Đậu nành lên men có làm suy giảm chức năng tuyến giáp ở người bệnh?

Các món ăn từ đậu nành như natto, miso hay chao từ lâu đã quen thuộc trong bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh lý tuyến giáp lo ngại hợp chất isoflavone trong đậu nành lên men có thể làm suy giảm chức năng tuyến giáp hoặc cản trở thuốc điều trị.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy thực phẩm đậu nành không trực tiếp gây hại tuyến giáp ở người có đủ iod ^[1]. Mối bận tâm lớn nhất nằm ở việc đậu nành có thể cản trở sự hấp thu của thuốc levothyroxine tại đường tiêu hóa, khiến người bệnh bị thiếu hụt hormone nếu không dùng thuốc đúng cách ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động của isoflavone lên hệ nội tiết

Isoflavone là nhóm hợp chất phytoestrogen có cấu trúc tương tự hormone estrogen, hiện diện dồi dào trong các sản phẩm từ hạt đậu nành ^[3]. Khi vào cơ thể, các chất này thể hiện cả đặc tính nội tiết lẫn phi nội tiết ^[1].

Ở mức độ tế bào, một số nghiên cứu ghi nhận isoflavone có thể ức chế men peroxidase tuyến giáp (TPO) ^[4], ^[5]. Đây vốn là loại men giữ vai trò thiết yếu tham gia vào quy trình tổng hợp hai hormone quan trọng gồm T3 và T4 ^[5]. Ngoài ra, thành phần protein đậu nành phối hợp cùng isoflavone đã được ghi nhận làm tăng symporter natri/iod (NIS) dạng không glycosyl hóa và mảnh thyroglobulin 40 kDa, yếu tố tự kháng nguyên kích hoạt rối loạn chức năng tuyến giáp ở tế bào thử nghiệm ^[5].

Bên cạnh đó, đậu nành còn chứa thành phần hòa tan trong cồn gây cản trở hấp thu iod, cùng muối acid phytic tạo phức chelate giữ các khoáng chất vi lượng, đặc biệt là kẽm – nguyên tố cần thiết cho quá trình sản xuất hormone tuyến giáp ^[4]. Đậu nành còn có thể làm giảm hấp thu levothyroxine qua đường ruột ^[1], ^[2].

Bằng chứng lâm sàng trên người và các thử nghiệm

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm xác định rõ tác động thực tế của isoflavone trên cơ thể người:

Năm 2006, một báo cáo tổng quan y khoa đã phân tích 14 thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác động của thực phẩm đậu nành hoặc isoflavone trên người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 8 nghiên cứu ở phụ nữ, 4 ở nam giới và 2 ở cả hai giới) ^[1]. Kết quả cho thấy, ngoại trừ một trường hợp cá biệt, phần lớn các thử nghiệm đều không ghi nhận biến đổi hoặc chỉ thấy thay đổi rất nhỏ trên chức năng tuyến giáp ^[1]. Tổng quan kết luận rằng ở những người có chức năng tuyến giáp bình thường và được cung cấp đủ iod, thực phẩm đậu nành không gây tác động tiêu cực ^[1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2018 trên người suy giáp dưới lâm sàng đã kiểm tra liều isoflavone 66 mg mỗi ngày ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung 66 mg phytoestrogen đậu nành trong 8 tuần không làm suy giảm thêm chỉ số TSH, fT4 hay gia tăng tỷ lệ suy giáp ^[5]. Trước đó, việc dùng chế phẩm đậu nành chứa 66 mg isoflavone này từng làm tăng nhẹ TSH và giảm fT4 ở nhóm có xét nghiệm tuyến giáp bình thường, nhưng không mang ý nghĩa lâm sàng ^[5].

Năm 2019, một phân tích tổng hợp hệ thống đã đánh giá tác động của đậu nành lên chức năng tuyến giáp ^[6]. Kết quả cho thấy bổ sung protein đậu nành hoặc isoflavone làm thay đổi có ý nghĩa thống kê nồng độ TSH, nhưng không gây thay đổi đáng kể trên fT3 và fT4, chứng minh mức độ ảnh hưởng lâm sàng là không đáng kể ^[6]. Phân tích dưới nhóm chỉ ra mức tăng TSH xuất hiện rõ hơn khi thời gian dùng kéo dài từ 3 tháng trở lên (chênh lệch trung bình có trọng số WMD = 0,319; 95% CI: 0,034 - 0,604; p = 0,028) hoặc ở những người vốn đã bị suy giáp dưới lâm sàng từ trước (WMD = 0,692; 95% CI: 0,333 - 1,052; p < 0,001) ^[6].

Tài liệu hướng dẫn chuyên môn năm 2022 trích dẫn nghiên cứu năm 2012 trên 35 người chỉ ra rằng việc dùng 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 3 tháng chỉ tạo ra một lượng rất nhỏ isoflavone gắn iod (~0,01%) bài tiết qua nước tiểu, xua tan lo ngại đậu nành làm cạn kiệt nguồn iod ^[2]. Tài liệu này cũng nhắc lại một nghiên cứu chéo trước đó dùng 16 mg isoflavone kèm 30 g protein đậu nành mỗi ngày trong 8 tuần làm tăng nguy cơ tiến triển từ suy giáp dưới lâm sàng sang suy giáp rõ rệt, nhưng nghiên cứu tiếp theo dùng 66 mg isoflavone lại không tái lập hiện tượng này ^[2].

Góc nhìn từ các nghiên cứu trên động vật

Các mô hình động vật cung cấp thêm nhiều dữ liệu về sự tương tác giữa đậu nành và các yếu tố nền tảng của cơ thể:

Nghiên cứu kéo dài trên khỉ cynomolgus trưởng thành (Macaca fascicularis) chia nhóm đối chứng ăn casein-lactalbumin (44 con) và nhóm can thiệp dùng protein đậu nành kèm isoflavone (41 con) trong 34 tháng trước khi phẫu thuật cắt buồng trứng, sau đó theo dõi tiếp một nửa số cá thể (19 con nhóm đậu nành, 21 con nhóm đối chứng) thêm 34 tháng ^[7]. Kết quả cho thấy chế độ ăn đậu nành giúp tăng nồng độ triiodothyronine (T3) ở giai đoạn trước cắt buồng trứng và ngăn chặn sự sụt giảm thyroxine (T4) sau phẫu thuật mãn kinh nhân tạo (p < 0,05), cho thấy đậu nành không gây hại mà thậm chí hỗ trợ bảo tồn chức năng tuyến giáp ở trạng thái mãn kinh ^[7].

Năm 2023, một nghiên cứu trên 32 chuột cống đực Wistar giai đoạn quanh dậy thì cho dùng các mức liều isoflavone 0,5, 5 hoặc 50 mg/kg từ lúc cai sữa đến 60 ngày tuổi ^[3]. Kết quả ghi nhận nồng độ TSH trong huyết thanh tăng lên dù T3 và T4 không đổi; đồng thời biểu hiện gen Nis và Pds tại tuyến giáp bị suy giảm, cho thấy tiêu thụ liều cao isoflavone giai đoạn này có thể kích phát tình trạng suy giáp dưới lâm sàng ^[3].

Năm 2020, một tổng quan về các nghiên cứu động vật chỉ ra mối tương tác cộng hưởng rõ rệt giữa đậu nành và tình trạng thiếu iod ^[8]. Thử nghiệm trên chuột cống F344 chia 8 nhóm trong 5 tuần ghi nhận chế độ ăn chứa 20% bột đậu nành khử béo chỉ gây suy giáp nặng (giảm T4, tăng TSH, tăng trọng lượng tuyến giáp và phì đại tế bào) khi kết hợp cùng điều kiện thiếu hụt iod ^[8]. Đáng chú ý, chỉ số kháng nguyên nhân tế bào tăng sinh (PCNA) chỉ tăng do thành phần đậu nành khử béo chứ không phải do hỗn hợp isoflavone đơn thuần, cho thấy bản thân isoflavone có thể không phải tác nhân chính dẫn tới hiện tượng bướu cổ phối hợp này ^[8].

Báo cáo ca lâm sàng điển hình

Dù thực phẩm hàng ngày nhìn chung an toàn, việc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc lại tiềm ẩn rủi ro cá biệt:

Năm 2017, y văn ghi nhận ca bệnh một phụ nữ bị viêm tuyến giáp lympho bào mạn tính tiến triển thành suy giáp nặng sau 6 tháng liên tục sử dụng một loại đồ uống sức khỏe chứa bột chiết xuất isoflavone đậu nành ^[4]. Khi tình trạng suy giáp trở nặng, nồng độ các chất nghi là isoflavone trong huyết thanh của bệnh nhân đã biến mất hoặc suy giảm ^[4].

Do tuyến giáp có khả năng dự trữ hormone đủ dùng trong vài tháng, tình trạng suy giáp lâm sàng do các chất ức chế có thể xuất hiện muộn và âm thầm ^[4]. Ca bệnh này là hồi chuông cảnh báo về việc lạm dụng thực phẩm chức năng cô đặc chứa isoflavone liều cao ở những người có sẵn bệnh nền tuyến giáp tự miễn ^[4].

Đậu nành ảnh hưởng đến hấp thu thuốc levothyroxine thế nào?

Levothyroxine là dạng hormone tổng hợp điều trị thay thế tiêu chuẩn cho người bệnh suy giáp ^[1], ^[2]. Mối nguy lớn nhất không nằm ở độc tính trực tiếp lên tuyến, mà ở hiện tượng cản trở hấp thu ^[1], ^[2].

Nhiều bằng chứng ghi nhận protein đậu nành có khả năng ức chế quá trình hấp thu levothyroxine qua thành ruột ^[1], ^[2]. Điều này dẫn tới việc nồng độ thuốc ngấm vào máu không đạt mức mong muốn, buộc bệnh nhân phải tăng liều điều trị để duy trì trạng thái bình thường ^[1]. Tuy nhiên, hiện tượng giảm hấp thu thuốc này cũng xảy ra tương tự với thức ăn nói chung, các loại thảo dược và nhiều loại thực phẩm bổ sung khác chứ không riêng gì đậu nành ^[2].

Do đó, người bệnh suy giáp đang dùng thuốc hoàn toàn không cần phải kiêng khem tuyệt đối các món đậu nành ^[1], ^[2]. Thay vào đó, chìa khóa nằm ở việc tạo khoảng cách thời gian hợp lý giữa việc uống thuốc và bữa ăn ^[2].

Những ai cần thận trọng khi dùng đậu nành?

Dù đậu nành lên men giàu dinh dưỡng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi đưa vào chế độ ăn:

• Người đang điều trị bằng thuốc hormone levothyroxine: Cần quản lý chặt chẽ thời điểm ăn uống để tránh làm giảm hiệu lực hấp thu của thuốc ^[1], ^[2].
• Người mắc suy giáp dưới lâm sàng hoặc viêm tuyến giáp tự miễn: Bổ sung isoflavone kéo dài có thể làm tăng nhẹ nồng độ TSH hoặc tăng nguy cơ chuyển thành suy giáp rõ ^[4], ^[6], ^[2].
• Người sinh sống ở vùng thiếu hụt iod hoặc có chế độ ăn nghèo iod: Sự kết hợp giữa thành phần đậu nành và tình trạng thiếu iod làm gia tăng đáng kể nguy cơ phì đại tuyến giáp và rối loạn tổng hợp hormone ^[1], ^[8].
• Trẻ em hoặc thanh thiếu niên: Giai đoạn phát triển nhạy cảm này có thể chịu ảnh hưởng điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp nếu dùng lượng lớn isoflavone ^[3].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng, đặc biệt là bệnh nhân tuyến giáp, có thể áp dụng các nguyên tắc sau để vừa tận hưởng lợi ích dinh dưỡng vừa bảo vệ sức khỏe:

• Giãn cách thời gian uống thuốc: Uống levothyroxine khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng hoặc chờ ít nhất 4 giờ sau khi ăn mới uống thuốc ^[2].
• Duy trì chế độ ăn ổn định: Nếu thường xuyên ăn đậu nành, người bệnh nên giữ lượng tiêu thụ nhất quán qua các tuần để bác sĩ có thể chuẩn độ và điều chỉnh liều levothyroxine tương ứng ^[2].
• Đảm bảo đủ lượng iod hàng ngày: Cung cấp đủ iod qua muối iod hoặc hải sản giúp vô hiệu hóa nguy cơ phì đại tuyến giáp do các thành phần trong đậu nành gây ra ^[1], ^[8].
• Ưu tiên thực phẩm nguyên bản: Sử dụng đậu nành lên men truyền thống thay vì các loại bột chiết xuất isoflavone cô đặc hay thực phẩm chức năng liều cao chưa rõ nguồn gốc ^[4].

Đậu nành lên men là nguồn thực phẩm lành mạnh và không gây hại tuyến giáp nếu cơ thể được cung cấp đủ iod. Người bệnh suy giáp đang dùng thuốc levothyroxine không cần kiêng ăn, chỉ cần uống thuốc cách xa bữa ăn và trao đổi với bác sĩ để theo dõi nồng độ hormone định kỳ.