Nhiều người dân thường có thói quen tìm đến các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn nhà để sắc nước uống trị bệnh mạn tính. Trong số đó, cây cáp điền (Coldenia procumbens) là vị thảo dược mọc bò sát đất được lưu truyền trong nhiều bài thuốc dân gian trị viêm loét hay hỗ trợ đái tháo đường [1], [2].
Tuy nhiên, liệu việc dùng cây cáp điền tự do có hoàn toàn lành tính như lời đồn thổi? Các dữ liệu độc học trên động vật cho thấy loại dược liệu này và các nhóm thảo dược tương đồng tiềm ẩn độc tính cơ quan nghiêm trọng, đặc biệt nguy hiểm với thai nhi [3].
Độc tính cấp và ảnh hưởng cơ quan nội tạng
Cây cáp điền là cây thân thảo bò lan, phân bố nhiều ở các vùng nhiệt đới và được ghi nhận trong y học truyền thống Ấn Độ [4], [2]. Để đánh giá độ an toàn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhằm xác định mức chịu đựng của cơ thể sống [3].
Khi nghiên cứu độc tính của các chiết xuất thảo dược có tên khoa học dạng mọc bò tương tự, dữ liệu cho thấy việc sử dụng qua đường uống ở liều cao tiềm ẩn nhiều phản ứng phụ [3]. Mặc dù một số thử nghiệm ghi nhận không có tỷ lệ tử vong đáng kể ngay sau khi uống, chuột thí nghiệm bắt đầu xuất hiện những biểu hiện bất thường trên cơ thể [3].
Một số cá thể chuột đực đã xuất hiện tình trạng rụng lông vùng mõm và viêm sưng chi trước khi dùng chiết xuất [3]. Những dấu hiệu ngoài da này cảnh báo rằng các hoạt chất trong cây có thể kích hoạt phản ứng viêm hoặc gây độc tích lũy qua đường chuyển hóa [3].
Nguy cơ suy giảm vận động và tác động chuyển hóa
Ở mức liều 1 g/kg và 3 g/kg thể trọng trên chuột, các nhà nghiên cứu nhận thấy khả năng vận động của động vật thí nghiệm suy giảm nhẹ [3]. Điều này cho thấy chiết xuất ở liều lượng lớn có thể gây ức chế nhẹ hệ thống thần kinh hoặc làm suy yếu thể lực cơ bắp tạm thời [3].
Đồng thời, nồng độ đường huyết ở nhóm chuột được điều trị bằng chiết xuất ghi nhận mức thấp hơn so với nhóm đối chứng [3]. Khả năng hạ đường huyết này cũng từng được ghi nhận trong các nghiên cứu phân tích thành phần phân lập của cây cáp điền (Coldenia procumbens), bao gồm alpha-amyrin, beta-sitosterol, beta-stigmasterol và wedelolactone [1].
Tuy nhiên, việc hạ đường huyết không kiểm soát ở liều cao dễ dẫn đến nguy cơ tụt đường huyết đột ngột, gây choáng váng hoặc mất thăng bằng [3]. Tổng quan nghiên cứu khuyến cáo chỉ nên sử dụng các liều thấp hơn để hạn chế tối đa nguy cơ độc tính phát sinh [3].
Độc tính thận: Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng kéo dài
Một trong những phát hiện đáng lưu ý nhất về mặt an toàn là nguy cơ gây độc cho thận [3]. Việc tiêu thụ các loại thảo dược này có thể gây tổn thương thận cấp, dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng thận diễn tiến nhanh chóng [3].
Thận là cơ quan đào thải chính các sản phẩm chuyển hóa của dược liệu. Khi nồng độ hoạt chất trong máu vượt ngưỡng an toàn, các tế bào ống thận và cầu thận có nguy cơ bị hủy hoại [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dược động học trên động vật lớn cũng chỉ ra sự thận trọng cần thiết đối với các hợp chất hoạt tính chính trong thảo dược [3]. Mặc dù thử nghiệm lâm sàng trên ngựa với liều 5 mg/kg và 10 mg/kg harpagoside chưa ghi nhận tác dụng phụ rõ rệt trên lâm sàng, giới nghiên cứu vẫn xếp một số dịch chiết vào nhóm chưa an toàn [3].
Nguy hiểm khôn lường đối với phụ nữ mang thai
Đối với phụ nữ mang thai, dữ liệu khoa học đưa ra lời cảnh báo mang tính sinh mạng [3]. Nghiên cứu của tác giả Davari chỉ ra rằng dịch chiết thảo dược ở nồng độ 600 mg/kg gây hoại tử ở thận, gan và phổi của thai nhi chuột [3].
Mặc dù thử nghiệm cho thấy không có sự thay đổi về dị tật trọng lượng cơ thể, dị tật cấu trúc hay chiều dài đầu - mông của phôi thai chuột, nhưng mô học bên trong đã bị phá hủy nghiêm trọng [3]. Hiện tượng hoại tử tế bào gan, thận và phổi chứng minh tiềm năng gây quái thai và biến đổi mô bệnh học nguy hiểm ở thai nhi [3].
Tổn thương mô cơ quan thai nhi diễn ra âm thầm mà không làm biến dạng hình thái bên ngoài ban đầu [3]. Do đó, phụ nữ có thai tự ý uống các loại nước sắc thảo dược này đối mặt với nguy cơ làm hỏng nội tạng thai nhi mà không hề hay biết [3].
Những hiểu lầm phổ biến về độ lành tính của thảo mộc
Độc giả thường mặc định cây cỏ mọc tự nhiên là "thuốc nam thanh nhiệt", uống bao nhiêu cũng không hại gan thận. Trên thực tế, nhiều nghiên cứu về cây cáp điền chủ yếu mới dừng lại ở việc định danh hình thái, đo chỉ số khí khổng, hàm lượng tro hoặc thử nghiệm kháng khuẩn sơ bộ trong ống nghiệm [4], [2].
Dù chiết xuất metanol của cáp điền cho thấy khả năng phục hồi tổn thương tụy trên chuột đái tháo đường [1], dữ liệu an toàn toàn diện trên người vẫn còn rất hạn chế [2]. Tác dụng dược lý luôn đi kèm độc tính nếu sử dụng sai liều lượng hoặc sai đối tượng [3].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc dùng lá tươi giã đắp ngoài da với việc sắc uống lượng lớn mỗi ngày. Việc đun sắc đậm đặc làm tăng nồng độ hoạt chất, dễ chạm đến ngưỡng liều gây độc cho tế bào thận và phôi thai [3].
Ai tuyệt đối nên tránh dùng thảo dược này?
Dựa trên các bằng chứng độc học thực nghiệm, nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được sử dụng là phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai [3]. Tiềm năng gây quái thai và hoại tử cơ quan nội tạng thai nhi là chống chỉ định tuyệt đối [3].
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng cần tránh dùng do chưa có dữ liệu khẳng định các hợp chất chuyển hóa không bài tiết qua sữa mẹ. Nhóm người có bệnh nền suy thận, viêm cầu thận hoặc tiền sử suy giảm chức năng thận không nên mạo hiểm sử dụng [3].
Những bệnh nhân đang điều trị hạ đường huyết hoặc người có cơ địa suy nhược cũng cần tránh dùng liều cao để phòng ngừa tụt đường huyết và ức chế vận động [3]. Người chuẩn bị phẫu thuật cần ngừng hoàn toàn các loại thảo dược tự ý sắc uống.
Lời khuyên áp dụng an toàn và cân bằng
Người dân không nên tự ý thu hái cây cáp điền mọc hoang để sắc uống thay trà hằng ngày khi chưa có chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền. Việc nhận diện thảo dược ngoài tự nhiên rất dễ nhầm lẫn với các loài cây dại khác có độc tính mạnh.
Nếu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần cáp điền, cần tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo thấp nhất có hiệu quả, tuyệt đối không tự ý tăng liều sắc đặc [3]. Thời gian sử dụng chỉ nên kéo dài theo từng liệu trình ngắn, tránh uống liên tục nhiều tháng.
Trong quá trình sử dụng bất kỳ bài thuốc thảo mộc nào, nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, uể oải, nước tiểu sẫm màu, phù chi hoặc sụt giảm vận động, cần lập tức ngừng uống [3]. Việc bảo vệ sức khỏe luôn đòi hỏi sự thận trọng và dựa trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng.
