Nhiều người cao tuổi yêu thích món đậu phụ thanh đạm trong bữa cơm hàng ngày. Tuy nhiên, không ít người lại e ngại ăn đậu nành vì lo sợ hoạt chất isoflavone gây hại tuyến giáp hoặc lượng chất đạm làm tăng gánh nặng lên thận. Những lo lắng này khiến nhiều người băn khoăn khi lựa chọn thực phẩm dinh dưỡng quen thuộc này.
Người cao tuổi có sức khỏe bình thường hoặc suy thận mức độ nhẹ hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng đậu phụ và đậu nành ở mức độ vừa phải. Các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy các hoạt chất trong đậu nành không gây suy giáp trên người có tuyến giáp ổn định và nguồn đạm thực vật này thậm chí còn đem lại nhiều lợi ích hỗ trợ kiểm soát tổn thương ở thận.
Cơ chế tác động của hoạt chất đậu nành lên tuyến giáp và thận
Trong hạt đậu nành chứa nhóm hợp chất sinh học tên là isoflavone, có cấu trúc tương tự nội tiết tố nữ estrogen [1]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào tuyến giáp chuột (FRTL) ghi nhận isoflavone có khả năng ức chế men peroxidase tuyến giáp (loại men tham gia tổng hợp hormone T3 và T4) [2]. Khi kết hợp đạm đậu nành và isoflavone trên mô hình tế bào này, khả năng hấp thu iodide bị suy giảm theo liều dùng, đồng thời làm tăng chất vận chuyển sodium/iodide không glycosyl hóa và mảnh thyroglobulin 40 kDa liên quan đến tự miễn [2].
Bên cạnh đó, hợp chất isoflavone còn tác động tạm thời lên các enzyme khử iod (deiodinase), làm biến đổi quá trình chuyển đổi giữa thyroxine (T4) và dạng hormone đảo nghịch reverse T3 (rT3) [3]. Ở hệ tiết niệu, isoflavone và lignan thể hiện khả năng điều hòa sự phát triển tế bào, kiểm soát phản ứng viêm và hạn chế phản ứng stress oxy hóa [4]. Đạm thực vật từ đậu nành cũng chứa ít acid amin gốc lưu huỳnh hơn so với đạm động vật, từ đó giúp giảm bài tiết canxi qua đường nước tiểu [1].
Bằng chứng nghiên cứu về đậu nành và chức năng tuyến giáp
Thực tế tác động của đậu nành trên cơ thể người không hoàn toàn giống với thử nghiệm ống nghiệm. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2018 trên bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng đã kiểm tra liều bổ sung 66 mg isoflavone mỗi ngày trong vòng 8 tuần [2]. Kết quả theo dõi cho thấy mức liều dược lý 66 mg isoflavone không làm xấu đi chức năng tuyến giáp và không làm gia tăng tỷ lệ suy giáp so với lượng dùng thông thường [2].
Trước đó, một thử nghiệm năm 2007 trên 35 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 27,9) kéo dài ba đợt, mỗi đợt 57 ngày [5]. Những người tham gia lần lượt bổ sung đạm sữa, đạm đậu nành isoflavone thấp (1,64 mg/ngày) và đạm đậu nành isoflavone cao (61,7 mg/ngày) [5]. Kết quả cho thấy nồng độ T3 toàn phần, T3 tự do, T4 toàn phần, T4 tự do, TSH và protein gắn kết TBG không hề thay đổi giữa các đợt can thiệp [5].
Tại một công bố khác năm 2018 trên 400 bệnh nhân (gồm 200 nam giới mắc đái tháo đường tuýp 2 theo dõi 3 tháng và 200 phụ nữ sau mãn kinh theo dõi 6 tháng), người tham gia dùng 15 g đạm đậu nành kèm 66 mg isoflavone mỗi ngày [3]. Ở mốc 3 tháng, nồng độ rT3 tăng nhẹ (từ 0,41 lên 0,45 nmol/L ở nam và từ 0,33 lên 0,37 nmol/L ở nữ), TSH tăng và fT4 giảm nhẹ [3]. Tuy nhiên, đến mốc 6 tháng, các chỉ số này đã tự điều chỉnh trở về mức nền ban đầu, cho thấy sự biến động này chỉ mang tính tạm thời [3].
Nghiên cứu kéo dài trên khỉ cynomolgus trưởng thành kéo dài tổng cộng 68 tháng cũng cho thấy chế độ ăn đạm đậu nành chứa isoflavone giúp tăng hormone triiodothyronine và ngăn ngừa tình trạng suy giảm thyroxine sau khi cắt buồng trứng [6]. Điều này gợi ý đậu nành không gây tác động xấu lên tuyến giáp của phụ nữ mãn kinh [6].
Ảnh hưởng của đạm đậu nành đối với chức năng thận
Nhiều người cao tuổi suy thận nhẹ thường lo ngại việc bổ sung chất đạm sẽ khiến thận suy giảm nhanh hơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu tổng hợp chỉ ra rằng tiêu thụ đạm đậu nành giàu isoflavone hỗ trợ làm chậm sự phát triển và tiến triển của bệnh thận mạn tính [4]. Ở các mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng nhỏ trên người có bệnh thận mạn, đạm đậu nành giúp hạn chế tổn thương bệnh học và giảm bài xuất đạm qua nước tiểu (protein niệu) [4].
Nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên các bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối có tình trạng viêm toàn thân (chỉ số CRP trên 10,0 mg/l) được can thiệp bổ sung đạm đậu nành chứa isoflavone trong 8 tuần [7]. Kết quả ghi nhận nồng độ isoflavone trong máu ở nhóm dùng đậu nành tăng gấp 5 đến 10 lần so với nhóm đối chứng [7]. Mức tăng nồng độ isoflavone trong máu tỷ lệ nghịch rõ rệt với chỉ số viêm CRP (R = -0,599), đồng thời tỷ lệ thuận với mức tăng albumin máu (R = 0,522) [7].
Đạm đậu nành còn mang lại nhiều lợi ích chuyển hóa. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2017 trên 80 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng sử dụng đạm đậu nành tách isoflavone trong 8 tuần [8]. Nhóm sử dụng đạm đậu nành ghi nhận đường huyết lúc đói giảm từ 5,5 xuống 4,7 mmol/L, giảm đề kháng insulin từ 3,8 xuống 3,3, giảm cholesterol toàn phần từ 5,3 xuống 4,4 mmol/L, giảm triglyceride từ 1,7 xuống 0,9 mmol/L và giảm chất chỉ thị viêm hsCRP từ 2,6 xuống 0,8 mg/L [8].
Lợi ích tim mạch và những giới hạn của bằng chứng
Việc thay thế một phần đạm động vật bằng đậu nành giúp người cao tuổi kiểm soát các chỉ số mỡ máu, giảm tải phản ứng viêm và bảo tồn chức năng lọc [8] [4]. Nhờ hàm lượng acid amin lưu huỳnh thấp, đạm đậu nành còn giảm bớt lượng canxi thất thoát qua nước tiểu so với đạm động vật [1].
Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên bệnh nhân thận mạn có quy mô mẫu tương đối nhỏ và thời gian theo dõi còn ngắn [4]. Cơ chế bảo vệ thận thực tế đến từ chính hoạt chất isoflavone hay từ các thành phần peptide khác của đạm đậu nành vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn để làm sáng tỏ [4].
Những hiểu lầm thường gặp ở người cao tuổi
Nhiều người lầm tưởng ăn đậu phụ thường xuyên sẽ gây suy giáp hoặc bướu cổ. Thực tế, ở những người có tuyến giáp hoạt động bình thường, việc nạp isoflavone từ thực phẩm không làm thay đổi các hormone T3, T4 hay TSH tự do trong máu [5]. Tác động ức chế enzyme chỉ xuất hiện rõ rệt ở cấp độ mô tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm hoặc tạo ra sự biến thiên nhỏ tạm thời khi dùng liều chiết xuất cực cao [2] [3].
Một quan niệm sai lầm khác là người bệnh thận phải kiêng tuyệt đối đậu nành. Các dữ liệu cho thấy đạm đậu nành không gây hại thêm mà ngược lại còn hỗ trợ hạn chế protein niệu và giảm phản ứng viêm toàn thân ở người suy thận mạn [4] [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù đậu nành lành tính, một số trường hợp vẫn cần lưu ý đặc biệt khi sử dụng:
- Người cao tuổi đang điều trị suy giáp bằng thuốc hormone tổng hợp (như levothyroxine): Các hợp chất trong đậu nành có thể cản trở sự hấp thu thuốc tại đường tiêu hóa. Cần uống thuốc cách xa bữa ăn có đậu nành ít nhất 4 tiếng.
- Bệnh nhân suy giáp có tình trạng thiếu hụt iod trầm trọng: Cần đảm bảo chế độ ăn đủ iod vì isoflavone liều cao có thể cạnh tranh quá trình gắn kết khoáng chất này [2].
- Người suy thận giai đoạn nặng kèm tăng kali máu: Đậu nành chứa hàm lượng kali tự nhiên tương đối cao, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thận để điều chỉnh khẩu phần phù hợp nhằm tránh ứ đọng kali [1].
Áp dụng thực tế vào bữa ăn hàng ngày
Người cao tuổi nên ưu tiên sử dụng đậu nành dưới dạng thực phẩm tự nhiên truyền thống như đậu phụ luộc, đậu phụ hấp, canh đậu phụ nấu rau củ hoặc sữa đậu nành tươi không đường. Không nên lạm dụng các loại viên uống thực phẩm chức năng bổ sung isoflavone liều cao cô đặc khi chưa có chỉ định y khoa.
Về liều lượng, người lớn tuổi có thể ăn từ 1 đến 2 bìa đậu phụ nhỏ mỗi ngày (tương đương 100 - 150g) hoặc uống 1 ly sữa đậu nành khoảng 200 - 250ml. Nên kết hợp đa dạng đậu nành với các loại đạm thực vật khác và đạm động vật dễ tiêu để đảm bảo cân đối acid amin. Người có bệnh lý nền về tuyến giáp hoặc suy giảm chức năng thận nên duy trì thói quen xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi sát chức năng cơ quan.
Tóm lại, đậu phụ và đậu nành là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, an toàn cho tuyến giáp và thân thiện với người suy thận nhẹ nếu dùng đúng cách. Giữ lối sống điều độ, chế độ ăn cân bằng và tham vấn bác sĩ điều trị sẽ giúp người cao tuổi tận dụng tối đa lợi ích từ thực phẩm này.
