Độc tính của saponin trong cây sú: Cần thận trọng điều gì?

Kinh nghiệm bả cá từ cây sú và nỗi lo độc tính

Nhiều vùng ven biển Việt Nam quen thuộc với cây sú (Aegiceras corniculatum), loài cây mọc nhiều ở rừng ngập mặn. Từ xa xưa, ngư dân đã biết giã nát vỏ, cành cây sú thả xuống nước để làm cá say, dễ dàng đánh bắt. Kinh nghiệm dân gian này khiến không ít người băn khoăn: liệu một loại cây chứa độc tố đủ mạnh để diệt cá có an toàn khi con người sử dụng làm thuốc hay vô tình nuốt phải?

Câu trả lời ngắn gọn là cây sú chứa các hoạt chất sinh học có độc tính cao, đặc biệt là nhóm saponin và hợp chất quinone. Các hoạt chất này có khả năng phá hủy hồng cầu (gây tán huyết) và gây độc tế bào mạnh mẽ [1, 3]. Dù có một số tiềm năng dược lý trong ống nghiệm, việc tự ý sắc uống các bộ phận của cây sú, đặc biệt là phần vỏ và cành già, tiềm ẩn rủi ro ngộ độc đường tiêu hóa và tổn thương tế bào máu nghiêm trọng [1, 2, 3].

Cơ chế tác động: Vì sao saponin gây độc và tán huyết?

Saponin là nhóm hợp chất tự nhiên phổ biến trong nhiều loài thực vật, có đặc tính tạo bọt mạnh trong dung dịch nước ^[1]. Về mặt cấu trúc, saponin là chất lưỡng cực gồm một khung kỵ nước gắn với một hoặc hai chuỗi đường ưa nước ^[2]. Cấu trúc này giúp saponin dễ dàng liên kết với lipid màng tế bào.

Đặc tính sinh học nguy hiểm nhất của saponin nói chung là khả năng gây độc tế bào và làm vỡ màng tế bào, dẫn tới hiện tượng tán huyết ^[1]. Khi tiếp xúc trực tiếp với hồng cầu, saponin gắn vào màng tế bào máu, làm xáo trộn lớp lipid kép, tạo ra các lỗ rò rỉ khiến huyết sắc tố tràn ra ngoài. Ngoài ra, saponin còn ức chế hoạt động của một số enzyme tiêu đạm (protease) và thể hiện độc tính trên cả người lẫn nhiều loài động vật, côn trùng ^[1].

Bên cạnh saponin, cây sú còn chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính tự nhiên cao nhằm bảo vệ cây trước môi trường sống khắc nghiệt ^[3]. Những hoạt chất này có thể phá vỡ tính toàn vẹn của màng nhầy ống tiêu hóa nếu dung nạp nồng độ lớn, tương tự như cách saponin phá hủy biểu mô ruột của các loài côn trùng gây hại ^[4].

Bằng chứng khoa học về độc tính của cây sú

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ bản chất các hợp chất gây độc có trong loài thực vật rừng ngập mặn này:

Nghiên cứu phân lập saponin gây độc tế bào (Năm 2019): Một nghiên cứu thực hiện trên cây sú ngập mặn Việt Nam đã tách chiết thành công 16 hợp chất từ lá cây, trong đó có một saponin triterpene mới đặt tên là aegicoroside A ^[5]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào trên các dòng tế bào ung thư, hợp chất sakurasosaponin thể hiện độc tính rất mạnh trên cả bốn dòng tế bào gồm ung thư vú (MCF7), ung thư ruột kết (HCT116), ung thư hắc tố (B16F10) và ung thư biểu mô tuyến (A549) ^[5]. Dẫn xuất sakurasosaponin methyl ester cũng ức chế mạnh tế bào MCF7, A549 và HCT116 với nồng độ ức chế 50% (IC50) chỉ dao động từ 2,89 ± 0,02 đến 9,86 ± 0,21 µM ^[5]. Kết quả này chứng minh saponin trong cây sú có khả năng hủy hoại màng tế bào rất mạnh, lý giải tại sao chúng vừa có tiềm năng kháng ung thư trong phòng thí nghiệm vừa tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ tế bào lành ^[5].

Nghiên cứu về độc tố diệt cá (Năm 1989): Nhằm giải mã hiện tượng cây sú được dùng làm bả cá, các nhà khoa học đã chiết xuất cành và thân cây sú để thử nghiệm trên cá rô phi (Tilapia nilotica) ^[6]. Kết quả phân lập được hoạt chất 5-O-methylembelin (dẫn xuất benzoquinone) có độc tính cực mạnh đối với cá ^[6]. Ở nồng độ rất thấp chỉ 1 ppm, hợp chất này đã tiêu diệt cá trong vòng 75 phút ^[6]. Điều này khẳng định cành và thân cây sú chứa lượng độc chất đáng kể, tác động nhanh lên các sinh vật thủy sinh ^[6].

Nghiên cứu hoạt tính diệt trừ sâu mọt (Năm 2021): Phân tích phân đoạn chiết xuất từ vỏ cây sú ghi nhận sự hiện diện của isorhamnetin 3-O-rutinoside và hợp chất paspaline ^[3]. Khi thử nghiệm ở liều 2,5 mg/đĩa, chiết xuất thô từ cây sú đã thể hiện hoạt tính diệt trừ hai loài sâu hại hạt ngũ cốc là Sitophilus oryzae và Sitophilus zeamais ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cây sú tích lũy nhiều chất phòng vệ thứ cấp có độc lực sinh học cao để tồn tại trong môi trường bùn mặn khắc nghiệt ^[3].

Hai mặt của dược liệu: Tiềm năng bảo vệ và rủi ro ngộ độc

Bên cạnh các hoạt chất độc hại, cây sú cũng được nghiên cứu về một số tác dụng sinh học có lợi nếu được tinh chế đúng cách.

Một nghiên cứu năm 2008 về dịch chiết thân cây sú cho thấy các phân đoạn n-hexane, ethyl acetate và methanol có khả năng dọn dẹp gốc tự do superoxide, gốc hydroxyl và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[7]. Trên tế bào bạch cầu trung tính người, dịch chiết ức chế tạo superoxide với IC50 khoảng 3-20 µg/mL ^[7]. Khi thử nghiệm trên chuột cống bị tổn thương gan do carbon tetrachloride, dịch chiết vỏ thân qua đường uống ở các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng đã làm giảm khoảng 60% nồng độ men gan trong huyết thanh ^[7]. Ở chuột nhắt, liều tiêm phúc mạc 10, 50 và 100 mg/kg cũng làm giảm phù chân do enzyme oxidase gây ra ^[7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng: kết quả bảo vệ gan và kháng viêm này thu được từ các dịch chiết phân đoạn chuẩn hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[7]. Nó không đồng nghĩa với việc tự ý sắc cành, vỏ cây sú uống nguyên thô tại nhà là an toàn. Khi dùng thô, lượng saponin và dẫn xuất quinone độc hại chưa qua bóc tách sẽ đi thẳng vào cơ thể, gây hại trước khi các chất chống oxy hóa kịp phát huy tác dụng [1, 2, 3].

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm 1: Thuốc bả được cá thì chỉ độc với cá, người uống không sao. Thực tế, độc tố diệt cá trong cây sú gồm cả saponin và 5-O-methylembelin [1, 2]. Saponin có thể gây tán huyết và độc cho nhiều loài động vật, bao gồm cả con người ^[1]. Cá chết nhanh do mang cá tiếp xúc trực tiếp khiến saponin và quinone ngấm thẳng vào máu ^[6]. Ở người, màng nhầy dạ dày có thể cản trở phần nào sự hấp thu trực tiếp vào máu, nhưng nồng độ saponin thô cao vẫn có thể phá hủy niêm mạc ruột và gây ngộ độc đường tiêu hóa [3, 7].

Hiểu lầm 2: Cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối. Thực vật rừng ngập mặn tạo ra chất độc nhằm mục đích tự vệ sinh học chống côn trùng và động vật ăn cỏ [3, 4, 7]. Độc tính tế bào của saponin cây sú lên các mô sống đã được ghi nhận với chỉ số IC50 ở mức micromol rất nhỏ ^[5]. Tự ý sử dụng cây thuốc khi chưa biết rõ liều lượng độc hại là hành vi nguy hiểm.

Hiểu lầm 3: Đun sôi kỹ sẽ làm mất hết chất độc. Nhiều saponin triterpene và hợp chất polyphenol, quinone có cấu trúc bền nhiệt, không dễ bị phân hủy hoàn toàn qua phương pháp đun sôi thông thường. Nước sắc cô đặc thậm chí có thể làm tăng hàm lượng độc chất nạp vào cơ thể [1, 2].

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

Dựa trên các đặc tính sinh học của saponin và độc tố vỏ thân cây sú, các đối tượng sau cần tránh hoàn toàn việc tiếp xúc hoặc uống dịch chiết từ loài cây này:

• Người có tiền sử bệnh lý về máu hoặc thiếu máu tán huyết: Do saponin có đặc tính làm vỡ màng hồng cầu, bất kỳ sự thâm nhập nào vào tuần hoàn đều có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu tán huyết ^[1].
• Người mắc bệnh đường tiêu hóa (viêm loét dạ dày, tá tràng, viêm đại tràng): Saponin phá vỡ cấu trúc biểu mô và gây độc tế bào [1, 7]. Niêm mạc dạ dày đang bị loét nếu tiếp xúc với saponin có thể bị tổn thương nặng hơn, đồng thời tạo điều kiện cho độc tố hấp thu trực tiếp vào mạch máu ^[1].
• Người có suy giảm chức năng gan, thận: Việc đào thải các chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp từ cây sú sẽ tạo thêm gánh nặng lớn cho gan và thận.
• Trẻ em và phụ nữ có thai: Độc tính tế bào của saponin có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi và các tế bào đang phân chia mạnh [1, 3].

Áp dụng thực tế và cảnh báo an toàn

Để phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc liên quan đến cây sú:

• Tuyệt đối không tự ý thu hái để uống: Không dùng vỏ, cành, lá cây sú để sắc uống, ngâm rượu trị bệnh theo lời mách bảo dân gian. Toàn bộ các thử nghiệm trị liệu hiện nay đều mới dừng lại ở mức chiết xuất thực nghiệm trên động vật và dòng tế bào [1, 8].
• Cẩn trọng khi đánh bắt thủy sản: Nếu sử dụng cành cây sú để bả cá theo tập quán, cần lưu ý không để nguồn nước ngấm độc chảy vào các bể nuôi cá khác hay nguồn nước sinh hoạt, vì 5-O-methylembelin diệt cá ở nồng độ cực thấp (1 ppm) ^[6].
• Xử lý cá sau đánh bắt: Không nên ăn ruột hoặc mang của những con cá bị bả chết bằng cây sú, bởi độc tố tích tụ cục bộ tại các vị trí này có thể theo đường ăn uống đi vào cơ thể người [2, 3].
• Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường: Nếu vô tình nuốt phải dịch cây sú và có các biểu hiện nôn mửa, đau bụng quằn quại, tiêu chảy hoặc tiểu sẫm màu (nghi ngờ tán huyết), cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất và thông báo rõ với bác sĩ về loại thực vật đã tiếp xúc.

Tóm lại, cây sú là một vị thuốc tiềm năng dưới góc nhìn chiết xuất hóa dược nhưng lại là mối nguy hại nếu dùng thô thiếu hiểu biết. Độc tính tán huyết của saponin và khả năng diệt cá nhanh chóng của các hợp chất trong thân cây là lời nhắc nhở rõ ràng nhất về sự cẩn trọng đối với thảo mộc tự nhiên [1, 2, 3].