Thói quen uống một thìa dầu olive vào buổi sáng lúc bụng đói đang được nhiều người truyền tai nhau như mẹo tự nhiên giúp làm sạch đường ruột và trị táo bón. Không ít người thắc mắc liệu chất béo thực vật này có thực sự giúp việc đi tiêu dễ dàng hơn hay chỉ là lời đồn thổi.
Câu trả lời ngắn gọn là có. Việc tiêu thụ dầu olive có thể cải thiện các triệu chứng táo bón nhờ khả năng làm mềm phân, bôi trơn đường tiêu hóa và hỗ trợ nhu động ruột [1], [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể còn tùy thuộc vào liều lượng, cách dùng và tình trạng sức khỏe nền của từng người.
Cơ chế chất béo đơn bôi trơn niêm mạc và kích thích tiêu hóa
Dầu olive chứa hàm lượng cao chất béo không bão hòa đơn. Khi đi vào đường tiêu hóa vào buổi sáng, lớp lipid này hoạt động như chất bôi trơn tự nhiên dọc theo niêm mạc ruột, giảm ma sát giữa khối phân và thành đại tràng. Đồng thời, lớp màng dầu bao bọc bên ngoài giúp giữ nước bên trong khối phân, ngăn tình trạng phân trở nên khô cứng khi di chuyển chậm.
Bên cạnh tác dụng vật lý tại chỗ, sự hiện diện của chất béo trong tá tràng kích thích túi mật co bóp và tiết dịch mật vào ruột non. Dịch mật không chỉ giúp nhũ tương hóa chất béo mà còn đóng vai trò như chất kích thích nhu động ruột tự nhiên, thúc đẩy quá trình đẩy chất thải xuống đại tràng nhanh hơn.
Ở cấp độ sinh học phân tử, nghiên cứu trên mô hình động vật bị táo bón chậm nhu động do thuốc loperamide hydrochloride cho thấy dung dịch chứa dầu olive kết hợp tinh dầu vỏ quýt xanh giúp sửa chữa tổn thương niêm mạc đại tràng [4]. Hỗn hợp này làm tăng nồng độ các hormone tiêu hóa gồm gastrin và motilin trong huyết thanh, kích hoạt đường truyền tín hiệu protein SCF/c-Kit tại mô đại tràng và khôi phục sự cân bằng hệ vi sinh đường ruột, từ đó tăng tỷ lệ đẩy của ruột non và tăng hàm lượng nước trong phân [4].
Bằng chứng lâm sàng về đường uống ở người lớn
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 2015 đã đánh giá tác dụng ngắn hạn của dầu olive trên 50 bệnh nhân chạy thận nhân tạo bị táo bón theo tiêu chuẩn Rome III [3]. Nhóm nghiên cứu chia bệnh nhân (29% là nam, độ tuổi trung bình 51 cộng trừ 12) thành 3 nhóm: 17 người dùng dầu khoáng (nhóm đối chứng), 16 người dùng dầu olive và 17 người dùng dầu hạt lanh trong thời gian 4 tuần [3].
Liều khởi đầu là 4 mL mỗi ngày và được điều chỉnh tùy theo nhu cầu trong quá trình theo dõi [3]. Ở thời điểm ban đầu, các triệu chứng phổ biến nhất là đi tiêu không hết phân (92%), phân vón cục hoặc cứng (72%) và cảm giác tắc nghẽn hậu môn trực tràng (70%) [3]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy điểm số táo bón Rome III ở nhóm uống dầu olive giảm đáng kể từ 10,3 (cộng trừ 4,2) xuống còn 3,2 (cộng trừ 3,8) với mức ý nghĩa thống kê P = 0,01 [3]. Nhóm dùng dầu olive cải thiện 5 trên 6 triệu chứng táo bón, đạt hiệu quả tương đương với dầu khoáng y tế và vượt trội hơn nhóm dùng dầu hạt lanh (vốn chỉ cải thiện được tần suất đi tiêu và độ đặc của phân) [3].
Một thử nghiệm lâm sàng chéo khác công bố năm 2020 thực hiện trên 40 bệnh nhân viêm loét đại tràng nhằm so sánh tác dụng của dầu olive nguyên chất (EVOO) với dầu hạt cải [1]. Có 32 bệnh nhân hoàn thành hai đợt can thiệp, mỗi đợt kéo dài 20 ngày [1]. Kết quả phân tích mẫu máu và thang điểm đánh giá triệu chứng tiêu hóa (GSRS) cho thấy việc tiêu thụ dầu olive nguyên chất làm giảm đáng kể các chỉ số viêm gồm tốc độ máu lắng (p = 0,03) và protein phản ứng C độ nhạy cao (p < 0,001) [1]. Đặc biệt, các triệu chứng đầy hơi, táo bón, mót rặn và đi tiêu không hết phân đều giảm có ý nghĩa thống kê sau 20 ngày dùng dầu olive nguyên chất (p < 0,05) [1].
Hiệu quả khi dùng ngoài da và đường trực tràng
Ngoài đường uống, dầu olive còn được nghiên cứu dưới dạng bôi ngoài da để massage bụng hoặc thụt trực tràng cho những nhóm đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ và người cao tuổi. Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã khảo sát 40 trẻ từ 1 đến 4 tuổi bị táo bón chức năng theo tiêu chuẩn Rome III từ ba bệnh viện [5]. Trẻ được bôi thuốc mỡ chứa 85% dầu olive hoặc giả dược (chứa 85% dầu parafin lỏng được điều chỉnh màu và mùi tương tự) lên vùng bụng 2 lần mỗi ngày trong 4 ngày [5]. Kết quả cho thấy tần suất đi tiêu cải thiện ngay từ ngày thứ nhất và duy trì đến ngày thứ tư ở nhóm dùng dầu olive, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (p < 0,05) mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào như kích ứng da, đau bụng hay đại tiện không tự chủ [5].
Ở người lớn tuổi, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 cũng chứng minh việc massage bụng bằng dầu olive nguyên chất giúp giảm đáng kể điểm số táo bón trung bình so với trước can thiệp và so với các nhóm khác [6]. Khi dầu thơm hấp thụ qua da sẽ tạo ra các thay đổi sinh lý giúp thư giãn, thay đổi tâm lý qua khứu giác và thay đổi dược lý, nội tiết khi đi vào máu [6]. Phương pháp này có ưu điểm chi phí thấp, sẵn có, không gây tác dụng phụ đặc hiệu và không tương tác với các phương pháp điều trị khác [6].
Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm bôi ngoài da đều cho kết quả đồng nhất. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2023 đánh giá việc massage bụng bằng dầu olive cho trẻ sơ sinh bị khóc dạ đề (colic) lại ghi nhận số lần đi tiêu giảm nhẹ ở cả nhóm can thiệp và nhóm dùng dầu parafin, dù mức giảm không có ý nghĩa thống kê [2]. Các tác giả lưu ý hạn chế của nghiên cứu là thiếu các công trình tương tự để so sánh, có các can thiệp đồng thời làm nhiễu kết quả, và theo y học cổ truyền Ba Tư, đặc tính ấm của dầu olive có thể làm giảm hiệu quả trên những trẻ có cơ địa nhiệt [2].
Đối với tình trạng táo bón mạn tính nặng ở trẻ em, phương pháp thụt dầu olive qua đường hậu môn cho thấy tỷ lệ đáp ứng cao. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2021 phân tích hồ sơ của 118 bệnh nhân ngoại trú khoa ngoại nhi được kê đơn thụt dầu olive liều 1 đến 2 ml/kg cân nặng (dùng đơn độc hoặc kết hợp thụt glycerin sau đó vài giờ) từ tháng 1/2010 đến tháng 11/2019 [7]. Trong số này có 49 trẻ táo bón chức năng, 43 trẻ dị dạng hậu môn trực tràng, 40 trẻ mắc bệnh Hirschsprung, 12 trẻ tật nứt đốt sống và 10 trẻ mắc bệnh lý khác [7]. Có 115 bệnh nhân (97,5%) tự thực hiện được tại nhà; dầu olive đạt hiệu quả giải phóng phân lèn chặt (fecal impaction) ở 77,6% bệnh nhân và phát huy tác dụng bôi trơn hiệu quả ở 76,9% trường hợp [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu hiện có khẳng định dầu olive mang lại lợi ích đa chiều cho đường tiêu hóa: vừa làm mềm phân, giảm tắc nghẽn cơ học, vừa hỗ trợ giảm viêm niêm mạc ở người có bệnh lý đại tràng [1], [7], [3]. So với các thuốc nhuận tràng đường uống hoặc thuốc đặt trực tràng vốn có thể đi kèm tác dụng phụ hoặc giới hạn hiệu quả [5], dầu olive là thực phẩm chức năng tự nhiên có độ an toàn cao và khả năng dung nạp tốt [5], [1].
Dù vậy, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng khoa học. Quy mô mẫu trong các thử nghiệm đường uống còn nhỏ, chỉ từ 32 đến 50 bệnh nhân và thực hiện trên các nhóm bệnh đặc thù như người chạy thận nhân tạo hoặc người viêm loét đại tràng [1], [3]. Thời gian theo dõi đường uống chỉ kéo dài từ 20 ngày đến 4 tuần [1], [3], chưa có dữ liệu theo dõi hàng năm trên người khỏe mạnh bình thường. Hơn nữa, cơ chế tăng hormone tiêu hóa gastrin và motilin mới được chứng minh qua mô hình chuột dùng hỗn hợp tinh dầu vỏ quýt pha trong dầu olive chứ chưa tách biệt hoàn toàn vai trò đơn độc của dầu olive trên người [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu olive trị táo bón
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống càng nhiều dầu olive vào buổi sáng thì ruột càng sạch và đi tiêu càng nhanh. Thực tế, trong nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân táo bón, liều khởi đầu mang lại hiệu quả chỉ là 4 mL mỗi ngày (tương đương gần một thìa cà phê nhỏ) [3]. Việc uống hàng chục mililit dầu cùng lúc khi bụng rỗng có thể vượt quá khả năng nhũ tương hóa của dịch mật, dẫn đến tiêu chảy mỡ, đầy bụng hoặc buồn nôn.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại dầu thực vật đều có tác dụng nhuận tràng giống nhau. Thử nghiệm đối chứng năm 2015 chỉ ra rằng trong khi dầu olive cải thiện 5 trên 6 triệu chứng táo bón tương đương dầu khoáng, thì dầu hạt lanh chỉ cải thiện được 2 chỉ số là tần suất và độ đặc của phân [3]. Tương tự, ở bệnh nhân viêm loét đại tràng, dầu olive nguyên chất giúp giảm táo bón và giảm chỉ số viêm rõ rệt so với dầu hạt cải [1].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Dù là thực phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng cần thận trọng khi uống dầu olive vào buổi sáng. Trước hết là người có bệnh lý túi mật như sỏi mật hoặc viêm túi mật cấp; do chất béo kích thích túi mật co bóp mạnh nên có thể khởi phát cơn đau quặn mật.
Người đang bị tiêu chảy cấp, hội chứng ruột kích thích thể lỏng hoặc rối loạn hấp thu lipid cũng không nên áp dụng mẹo này vì tính bôi trơn của dầu sẽ làm nặng thêm tình trạng đi ngoài. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cần có sự hướng dẫn của nhân viên y tế, ưu tiên các biện pháp an toàn đã được kiểm chứng như bôi massage bụng [5] và không tự ý thụt tháo tại nhà nếu chưa có chỉ định chuyên khoa [7]. Người có bệnh nền mạn tính như suy thận, viêm đại tràng hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tương tác hoặc sai lệch khẩu phần dinh dưỡng.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để tận dụng tác dụng nhuận tràng của dầu olive một cách khoa học, người trưởng thành có thể bắt đầu với liều lượng nhỏ khoảng 4 mL (gần 1 thìa cà phê) vào buổi sáng trước bữa ăn, sau đó theo dõi phản ứng của cơ thể trong vài ngày để điều chỉnh nhẹ nếu cần [3]. Nên ưu tiên chọn loại dầu olive nguyên chất (extra virgin olive oil - EVOO) vì loại này giữ được các hợp chất chống viêm tự nhiên giúp bảo vệ niêm mạc tiêu hóa và giảm đầy hơi [1].
Nếu cảm thấy khó uống trực tiếp dầu nguyên chất khi bụng đói, bạn có thể pha dầu cùng một chút nước ấm, trộn vào món salad rau củ buổi sáng, hoặc rưới lên cháo, súp ấm. Đối với người cao tuổi hoặc người hạn chế vận động bị táo bón, có thể kết hợp dùng dầu olive nguyên chất để massage nhẹ nhàng vùng bụng theo chiều kim đồng hồ mỗi ngày nhằm kích thích nhu động ruột từ bên ngoài [6]. Song song đó, cần duy trì uống đủ nước lọc và ăn nhiều chất xơ từ rau xanh, trái cây để tạo khối phân đủ lớn cho dầu olive phát huy tác dụng bôi trơn.
Tóm lại, uống một lượng nhỏ dầu olive vào buổi sáng là biện pháp hỗ trợ nhuận tràng có cơ sở khoa học, giúp làm mềm phân và giảm các triệu chứng táo bón khó chịu [1], [3]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn nguyên nhân gốc rễ của bệnh táo bón mạn tính. Người dân nên áp dụng với liều lượng vừa phải, kết hợp lối sống lành mạnh và thăm khám bác sĩ nếu tình trạng táo bón kéo dài kèm các dấu hiệu bất thường.
