Sau các ca phẫu thuật vùng bụng, nhiều bệnh nhân và người nhà thường có tâm lý muốn nằm bất động trên giường để tĩnh dưỡng và tránh đau đớn. Tuy nhiên, việc nằm một chỗ quá lâu có thể khiến hệ tiêu hóa "ngủ quên", dẫn đến tình trạng chướng bụng, ứ đọng hơi và chậm đại tiện. Ngược lại, việc sớm rời giường và vận động nhẹ nhàng là một phương pháp quan trọng giúp đường ruột nhanh chóng hồi phục cử động.

Đi bộ sau mổ bụng đóng vai trò như một đòn bẩy tự nhiên kích thích hệ tiêu hóa hoạt động trở lại. Hoạt động này hỗ trợ giải phóng lượng khí tích tụ, giảm ứ trệ thức ăn và rút ngắn thời gian liệt ruột. Kết hợp với việc ăn uống sớm và chăm sóc đa phương thức, đi bộ giúp người bệnh sớm thoát khỏi cảm giác nặng nề ở ổ bụng.

Liệt ruột sau mổ: Thách thức thường gặp ở người bệnh

Liệt ruột sau phẫu thuật là sự suy giảm hoặc ngừng trệ có thể dự đoán trước của nhu động đường tiêu hóa diễn ra sau phẫu thuật ổ bụng [1]. Đây là khoảng thời gian bắt buộc mà các chức năng bình thường của ruột tạm thời ngưng hoạt động [2]. Tình trạng này là một biến chứng phổ biến và đáng kể sau các cuộc đại phẫu [3].

Hậu quả của liệt ruột sau mổ không hề nhỏ đối với người bệnh. Tình trạng này làm gia tăng sự khó chịu, trì hoãn thời gian người bệnh có thể dung nạp chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, kéo dài số ngày nằm viện và làm tăng chi phí điều trị cho cả bệnh nhân lẫn hệ thống y tế [3]. Ngoài ra, sự suy giảm sức khỏe chung và các biến chứng liên quan khiến người bệnh lâu bình phục [4].

Nguyên nhân nào khiến hệ tiêu hóa bị "đóng băng"?

Cơ chế gây ra liệt ruột sau mổ rất phức tạp và chịu tác động bởi nhiều yếu tố phối hợp. Đầu tiên là sự gián đoạn của các đường dẫn truyền thần kinh giao cảm và phó giao cảm chi phối đường tiêu hóa trong suốt quá trình can thiệp phẫu thuật [1]. Khi các phản xạ thần kinh ruột bị rối loạn, các cơn co bóp nhịp nhàng tự nhiên đẩy thức ăn và hơi bị đình trệ.

Bên cạnh đó, các phản ứng viêm qua nhiều con đường sinh hóa khác nhau tại khoang bụng cũng góp phần làm ruột tê liệt [1]. Đặc biệt, việc sử dụng thuốc giảm đau nhóm opioid sau mổ để kiểm soát cơn đau là một nguyên nhân phổ biến làm chậm nhu động ruột [1]. Việc điều trị bằng thuốc đơn thuần cho tình trạng này còn gặp nhiều khó khăn do phần lớn các thuốc chưa có bằng chứng thuyết phục qua các thử nghiệm lâm sàng vững chắc [1].

Vì sao việc đi lại sớm giúp kích hoạt đường ruột?

Vận động sớm được ghi nhận là một yếu tố quan trọng hỗ trợ giải quyết nhanh tình trạng liệt ruột sau phẫu thuật [1]. Khi cơ thể đứng lên và di chuyển, trương lực cơ thành bụng hoạt động nhịp nhàng, kết hợp cùng trọng lực giúp khí và dịch ứ đọng trong lòng ruột dễ dàng phân tán và dịch chuyển xuôi chiều. Vận động cũng góp phần giảm bớt sự phụ thuộc vào các thuốc giảm đau gây ức chế tiêu hóa, gián tiếp kích hoạt lại phản xạ thần kinh ruột.

Trước đây, một số thủ thuật như đặt ống thông dạ dày thường quy từng được dùng với hy vọng giảm tải cho đường ruột, nhưng thực tế cách làm này không đem lại lợi ích trong giảm liệt ruột mà còn làm tăng nguy cơ biến chứng [1]. Trái lại, chiến lược vận động sớm không xâm lấn, giúp kích thích nhu động ruột cơ học, từ đó hỗ trợ đào thải hơi thừa, giảm cảm giác chướng căng khó chịu và khôi phục sự lưu thông của ống tiêu hóa [1], [5].

Các bằng chứng khoa học nói gì về đi bộ và vận động sớm?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ vai trò của vận động trong các chương trình hồi phục sau phẫu thuật:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2006 chỉ ra rằng chiến lược kết hợp giữa chăm sóc gây mê và phẫu thuật giúp rút ngắn thời gian dưỡng bệnh và giảm biến chứng sau mổ [6]. Trong đó, việc cho ăn sớm, kiểm soát dịch truyền, rút sớm các ống dẫn lưu và thông tiểu, kết hợp vận động sớm và kiểm soát đau giúp rút ngắn thời gian liệt ruột rõ rệt [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 so sánh hai nhóm bệnh nhân sau phẫu thuật trực tràng nội soi (phẫu thuật Dixon) cho thấy nhóm được tái tạo phúc mạc có thể vận động sớm từ ngày thứ nhất sau mổ (một số người cao tuổi hoặc yếu vận động vào ngày thứ hai) [5]. Ngược lại, nhóm không tái tạo phúc mạc phải nằm nghỉ tại giường suốt 4 ngày để phòng ngừa ruột rơi xuống tiểu khung gây dính hoặc rò miệng nối [5]. Kết quả cho thấy việc vận động sớm giúp thúc đẩy hồi phục rối loạn chức năng tiêu hóa và giảm nguy cơ liệt ruột do phản xạ liệt cơ [5]. Trong khi đó, nhóm nằm bất động 4 ngày vẫn ghi nhận các trường hợp tắc ruột trong giai đoạn hậu phẫu ngắn và dài hạn [5].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2023 tại Bệnh viện Đường sắt Rawalpindi (Pakistan), tiến hành từ tháng 2/2021 đến tháng 7/2021 trên 42 bệnh nhân cắt tử cung qua ngã bụng [7]. Bệnh nhân được chia thành nhóm can thiệp (21 người) nhận chương trình vật lý trị liệu gồm giáo dục, bài tập thở, vận động sớm, tác động mô liên kết, kích thích thần kinh qua da và nhóm đối chứng (21 người) chỉ thực hiện đi bộ đơn thuần trong 3 ngày đầu sau mổ [7]. Kết quả đánh giá bằng các thang đo chủ quan cho thấy chương trình phục hồi chức năng sớm toàn diện giúp cải thiện triệu chứng liệt ruột sau mổ [7].

Những tranh luận và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Mặc dù đi bộ sớm được áp dụng rộng rãi, tác động độc lập của nó vẫn còn một số điểm cần tiếp tục làm sáng tỏ. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2011 về các yếu tố nguy cơ gây liệt ruột sau phẫu thuật nội soi tiết niệu đã nêu rõ rằng tác động của việc đi lại sớm vẫn còn là chủ đề tranh luận, và nghiên cứu không thể đánh giá chính xác ảnh hưởng này do thiếu thông tin chi tiết về quá trình vận động trong hồ sơ bệnh án [8].

Bên cạnh đó, việc điều trị liệt ruột hiện nay không thể dựa vào một biện pháp đơn lẻ. Các can thiệp đã được chứng minh hiệu quả bao gồm phẫu thuật nội soi, gây tê ngoài màng cứng ngực, hạn chế dùng thuốc opioid và cho ăn sớm qua đường miệng [1]. Thuốc đối kháng thụ thể mu-opioid ngoại biên như alvimopan và methylnaltrexone cũng cho thấy tiềm năng nhưng cần thêm nghiên cứu [1], [3]. Kẹo cao su cũng được nghiên cứu nhằm kích thích hệ tiêu hóa tương tự cơ chế ăn sớm [4]. Vì vậy, đi bộ là một phần trong kế hoạch chăm sóc đa mô thức chứ không phải là giải pháp độc lập duy nhất [6], [1], [3].

Hiểu lầm phổ biến: Phải nằm im để vết mổ mau lành?

Nhiều người bệnh lo sợ rằng việc ngồi dậy hay đi lại ngay sau mổ sẽ làm bung vết chỉ, rách vết khâu hoặc làm cơ thể kiệt sức. Sự thực là việc nằm bất động kéo dài làm tăng ứ đọng khí, dịch trong ống tiêu hóa, gia tăng tình trạng dính ruột và khiến thời gian phục hồi kéo dài hơn [5].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần dùng thuốc giảm đau liều cao để nằm nghỉ ngơi là ruột sẽ tự ổn định. Thuốc giảm đau nhóm opioid tuy giúp xoa dịu vết mổ nhưng lại là thủ phạm làm tê liệt chuyển động của ruột [1], [3]. Nếu không phối hợp vận động và các phương pháp chăm sóc hỗ trợ khác, tình trạng chướng bụng và ứ hơi có thể trở nên trầm trọng hơn [1].

Những ai cần thận trọng trước khi rời giường đi lại?

Mặc dù đi bộ sớm đem lại nhiều lợi ích, không phải tất cả người bệnh sau phẫu thuật ổ bụng đều có thể lập tức rời giường theo cùng một lộ trình:

Những người cao tuổi, thể trạng suy nhược sau phẫu thuật lớn cần có thời gian chuẩn bị lâu hơn và cần người hỗ trợ khi bắt đầu vận động, có thể bắt đầu vào ngày thứ hai sau mổ [5].

Người bệnh xuất hiện các biến chứng chu phẫu cần được đánh giá chặt chẽ. Nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng tỷ lệ mắc liệt ruột sau mổ tăng lên rõ rệt khi có sự hiện diện của các biến chứng chu phẫu (phân loại Clavien cải tiến là một yếu tố nguy cơ độc lập) [8].

Trường hợp phẫu thuật có nguy cơ tổn thương cơ học cao, như các ca mổ trực tràng không có sự che chắn của phúc mạc tái tạo, việc di chuyển sớm cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ phẫu thuật để tránh áp lực trọng lực làm ruột non tụt xuống vùng tiểu khung gây biến chứng [5].

Hướng dẫn vận động đúng cách sau phẫu thuật ổ bụng

Để kích hoạt hệ tiêu hóa an toàn và hỗ trợ tống hơi ra ngoài, người bệnh có thể áp dụng lộ trình từng bước:

  • Giai đoạn khởi động tại giường: Tập các động tác co duỗi bàn chân, xoay cổ chân và các bài tập thở sâu để lưu thông khí huyết trước khi ngồi dậy [7].
  • Chuyển tư thế từ từ: Nâng cao đầu giường, ngồi tựa lưng trong 10-15 phút để cơ thể thích nghi, tránh tụt huyết áp gây chóng mặt trước khi đặt chân xuống đất.
  • Thời điểm đi lại: Nếu tình trạng ổn định và được bác sĩ cho phép, người bệnh có thể bắt đầu vận động nhẹ nhàng từ ngày thứ nhất hoặc ngày thứ hai sau mổ [5].
  • Đi từng quãng ngắn: Những bước đi đầu tiên nên có người nhà hoặc nhân viên y tế dìu đỡ, đi lại chậm rãi dọc hành lang hoặc quanh giường bệnh, không gắng sức quá mức.
  • Phối hợp đa mô thức: Kết hợp đi lại với chế độ ăn lỏng sớm khi có chỉ định, nhai kẹo cao su nếu được hướng dẫn để kích thích tiêu hóa [1], [4].

Lời khuyên cho người bệnh

Vận động sớm sau mổ ổ bụng là một biện pháp tự nhiên, hiệu quả giúp đánh thức phản xạ đường ruột và giảm thiểu cảm giác đầy trướng do ứ đọng khí [1], [5]. Tuy nhiên, việc vận động cần diễn ra trong sự cân bằng, phù hợp với thể trạng cá nhân và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của đội ngũ y tế. Người bệnh tuyệt đối không nên quá nôn nóng hoặc tự ý vận động mạnh khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.