Nhiều nam giới e ngại đậu phụ, sữa đậu nành hoặc đạm đậu nành vì sợ suy giảm bản lĩnh phái mạnh. Nỗi lo này xuất phát từ việc đậu nành chứa phytoestrogen, hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự estrogen. Không ít lời truyền tai cho rằng tiêu thụ đậu nành thường xuyên sẽ làm giảm nội tiết tố nam, gây nữ hóa cơ thể hoặc teo cơ bắp.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực nghiệm trên người khẳng định thực phẩm từ đậu nành không làm giảm nồng độ testosterone tự do lẫn testosterone toàn phần [1]. Nam giới hoàn toàn có thể sử dụng các sản phẩm từ loại hạt này trong chế độ ăn uống hàng ngày mà không lo ngại về việc suy giảm nội tiết tố sinh dục [1].
Cơ chế tác động của phytoestrogen trong cơ thể người
Đậu nành chứa hàm lượng đáng kể isoflavone, thường được xếp vào nhóm phytoestrogen [2]. Isoflavone là các hợp chất có khả năng liên kết với các thụ thể estrogen, khởi động một chuỗi phản ứng sinh hóa tạo ra tác động tương tự như hormone estrogen [2]. Sự tương đồng này là nguyên nhân cốt lõi khiến nhiều người cho rằng đậu nành sẽ gây nữ hóa khi nam giới dung nạp vào cơ thể [1].
Dù vậy, hoạt lực sinh học của các hợp chất này đối với thụ thể estrogen alpha (ERalpha) là rất thấp [3]. Thử nghiệm cho thấy tiềm năng cơ chế của các hợp chất nhóm này không đủ mạnh để tạo ra các tác động sinh lý rõ ràng trên cơ thể động vật lẫn con người [3]. Đậu nành chứa isoflavone nhưng cách thức cơ thể chuyển hóa và tương tác sinh học hoàn toàn khác biệt so với estrogen nội sinh của động vật [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2010 về nội tiết tố nam
Năm 2010, một phân tích gộp được công bố nhằm đánh giá liệu isoflavone có gây hiệu ứng giống estrogen ở nam giới thông qua việc làm giảm testosterone khả dụng sinh học hay không [5]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts cho đến tháng 7 năm 2008, tìm kiếm các can thiệp dùng thực phẩm đậu nành, protein đậu nành phân lập hoặc chiết xuất isoflavone [5].
Phân tích đã thu thập dữ liệu từ 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược với số đo trước và sau can thiệp, cùng 32 báo cáo khác liên quan đến 36 nhóm điều trị [5]. Kết quả cho thấy không có tác động đáng kể nào của protein đậu nành hoặc isoflavone lên testosterone toàn phần, testosterone tự do, globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) hay chỉ số androgen tự do (FAI), bất kể mô hình thống kê nào được áp dụng [5]. Kết luận này khẳng định đậu nành không làm thay đổi các chỉ số testosterone sinh khả dụng ở nam giới [5].
Bằng chứng mở rộng năm 2021 củng cố kết quả cũ
Đến năm 2021, một phân tích gộp cập nhật và mở rộng quy mô lớn hơn đã tiếp tục kiểm tra lại mối liên hệ giữa đậu nành và nội tiết tố sinh sản nam giới [1]. Cơ sở dữ liệu được mở rộng tìm kiếm từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 trên các nguồn uy tín PubMed và CAB Abstracts [1].
Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng được đưa vào phân tích chuyên sâu [1]. Trong đó, chỉ số testosterone tự do (FT) được theo dõi trên 752 nam giới, và chỉ số testosterone toàn phần (TT) được đo đạc trên 1.753 nam giới [1]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận chỉ số estradiol (E2) trên 1.000 người, estrone (E1) trên 239 người và SHBG trên 967 người [1]. Bất kể áp dụng mô hình thống kê nào, việc tiêu thụ đạm đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone đều không gây ảnh hưởng đáng kể đến bất kỳ chỉ số hormone nào [1].
Phân tích sâu hơn theo từng mức liều lượng isoflavone và thời gian can thiệp cũng cho thấy không xuất hiện bất kỳ tác động nào [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng bất kể liều lượng hay thời gian dùng, đạm đậu nành và isoflavone đều không làm biến đổi nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, estradiol hay estrone ở nam giới [1].
Phản bác các hiểu lầm về nữ hóa và rối loạn cương dương
Nỗi sợ hãi của nam giới thường bắt nguồn từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ ghi nhận tình trạng nữ hóa sau khi ăn đậu nành [6]. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ ra rằng trong cả hai ca bệnh đó, mỗi cá nhân đã tiêu thụ tới 360 mg isoflavone mỗi ngày, tức cao gấp khoảng 9 lần mức tiêu thụ trung bình của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản [6]. Đáng nói hơn, các cá nhân này đều duy trì chế độ ăn mất cân bằng nghiêm trọng và có khả năng thiếu hụt dinh dưỡng do thực phẩm đậu nành chiếm đại đa số tổng lượng calo nạp vào hàng ngày [6].
Trái ngược với sự gia tăng estrogen ghi nhận ở một ca bệnh đơn lẻ, rất nhiều thử nghiệm lâm sàng cho nam giới dùng tới 150 mg isoflavone mỗi ngày đều không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào đối với nồng độ estrogen [6]. Tương tự, việc suy giảm testosterone ở ca bệnh còn lại hoàn toàn mâu thuẫn với phần lớn dữ liệu lâm sàng [6]. Hai trường hợp cá biệt này chỉ phản ánh việc tiêu thụ quá mức bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể dẫn đến các bất thường về sức khỏe [6].
Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn do các nghiên cứu cũ trên loài gặm nhấm cho thấy isoflavone làm giảm testosterone hoặc tăng nguy cơ rối loạn cương dương [5, 7]. Bằng chứng lâm sàng chỉ ra các phát hiện trên động vật không thể áp dụng cho người, do sự khác biệt lớn về chuyển hóa isoflavone giữa loài gặm nhấm và cơ thể người, cũng như liều lượng thí nghiệm trên động vật thường ở mức quá cao [4]. Hiện tại, không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy đậu nành gây rối loạn cương dương hay chứng vú to ở nam giới [3]. Isoflavone cũng không gây tác động xấu đến số lượng hay các thông số của tinh trùng [3, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu nành?
Mặc dù đậu nành an toàn với chức năng sinh sản của phái mạnh, việc tiêu thụ vẫn cần sự điều độ và lưu ý ở một số nhóm đối tượng cụ thể. Những người có bệnh lý tuyến giáp cần lưu tâm đến tình trạng i-ốt trong cơ thể. Các lo ngại trước đây về tác động kháng giáp của đậu nành chủ yếu dựa trên thử nghiệm ống nghiệm và động vật gặm nhấm dùng isoflavone cô lập [6]. Một đánh giá toàn diện năm 2006 trên 14 thử nghiệm lâm sàng cho thấy thực phẩm đậu nành hay isoflavone không gây hại chức năng tuyến giáp ở người có tuyến giáp bình thường [6].
Dù vậy, những người có bệnh nền về nội tiết hoặc rối loạn chức năng chuyển hóa luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn hoặc sử dụng thực phẩm bổ sung liều cao. Một nghiên cứu năm 2005 trên 42 người trên 50 tuổi bị tăng cholesterol máu mức độ vừa cho thấy: ở nam giới lớn tuổi, nồng độ dehydroepiandrosterone sulfate (DHEA-S) có xu hướng giảm sau khi dùng isoflavone (P = 0,0106) nhưng lại tăng sau khi dùng đậu nành so với chế độ ăn protein động vật (P = 0,0118) [7]. Dữ liệu này cho thấy lượng lớn đạm đậu nành hoặc isoflavone chiết xuất có thể tạo ra một số thay đổi khiêm tốn đối với tiền chất nội tiết tố [7]. Đậu nành không phải là thuốc và không có tác dụng chữa khỏi các bệnh lý liên quan đến hormone.
Áp dụng đậu nành an toàn và hiệu quả vào thực đơn
Protein đậu nành mang lại lợi ích rõ rệt cho sức mạnh cơ bắp sau 12 tuần tập luyện kháng lực [2]. Do đó, nam giới tập luyện thể thao hoàn toàn có thể lựa chọn đậu nành làm nguồn đạm thực vật hỗ trợ mà không sợ ảnh hưởng đến testosterone [2].
Để tối ưu hóa sức khỏe, nam giới nên tiêu thụ đậu nành thông qua thực phẩm tự nhiên như đậu phụ, sữa đậu nành, tương đậu hoặc edamame thay vì phụ thuộc quá mức vào các viên uống chiết xuất liều cao. Mức nạp isoflavone lên tới 150 mg mỗi ngày đã được thử nghiệm lâm sàng chứng minh là không làm thay đổi estrogen ở nam giới [6]. Một chế độ dinh dưỡng đa dạng, kết hợp hài hòa giữa đạm thực vật và đạm động vật sẽ bảo đảm cân bằng chuyển hóa tốt nhất cho cơ thể.
Khoa học hiện đại đã xóa bỏ định kiến về việc đậu nành gây suy giảm phong độ nam giới. Nam giới hoàn toàn có thể an tâm thưởng thức các món ăn từ đậu nành như một phần của lối sống lành mạnh, khoa học và giàu dinh dưỡng.
