Thói quen dùng tạng động vật hoang dã và câu hỏi thay thế

Nhiều người dân vẫn truyền tai nhau việc săn lùng phủ tạng động vật hoang dã, trong đó có tạng rái cá, ngâm rượu hoặc sắc uống để bồi bổ và chữa bệnh. Quan niệm dân gian cho rằng các loài thú hoang dã sống dưới nước có sức bền cao thì nội tạng của chúng sẽ mang lại dược tính vượt trội.

Thực tế, rái cá là động vật hoang dã nguy cấp được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Việc sử dụng dược liệu từ tạng rái cá hoàn toàn có thể thay thế bằng các vị thuốc thảo dược đã được y học kiểm chứng rõ ràng về thành phần cũng như độ an toàn.

Động vật làm thuốc: Sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng

Các sách y học cổ truyền từng ghi chép nhiều bài thuốc phối hợp mô động vật hoang dã cùng các loại thảo mộc [1]. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học hiện đại xác nhận rằng cho đến nay có rất ít nghiên cứu chứng minh hiệu quả lâm sàng thực sự của các chế phẩm từ động vật trong y học cổ truyền theo các lời đồn thổi [1].

Việc sử dụng tạng thú hoang chủ yếu dựa trên các niềm tin văn hóa hoặc lý thuyết cổ truyền chưa qua thử nghiệm đối chứng [1]. Trái lại, thảo mộc tự nhiên đã trải qua hàng nghìn nghiên cứu phân tích hoạt chất, xác định rõ cơ chế tác dụng dược lý trên cơ thể người.

Rủi ro sức khỏe từ dược liệu động vật trôi nổi

Nhiều người lầm tưởng bài thuốc từ tự nhiên hoặc động vật hoang dã là lành tính và không có tác dụng phụ [2]. Phân tích thực tế cho thấy các sản phẩm y học cổ truyền không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc rất lớn [2].

Một nghiên cứu năm 2015 kiểm tra phân tử trên 26 mẫu sản phẩm y học cổ truyền đã phát hiện tới 92% mẫu bị nhiễm tạp chất hoặc pha trộn [2]. Cụ thể, 50% số mẫu chứa ADN của các loài thực vật hoặc động vật không được công bố trên nhãn mác, bao gồm cả loài nguy cấp như báo tuyết [2]. Đáng lo ngại hơn, 50% số mẫu bị trộn tân dược trái phép như warfarin, dexamethasone, diclofenac, cyproheptadine và paracetamol [2]. Kỹ thuật khối phổ còn phát hiện kim loại nặng như asen, chì, cadmi, trong đó có mẫu chứa hàm lượng asen vượt quá 10 lần giới hạn cho phép [2].

Bên cạnh nguy cơ nhiễm hóa chất độc hại, việc săn bắt, buôn bán và sử dụng động vật hoang dã còn tiềm ẩn nguy cơ lây truyền các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm từ động vật sang người (zoonoses) [1].

Áp lực tuyệt chủng do nhu cầu dược liệu

Nhu cầu khai thác tạng động vật làm thuốc đang đẩy nhiều loài sinh vật vào bờ vực biến mất hoàn toàn trong tự nhiên [4, 6]. Khi quần thể hoang dã suy giảm nhanh chóng, hệ sinh thái bị phá vỡ cân bằng trước khi khoa học kịp nghiên cứu đầy đủ về giá trị sinh học của chúng [3].

Nghiên cứu tại vùng Đông Bắc Brazil ghi nhận có tới 250 loài động vật bị sử dụng cho mục đích y học dân gian, trong đó 92% bị săn bắt trực tiếp từ tự nhiên [4]. Đáng chú ý, 52 loài trong số đó nằm trong Sách Đỏ của IUCN hoặc phụ lục Công ước CITES về các loài bị đe dọa tuyệt chủng [4]. Tình trạng này cho thấy khai thác y học là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới cạn kiệt đa dạng sinh học toàn cầu [3, 6, 8]. Việc chỉ trông cậy vào nhân nuôi sinh sản nhân tạo không đủ để giải quyết tình trạng cạn kiệt tài nguyên dược liệu động vật quý hiếm [5].

Tiêu chí khoa học tìm kiếm thảo dược thay thế

Để bảo tồn thú hoang và đảm bảo nguồn thuốc chữa bệnh bền vững, giới khoa học đã đề xuất nguyên tắc thay thế mang tính hệ thống [3, 4]. Tiêu chuẩn cốt lõi đặt ra cho các nguồn dược liệu thay thế bao gồm: đặc tính hóa học tương đồng, hiệu quả điều trị tương đương và độ an toàn cao hơn hẳn tạng động vật [5].

Giải pháp thay thế thảo dược giúp kiểm soát tốt quy trình chuẩn hóa hoạt chất, loại bỏ nguy cơ lây bệnh từ động vật và không xâm hại quần thể tự nhiên [4, 5]. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh các hợp chất chiết xuất từ cây cỏ hoàn toàn có khả năng thay thế các bộ phận động vật hoang dã [6].

Các thảo dược đã được kiểm chứng hoạt tính

Trong nỗ lực loại bỏ việc khai thác mật và tạng động vật quý hiếm, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 đã phân tích các dược liệu thực vật có hoạt tính kháng viêm và bảo vệ gan mạnh mẽ [6]. Các nhà khoa học đề xuất 6 loài thảo dược có thể dùng đơn lẻ hoặc kết hợp:

  • Dành dành (Gardenia jasminoides - chi tử) [6].
  • Hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) [6].
  • Hoàng liên (Coptis chinensis) [6].
  • Hoàng bá (Phellodendron amurense) [6].
  • Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) [6].
  • Đại hoàng (Rheum palmatum) [6].

Nghiên cứu cũng chỉ ra hai hoạt chất thực vật tinh khiết có tác dụng sinh học cao đã được xác định là berberine và andrographolide [6]. Các bài thuốc từ thảo dược như Orengedokuto (Hoàng liên giải độc thang) cũng đã chứng minh hiệu quả thay thế lâm sàng cho tạng và dịch động vật [6]. Người bệnh có thể sử dụng các thảo dược tiêu chuẩn này dưới dạng thuốc thang hoặc viên nén chuẩn hóa để đạt hiệu quả kháng viêm, thải độc mà không cần tìm đến tạng thú rừng [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu thú y

Hiểu lầm lớn nhất là tạng thú rừng càng hiếm thì chữa bệnh càng tốt. Như các phân tích đã chỉ ra, hiệu quả lâm sàng của các mô động vật chưa được chứng minh đầy đủ bằng phương pháp khoa học [1]. Đa phần chỉ là sự đồn thổi khiến giá thành bị đẩy lên cao.

Một quan niệm sai lầm khác là sử dụng sản phẩm gia truyền từ động vật hoang dã thì hoàn toàn tinh khiết [2]. Thực tế kiểm nghiệm cho thấy tỷ lệ pha trộn tân dược giảm đau, chống viêm và nhiễm kim loại nặng nguy hiểm như chì, asen trong các chế phẩm này lên tới 92% [2].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn

Bất kỳ ai có ý định sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ tạng động vật hoang dã như rái cá, gấu hay tê tê đều phải dừng lại ngay vì tính bất hợp pháp và nguy cơ ngộ độc cao [1, 5]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền suy gan, suy thận cần tuyệt đối tránh xa các loại cao, rượu ngâm thú hoang không rõ nguồn gốc.

Khi có vấn đề sức khỏe liên quan đến viêm nhiễm, gan mật hay đường tiết niệu, người dân nên đến các cơ sở y tế hoặc bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Bác sĩ sẽ kê đơn các vị thảo dược đã được kiểm nghiệm như hoàng cầm, hoàng liên, xuyên tâm liên hoặc các hoạt chất chuẩn hóa như berberine với liều lượng an toàn, phù hợp thể trạng [6].

Bảo vệ động vật nguy cấp như rái cá không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là biện pháp bảo vệ sức khỏe chính mình trước nguy cơ nhiễm độc và bệnh tật truyền nhiễm. Thay đổi thói quen dùng thuốc, ưu tiên thảo dược khoa học là hướng đi văn minh và bền vững.