Nhiều người quan tâm đến việc sử dụng các thực phẩm lên men tự nhiên nhằm hỗ trợ bảo vệ tim mạch và duy trì huyết áp ổn định. Trong số đó, món đậu tương lên men Natto truyền thống của Nhật Bản thường xuyên được nhắc tới như một giải pháp hữu ích. Không ít độc giả thắc mắc rằng liệu Natto có thực sự tác động lên chỉ số huyết áp hay không và cơ chế đằng sau là gì.

Câu trả lời từ các nghiên cứu khoa học là hoạt chất sinh học nattokinase có trong món ăn này mang lại tác dụng hỗ trợ hạ cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [1], [2], [3]. Điểm đặc biệt nằm ở khả năng tác động của enzyme và các đoạn peptide phân mảnh lên hệ thống men chuyển angiotensin (ACE) – một con đường then chốt điều hòa huyết áp của cơ thể [4], [5].

Cơ chế tác động của nattokinase lên hệ thống kiểm soát huyết áp

Món ăn Natto được tạo ra nhờ quá trình lên men đậu nành bởi chủng vi khuẩn Bacillus subtilis subsp. natto [4]. Quá trình này sinh ra subtilisin NAT, thường được gọi là enzyme nattokinase [4]. Trong cơ thể, hệ renin-angiotensin đóng vai trò quan trọng trong việc co thắt mạch máu và nâng cao huyết áp khi angiotensin I chuyển hóa thành angiotensin II nhờ men chuyển angiotensin (ACE).

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận môi trường nuôi cấy của chủng vi khuẩn này có khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [4]. Bản thân enzyme subtilisin NAT tạo ra cơ chế ức chế ACE theo kiểu hỗn hợp, làm giảm vận tốc tối đa V(max) và tăng giá trị K(m) [4]. Đáng chú ý, khi enzyme này bị xử lý nhiệt ở 120 độ C trong 15 phút, hoạt tính ức chế ACE lại gia tăng rõ rệt [4]. Phân tích điện di và sắc ký khối phổ cho thấy nhiệt độ làm bất hoạt hoạt tính protease ban đầu nhưng phân cắt chuỗi protein thành các mảnh peptide nhỏ, tiêu biểu là các chuỗi peptide LY và FY có khả năng ức chế ACE mạnh mẽ [4].

Bên cạnh đó, tác động trực tiếp của enzyme dạng giống nattokinase (NK-01) trên mô hình chuột cũng cho thấy khả năng ức chế quá trình dịch mã của angiotensinogen thành AngII, qua đó thúc đẩy phân giải kininogen để kiểm soát mức huyết áp [1]. Enzyme này đồng thời làm tăng hàm lượng paraoxonase 1, hỗ trợ ngăn chặn quá trình xơ vữa động mạch [1].

Bằng chứng thực nghiệm về nattokinase và các đoạn phân mảnh

Để làm rõ hiệu quả hạ áp đến từ hoạt tính tiêu sợi huyết hay từ các sản phẩm phân mảnh, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) [5]. Nghiên cứu so sánh giữa enzyme nattokinase nguyên vẹn và các đoạn phân mảnh không còn hoạt tính protease [5]. Động vật được cho ăn chế độ cơ bản đối chứng hoặc bổ sung nattokinase (0,2 và 2,6 mg/g thức ăn) hoặc bổ sung các mảnh phân đoạn nattokinase (0,2 và 0,6 mg/g thức ăn) [5].

Kết quả cho thấy nhóm ăn nattokinase liều cao (2,6 mg/g) ghi nhận mức giảm đáng kể huyết áp tâm thu (SBP), huyết áp tâm trương (DBP) và nồng độ fibrinogen trong huyết tương mà không làm thay đổi hoạt tính renin, men chuyển ACE hay nồng độ angiotensin II [5]. Ngược lại, nhóm dùng các đoạn phân mảnh liều cao (0,6 mg/g) làm giảm đáng kể SBP, DBP cùng nồng độ angiotensin II trong huyết tương, dù không ảnh hưởng đến fibrinogen [5]. Điều này chỉ ra hai cơ chế song hành: nattokinase giữ lại hoạt tính protease sau khi hấp thu qua ruột có thể hạ áp nhờ phân cắt fibrinogen, còn các peptide phân đoạn được hấp thu lại đóng vai trò ngăn chặn sự gia tăng angiotensin II trong máu [5].

Thử nghiệm lâm sàng trên người: Hiệu quả đo lường thực tế

Tác động cải thiện chỉ số huyết áp của hoạt chất từ món đậu tương lên men không chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm mà đã được kiểm chứng trên các nhóm người tham gia thử nghiệm lâm sàng.

Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên do tác giả Kim cùng các cộng sự thực hiện trên 86 tình nguyện viên trong độ tuổi từ 20 đến 80 có mức huyết áp tâm thu từ 130 đến 159 mmHg, việc bổ sung nattokinase với liều 2000 FU/viên mỗi ngày kéo dài trong 8 tuần đã đem lại kết quả giảm rõ rệt cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm công bố năm 2016 được thực hiện trên quần thể 79 người Bắc Mỹ có huyết áp tăng cao (huyết áp tâm thu từ 130 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên) [2]. Người tham gia được phân nhóm dùng giả dược hoặc 100 mg nattokinase (loại NSK-SD đã loại bỏ vitamin K2) mỗi ngày trong 8 tuần [2]. Tổng cộng có 74 người hoàn thành nghiên cứu với mức độ tuân thủ tốt [2]. Kết quả cho thấy mức giảm huyết áp tâm thu xuất hiện ở cả hai giới nhưng thể hiện mạnh mẽ hơn ở nam giới [2]. Ở nhóm dùng nattokinase, huyết áp tâm trương trung bình giảm đáng kể từ 87 mmHg xuống 84 mmHg so với nhóm giả dược vốn duy trì ở mức 87 mmHg [2]. Riêng ở nam giới dùng nattokinase, mức giảm huyết áp tâm trương rất rõ rệt từ 86 mmHg xuống 81 mmHg [2]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận sự sụt giảm yếu tố von Willebrand (vWF) ở nữ giới, đồng thời 66% số người có hoạt tính renin huyết tương ban đầu thấp đã ghi nhận mức tăng hoạt tính này sau 8 tuần bổ sung [2].

Đánh giá tổng quan từ phân tích gộp năm 2023

Bức tranh tổng thể về tác động của nattokinase đã được hệ thống hóa qua một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 [3]. Phân tích đã tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với tổng cộng 546 người tham gia, được đánh giá có chất lượng phương pháp luận cao [3].

Dữ liệu gộp khẳng định việc bổ sung nattokinase giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu với mức chênh lệch trung bình (MD) là -3,45 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -4,37 đến -2,18; p < 0,00001) và giảm huyết áp tâm trương với MD là -2,32 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2,72 đến -1,92; p < 0,00001) so với nhóm dùng giả dược [3].

Tuy nhiên, phân tích gộp cũng chỉ ra rằng việc sử dụng nattokinase có liên quan đến việc làm tăng nhẹ lượng đường huyết (MD = 0,40; khoảng tin cậy 95%: 0,20 đến 0,60; p < 0,0001) [3]. Về các chỉ số mỡ máu, nattokinase ở mức liều tổng tương đối thấp làm tăng nhẹ cholesterol toàn phần (MD = 5,27), giảm HDL-cholesterol (MD = -2,76) và tăng LDL-cholesterol (MD = 6,49) [3]. Nhóm dùng liều tổng tương đối cao cũng ghi nhận mức cholesterol toàn phần cao hơn nhóm chứng (MD = 3,18), trong khi không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về HDL, LDL hay triglycerid [3]. Trong tất cả các thử nghiệm được phân tích, không có biến cố bất lợi đáng kể nào được báo cáo [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu tương lên men Natto

Nhiều người lầm tưởng rằng việc ăn Natto hoặc uống nattokinase có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ. Dữ liệu từ các nghiên cứu đối chứng cho thấy mức độ hạ áp của nattokinase ở mức độ khiêm tốn (khoảng 2 đến 3,5 mmHg) [2], [3], mang tính chất hỗ trợ cải thiện sinh lý mạch máu hơn là một giải pháp dập tắt cơn tăng huyết áp cấp tính. Nattokinase không phải là thuốc hạ áp đặc trị và không thể chữa khỏi bệnh tăng huyết áp.

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc đun nấu Natto ở nhiệt độ cao sẽ làm mất hoàn toàn giá trị hỗ trợ mạch máu. Thực tế, mặc dù nhiệt độ cao làm mất hoạt tính enzyme tiêu sợi ban đầu, các chuỗi peptide phân mảnh như LY và FY được giải phóng sau quá trình thủy phân nhiệt lại mang đặc tính ức chế men chuyển ACE rất hiệu quả [4].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù các nghiên cứu lâm sàng đánh giá nattokinase an toàn và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [3], các đối tượng sau vẫn cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Enzyme nattokinase có hoạt tính tiêu sợi huyết và khả năng làm giảm nồng độ fibrinogen huyết tương [1], [5], cũng như làm giảm yếu tố von Willebrand [2]. Việc bổ sung liều cao có thể làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
  • Người đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây: Những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc ức chế men chuyển cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tương tác bất lợi.
  • Người có vấn đề về chuyển hóa đường huyết: Báo cáo phân tích gộp cho thấy nattokinase có thể dẫn đến việc tăng nhẹ nồng độ đường huyết [3], do đó người mắc bệnh đái tháo đường nên theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ.

Áp dụng thực tế để hỗ trợ sức khỏe

Để đưa Natto hoặc enzyme nattokinase vào lối sống hàng ngày một cách khoa học, người tiêu dùng có thể tham khảo một số gợi ý:

  • Lựa chọn hình thức bổ sung: Người dùng có thể ăn Natto tươi nguyên hạt trong các bữa ăn thường nhật như một món ăn kèm truyền thống. Nếu chọn dạng viên chiết xuất tinh khiết, các nghiên cứu lâm sàng thường ghi nhận hiệu quả ở mức liều khoảng 2000 FU/ngày [1] hoặc tương đương 100 mg nattokinase tinh khiết mỗi ngày [2].
  • Cách chế biến: Món Natto truyền thống có thể ăn kèm cơm nóng, trộn cùng trứng gà, hành lá hoặc xì dầu. Nếu cần chế biến ấm, việc sinh nhiệt nhẹ không làm mất đi các peptide có hoạt tính ức chế men chuyển ACE quý giá [4].
  • Duy trì lối sống nền tảng: Natto chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được kết hợp với một chế độ dinh dưỡng giảm muối, ăn nhiều rau xanh, tập thể dục đều đặn và kiểm soát căng thẳng.

Natto và hoạt chất nattokinase là nguồn dưỡng chất tự nhiên giá trị với khả năng tác động tích cực lên huyết áp thông qua nhiều cơ chế, bao gồm việc ức chế men chuyển angiotensin từ các mảnh peptide. Dẫu vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận đây là giải pháp bổ trợ lối sống cân bằng, không tự ý ngưng thuốc điều trị và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi đang có các bệnh lý nền mạn tính.