở ngại tiêu hóa, bạn có thể áp dụng các bước:

  • Thử nghiệm sữa tách lactose hoặc sữa hạt đậu nành có nhãn ghi rõ bổ sung canxi [2, 5].
  • Ăn sữa chua hoặc phô mai thay vì sữa nước, chia nhỏ khẩu phần và ăn kèm các bữa chính [6, 8].
  • Kiểm tra bảng thành phần để đảm bảo nguồn canxi từ thực phẩm tăng cường đáp ứng nhu cầu khuyến nghị mà không kèm quá nhiều đường [2, 7].

Sữa ít béo mang lại nhiều khoáng chất hữu ích nhưng không phải là yếu tố bắt buộc không thể thay thế trong chế độ DASH. Việc hiểu rõ khả năng dung nạp của bản thân và chủ động chọn nguồn canxi thay thế phù hợp sẽ giúp bảo vệ xương và huyết áp hiệu quả.