Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe não bộ và ổn định tinh thần. Dược liệu câu đằng (tên khoa học là Uncaria rhynchophylla) từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong các bài thuốc cổ truyền. Tuy nhiên, việc sử dụng liều lượng ra sao để vừa phát huy hiệu quả vừa không gây hại cho gan và thận vẫn là băn khoăn của không ít bạn đọc.
Dược điển Nhật Bản quy định bộ phận dùng làm thuốc của chi Câu đằng là phần gai móc (thường gọi là "Uncaria Hook"), bao gồm loài Uncaria rhynchophylla [1]. Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu thực nghiệm chưa ghi nhận liều lượng cố định cụ thể bằng số gam chính xác hàng ngày trên người để đánh giá ngưỡng độc gan thận, do đó người dùng tuyệt đối không tự ý tăng liều sắc uống mà cần tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc của bác sĩ y học cổ truyền.
Hoạt chất và cơ chế tác động của câu đằng
Cây câu đằng thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), nổi bật với các gai móc đặc trưng mọc ra từ nách lá [1]. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là phần thân và gai móc, nơi chứa lượng lớn các hợp chất sinh học có giá trị [1].
Các thành phần hoạt tính chính được tìm thấy trong chiết xuất của câu đằng là các nhóm alkaloid dạng oxindole và indole [2], [1]. Điển hình trong số đó gồm có rhynchophylline, isorhynchophylline, hirsutine, hirsuteine, corynanthine, corynoxine, corynoxine B, corynoxeine, isocorynoxeine và dihydrocorynantheine [2], [3]. Trong các hoạt chất này, rhynchophylline và isorhynchophylline là hai chất được nghiên cứu chuyên sâu nhất về tiềm năng bảo vệ thần kinh [2], [3].
Cơ chế bảo vệ tế bào thần kinh của câu đằng diễn ra qua nhiều con đường sinh hóa. Khi thử nghiệm trên tế bào, các alkaloid chính của cây giúp ngăn chặn tình trạng quá tải canxi nội bào và ức chế sự phosphoryl hóa quá mức của protein tau [3]. Những biến đổi này giúp bảo vệ tế bào trước tác động độc hại do mảng beta-amyloid gây ra [3].
Bên cạnh đó, chiết xuất câu đằng còn có khả năng ức chế dòng ion được kích hoạt bởi thụ thể NMDA tại vùng hồi hải mã của não bộ [4]. Cơ chế này góp phần làm giảm đáng kể tổn thương tế bào thần kinh khi bị kích thích quá mức [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Tác dụng bảo vệ thần kinh của cây câu đằng đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau trên động vật và tế bào [2], [3], [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tìm hiểu tác dụng của chiết xuất methanol từ câu đằng đối với tình trạng độc tính kích thích thần kinh do NMDA gây ra ở lát cắt hồi hải mã chuột cống [4]. Kết quả từ kỹ thuật ghi điện thế kẹp màng tế bào cho thấy, dược liệu này ức chế rõ rệt dòng ion qua thụ thể NMDA trên các tế bào thần kinh CA1, từ đó làm giảm mức độ tổn hại của tế bào thần kinh [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2012 đã sử dụng phương pháp phân đoạn định hướng hoạt tính sinh học trên mô hình tế bào thần kinh PC12 [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sáu loại alkaloid có trong dịch chiết, trong đó rhynchophylline và isorhynchophylline đã làm giảm rõ rệt hiện tượng chết tế bào, giảm sự tích tụ canxi nội bào bất thường và ngăn ngừa tình trạng phosphoryl hóa protein tau do beta-amyloid gây ra [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng ghi nhận rằng, trên mô hình chuột cống bị gây độc thần kinh bởi axit kainic, chiết xuất câu đằng thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do và ức chế quá trình peroxy hóa lipid [2]. Dược liệu này đồng thời làm giảm sự hoạt hóa của vi tế bào đệm, giảm các enzym nNOS, iNOS, ức chế quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) và làm suy giảm sự biểu hiện của các protein GFAP và S100B tại vùng hồi hải mã [2].
Ngưỡng an toàn và độc tính alkaloid
Mặc dù câu đằng chứa nhiều alkaloid quý, nhưng hàm lượng của các chất này trong tự nhiên không cố định [1]. Nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng hàm lượng alkaloid oxindole và indole thay đổi rõ rệt tùy thuộc vào từng bộ phận của cây cũng như từng giai đoạn phát triển sinh trưởng [1].
Chính vì hàm lượng alkaloid dao động lớn, việc sử dụng cây tươi hoặc dược liệu thô chưa qua chuẩn hóa tiềm ẩn nguy cơ nạp quá nhiều hoạt chất vào cơ thể [1]. Hệ thống nuôi cấy vô trùng hiện nay đang được ứng dụng làm mô hình nghiên cứu sinh tổng hợp để kiểm soát chất lượng dược liệu chuẩn xác hơn [1].
Khi dùng quá liều alkaloid từ thảo mộc, các cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải như gan và thận sẽ phải làm việc quá mức. Tương tự như nhiều vị thuốc y học cổ truyền khác, nếu sử dụng liều cao kéo dài mà không có kiểm soát, áp lực lọc và thải độc tích tụ có thể dẫn đến nguy cơ suy giảm chức năng thận và tổn thương mô tế bào. Do đó, kiểm soát liều lượng và hàm lượng alkaloid nạp vào là yếu tố then chốt để bảo vệ chức năng gan thận.
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học hiện nay chứng minh chiết xuất câu đằng có tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào não và giảm các phản ứng viêm tại mô thần kinh [2], [3], [4]. Dược liệu này cho thấy nhiều hứa hẹn trong việc can thiệp hỗ trợ các bệnh lý thoái hóa thần kinh như Alzheimer trên mô hình tiền lâm sàng [2], [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn các dữ liệu nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và thí nghiệm trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) [2], [3], [4].
Hiện vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác định chính xác liều dung nạp tối đa cũng như độc tính lâu dài trên gan và thận khi dùng câu đằng đơn lẻ. Do đó, người bệnh không thể tự ý coi các kết quả trong phòng thí nghiệm là bằng chứng cho việc dùng thảo dược này không giới hạn ngoài đời thực.
Bên cạnh đó, chất lượng dược liệu còn phụ thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng nơi trồng [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát đất vùng trồng câu đằng cho thấy nồng độ kim loại nặng như Cadmium (Cd) tại các vùng đất lâm nghiệp và vùng trồng có thể ở mức độ cảnh báo (chỉ số Pi >= 1, mức II và III) [5]. Kim loại nặng từ đất nếu tích lũy vào thảo dược chưa qua kiểm định cũng là nguồn nguy cơ gây độc trực tiếp cho gan và thận khi uống [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng câu đằng
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng đặc, dùng càng nhiều thì tác dụng càng nhanh. Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào, đặc biệt là nhóm alkaloid tác động mạnh lên hệ thần kinh như rhynchophylline, đều mang độc tính tiềm ẩn nếu dùng vượt quá khả năng xử lý của cơ thể [2], [3].
Một hiểu lầm khác là tự ý thu hái bất kỳ bộ phận nào của cây câu đằng về nấu nước uống. Theo Dược điển Nhật Bản, chỉ có phần gai móc (Uncaria Hook) cùng đoạn cành liên kết mới là bộ phận chính thức được công nhận làm dược liệu chuẩn [1]. Việc dùng lẫn rễ, lá hoặc cây non không rõ thành phần hoạt chất có thể gây biến đổi tỷ lệ alkaloid và làm tăng nguy cơ ngộ độc [1].
Ngoài ra, việc tự ý phối hợp câu đằng cùng các vị thuốc khác mà không theo bài bản cũng có thể gây quá tải cho các cơ quan nội tạng. Các hoạt chất chuyển hóa qua gan và lọc qua thận nếu gặp phải nguồn dược liệu ô nhiễm kim loại từ đất trồng sẽ càng làm tăng thêm gánh nặng cho hệ tiết niệu [5].
Những đối tượng cần thận trọng
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc mắc các bệnh lý thận mạn tính cần hết sức thận trọng, tránh tự ý sử dụng các chế phẩm từ câu đằng. Khi gan và thận đã bị suy yếu, tốc độ chuyển hóa và đào thải các alkaloid bị chậm lại, dễ dẫn đến hiện tượng tích lũy hoạt chất trong cơ thể gây độc.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng có hệ sinh lý nhạy cảm, chức năng gan thận chưa hoàn thiện hoặc dễ bị ảnh hưởng bởi các chất tác động lên hệ thần kinh. Nhóm đối tượng này không nên dùng thảo dược khi chưa có chỉ định cụ thể từ thầy thuốc.
Những người đang dùng các loại thuốc tân dược điều trị bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc thần kinh cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm câu đằng. Sự tương tác giữa các alkaloid thực vật và thuốc Tây y có thể làm tăng men gan hoặc ảnh hưởng tới độ lọc cầu thận.
Cách dùng an toàn trong thực tế
Để sử dụng câu đằng an toàn, người dùng cần lựa chọn dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm nghiệm chất lượng, đảm bảo không nhiễm kim loại nặng hay thuốc bảo vệ thực vật từ đất canh tác [5]. Ưu tiên sử dụng đúng bộ phận gai móc theo tiêu chuẩn dược điển [1].
Không tự ý nấu sắc nước câu đằng uống thay nước lọc cả ngày hoặc dùng liên tục trong thời gian quá dài mà không ngắt quãng. Cần tuân thủ đúng liều lượng được ghi trên nhãn sản phẩm thuốc y học cổ truyền đã được cấp phép hoặc theo đơn kê của thầy thuốc.
Trong quá trình sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu hoặc giảm lượng nước tiểu, người bệnh cần ngừng dùng thảo dược ngay lập tức. Sau đó, cần đến cơ sở y tế gần nhất để thực hiện các xét nghiệm kiểm tra men gan và chức năng thận kịp thời.
Câu đằng là một vị thuốc quý với nhiều tiềm năng bảo vệ hệ thần kinh đã được khoa học ghi nhận [2], [3], [4]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm với nguy cơ độc tính nếu sử dụng sai cách hoặc lạm dụng quá liều [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ dược liệu nào để bảo vệ sức khỏe toàn diện cho bản thân và gia đình.
