Dư thừa canxi máu (Hypercalcemia) gây ra những triệu chứng cảnh báo nào?

Nhiều người thường lo ngại cơ thể thiếu canxi gây loãng xương nên tìm cách bổ sung qua các loại thực phẩm chức năng liều cao. Tuy nhiên, tình trạng nồng độ canxi trong máu tăng quá mức lại là một rối loạn chuyển hóa nguy hiểm nhưng ít người chú ý. Không ít người chỉ phát hiện ra bệnh một cách tình cờ khi làm xét nghiệm máu định kỳ, hoặc khi cơ thể đã xuất hiện những tổn thương nặng.

Khi lượng canxi trong máu vượt ngưỡng an toàn, cơ thể sẽ phát ra hàng loạt tín hiệu cảnh báo trên nhiều hệ cơ quan ^[1]. Trong đó, hệ thần kinh và thận là hai cơ quan chịu ảnh hưởng sớm, nặng nề và rõ rệt nhất [1, 5].

Dư thừa canxi máu tác động đến cơ thể ra sao?

Canxi đóng vai trò thiết yếu trong việc dẫn truyền xung động thần kinh, co bóp cơ bắp và duy trì cân bằng nội môi. Dư thừa canxi máu xảy ra khi có sự rối loạn ở hệ thống điều hòa canxi, liên quan đến xương, ruột hoặc thận ^[2]. Phần lớn các trường hợp bắt nguồn từ việc tăng tiêu xương, tăng hấp thu canxi tại ruột hoặc giảm đào thải canxi qua thận ^[3].

Nghiên cứu cho thấy nồng độ canxi máu tăng cao sẽ gây co các tiểu động mạch đến của thận, làm sụt giảm lưu lượng máu đến thận và giảm mức lọc cầu thận ^[4]. Điều này làm giảm khả năng lọc chất thải của thận và khởi phát tình trạng mất nước nghiêm trọng [5, 6]. Đồng thời, tình trạng canxi tăng quá cao cũng làm rối loạn chức năng của tế bào thần kinh, từ đó dẫn đến hàng loạt triệu chứng tâm thần kinh từ nhẹ đến nặng ^[5].

Triệu chứng cấp và mạn tính trên hệ thần kinh

Hệ thần kinh phản ứng rất nhạy cảm trước sự thay đổi của nồng độ canxi, đặc biệt là khi nồng độ này tăng lên đột ngột [4, 6]. Mức độ biểu hiện của triệu chứng phụ thuộc chặt chẽ vào độ tăng tuyệt đối của canxi cũng như tốc độ tăng nhanh hay chậm [4, 6].

Ở mức độ nhẹ hoặc giai đoạn đầu, người bệnh có thể chỉ xuất hiện những thay đổi hành vi như lo âu, thay đổi tâm trạng hoặc suy giảm chức năng nhận thức ^[5]. Cảm giác mệt mỏi, yếu sức, đau đầu và ngủ lơ mơ tăng dần cũng là những dấu hiệu cảnh báo sớm rất thường gặp [1, 5, 7].

Khi nồng độ canxi máu tăng cao và diễn tiến cấp tính, các triệu chứng trở nên vô cùng nghiêm trọng. Người bệnh có thể rơi vào tình trạng thay đổi trạng thái tâm thần, lú lẫn, sững sờ và thậm chí tiến triển thành hôn mê sâu [4, 5, 7].

Đặc biệt, ở những người có canxi máu tăng cao liên quan đến bệnh ác tính, người bệnh có thể phát triển hội chứng bệnh não chất trắng phía sau có thể hồi phục (PRES) ^[5]. Hội chứng này có các biểu hiện đặc trưng gồm đau đầu dữ dội, co giật và phù dưới vỏ não trên hình ảnh học ^[5]. Các yếu tố như co mạch não, rối loạn chức năng nội mô và phản ứng viêm toàn thân được xác định là nguyên nhân thúc đẩy hội chứng nguy hiểm này ^[5].

Dấu hiệu nhiễm độc canxi cấp tính và mạn tính tại thận

Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải canxi dư thừa, nên đây cũng là đích đến của nhiều tổn thương nghiêm trọng khi nồng độ canxi vượt tầm kiểm soát [2, 4]. Tổn thương thận do canxi máu cao có thể chia thành hai nhóm biểu hiện: cấp tính và mạn tính ^[5].

Ở giai đoạn cấp tính, lượng canxi cao gây ra tình trạng đái tháo nhạt do thận, khiến thận mất khả năng cô đặc nước tiểu dẫn đến triệu chứng tiểu nhiều ^[5]. Tình trạng đi tiểu quá nhiều kết hợp với cảm giác buồn nôn, nôn mửa và giảm uống nước khiến người bệnh nhanh chóng rơi vào trạng thái thiếu hụt thể tích tuần hoàn, mất nước trầm trọng ^[5]. Tình trạng mất nước nặng nề này, cộng với việc co mạch thận làm giảm mức lọc cầu thận, rất dễ dẫn tới tổn thương thận cấp [4, 6, 7]. Tổn thương thận cấp là một trong những biểu hiện tổn thương cơ quan đích thường gặp nhất của hội chứng này ^[6].

Nếu tình trạng tăng canxi máu không được xử trí và kéo dài thành mạn tính, thận sẽ phải đối mặt với những biến chứng không thể phục hồi ^[5]. Sự lắng đọng canxi liên tục trong thời gian dài sẽ dẫn tới sỏi thận và tình trạng vôi hóa thận (nhiễm canxi thận) [5, 7]. Bên cạnh đó, người bệnh còn có nguy cơ bị toan hóa ống thận xa, rối loạn chức năng ống thận và cuối cùng là suy thận mạn tính ^[5].

Các triệu chứng toàn thân đi kèm cần lưu ý

Bên cạnh hai cơ quan trọng yếu là thần kinh và thận, việc thừa canxi máu còn gây ảnh hưởng lên toàn bộ cơ thể. Các triệu chứng thường không đặc hiệu và có thể trùng lặp với nhiều rối loạn điện giải khác ^[3]. Để dễ ghi nhớ, y văn thế giới thường tóm tắt các triệu chứng của thừa canxi qua câu thành ngữ "sỏi, xương, đau bụng và rên rỉ tâm thần" ^[3].

Tại hệ tiêu hóa, nồng độ canxi tăng nhẹ có thể gây cảm giác chán ăn, khó chịu và táo bón [4, 5]. Nếu nồng độ canxi tiếp tục tăng, người bệnh sẽ xuất hiện triệu chứng buồn nôn, nôn mửa dữ dội và đau bụng [5, 7]. Viêm tụy và bệnh loét dạ dày tá tràng cũng là những biến chứng tiêu hóa có thể xảy ra ^[5].

Hệ tim mạch và cơ xương khớp cũng chịu tác động rõ rệt. Người bệnh có thể gặp tình trạng đau xương, yếu cơ, tăng huyết áp hoặc rút ngắn khoảng QT trên điện tâm đồ [1, 7]. Nồng độ canxi trong máu tăng cao nghiêm trọng còn dẫn đến nguy cơ rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng ^[3].

Bằng chứng khoa học về nồng độ canxi máu

Các tài liệu y khoa đã làm rõ mối liên hệ giữa các mốc nồng độ canxi trong máu và mức độ nguy hiểm của triệu chứng:

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 cho biết, phần lớn bệnh nhân có nồng độ canxi máu tăng nhẹ thường không có triệu chứng rõ ràng và chỉ được phát hiện tình cờ qua xét nghiệm thường quy ^[4]. Khi nồng độ canxi nằm trong khoảng từ 10,5 đến 12 mg/dL, cơ thể hiếm khi xuất hiện triệu chứng bất thường ^[4]. Tuy nhiên, khi canxi vượt mốc 14 mg/dL, các triệu chứng trở nên thường xuyên hơn và mức độ nghiêm trọng tăng rõ rệt ^[4]. Nếu chỉ số này vượt quá 15 mg/dL, nguy cơ ngừng tim sẽ tăng cao ^[4]. Tốc độ tăng canxi cũng đóng vai trò quyết định, khi canxi tăng cấp tính sẽ gây nhiều triệu chứng hơn so với tăng mạn tính do cơ thể chưa kịp thích nghi ^[4].

Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng, cường tuyến cận giáp nguyên phát và các bệnh lý ác tính là thủ phạm chính, chịu trách nhiệm cho 80-90% trường hợp tăng canxi máu ^[3]. Tăng canxi máu xuất hiện ở tối đa 30% bệnh nhân ung thư, phổ biến qua cơ chế thể dịch thông qua protein liên quan đến hormone tuyến cận giáp (PTHrP) ^[3].

Cơn khủng hoảng tăng canxi máu (Hypercalcemic crisis) là một cấp cứu nội tiết nguy hiểm đe dọa tính mạng ^[7]. Dù y học hiện nay đã có nhiều tiến bộ trong điều trị, tình trạng này vẫn đi kèm nguy cơ tử vong đáng kể nếu không được can thiệp kịp thời ^[7]. Các nguyên tắc điều trị căn bản bao gồm việc bù dịch nhanh chóng để giải quyết tình trạng mất nước, duy trì bài niệu, thúc đẩy bài tiết canxi qua thận và ức chế quá trình tiêu xương [2, 3]. Trong các trường hợp cấp cứu kèm theo suy thận, lọc máu là phương pháp điều trị được lựa chọn để nhanh chóng loại bỏ canxi ra khỏi cơ thể ^[2].

Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống nhiều nước hoặc ăn uống thanh đạm là có thể tự đào thải hết lượng canxi dư thừa. Trên thực tế, tăng canxi máu cấp tính thường đi kèm hiện tượng mất nước nặng do nôn và đái tháo nhạt do thận, khiến người bệnh không thể bù đủ nước qua đường uống mà cần can thiệp truyền dịch y tế tích cực [4, 5]. Một hiểu lầm khác là triệu chứng thừa canxi luôn rầm rộ; thực tế nhiều người hoàn toàn không có triệu chứng gì ở mức tăng nhẹ và các biểu hiện sớm như uể oải, chán ăn rất dễ bị nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe thông thường khác [1, 6].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng với tình trạng tăng canxi máu:

• Người mắc các bệnh lý ung thư: Tăng canxi máu có thể gặp ở 10% đến 20% hoặc lên tới 30% bệnh nhân ung thư trong suốt quá trình tiến triển của bệnh, đặc biệt là đa u tủy xương, ung thư bạch cầu, u lympho không Hodgkin, ung thư vú, ung thư thận và ung thư tế bào vảy [1, 4, 7].
• Người đang sử dụng một số loại thuốc: Cần thận trọng khi dùng các thuốc như lợi tiểu thiazide, lithium, aminophylline, tamoxifen, cũng như các chế phẩm bổ sung vitamin A và vitamin D [2, 6].
• Người có bệnh lý tuyến cận giáp hoặc bệnh nội tiết khác: Người bị cường tuyến cận giáp nguyên phát, u tủy thượng thận, suy tuyến thượng thận hoặc cường giáp (trong bệnh Basedow, hormone T3 kích hoạt hủy cốt bào có thể gây tăng canxi máu ở tối đa 20% bệnh nhân) [6, 7].
• Người mắc bệnh u hạt hoặc rối loạn di truyền hiếm gặp như tăng canxi máu giảm canxi niệu có tính gia đình [2, 6].

Lời khuyên áp dụng thực tế để phòng ngừa và nhận biết

Để phát hiện sớm và phòng tránh những rủi ro do dư thừa canxi máu gây ra, mỗi người có thể chủ động áp dụng các biện pháp sau:

Khám sức khỏe định kỳ: Vì giai đoạn đầu nồng độ canxi máu dao động từ 10,5 đến 12 mg/dL thường không gây ra triệu chứng, việc làm xét nghiệm sinh hóa máu định kỳ bao gồm đo canxi toàn phần và albumin huyết thanh là cách tốt nhất để phát hiện sớm rối loạn [3, 6].

Cẩn trọng khi bổ sung vi chất: Không tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin D hoặc canxi liều cao kéo dài khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ ^[4]. Vitamin D làm tăng hấp thu canxi tại ruột và có thể gây ngộ độc canxi nếu dùng sai liều [2, 7].

Theo dõi cơ thể khi dùng thuốc điều trị: Những người đang phải sử dụng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, lithium hoặc thuốc điều trị nội tiết cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng thận và nồng độ điện giải trong máu [2, 6]. Tránh để cơ thể rơi vào tình trạng bất động kéo dài vì điều này có thể làm tăng tiêu xương và tăng canxi máu ^[7].

Lắng nghe các dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như liên tục khát nước, đi tiểu nhiều lần trong ngày, táo bón dai dẳng kèm theo cảm giác lơ mơ, yếu cơ hoặc đau đầu không rõ nguyên do, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra chính xác [1, 5, 7].

Tóm lại, canxi là khoáng chất không thể thiếu cho sự sống, nhưng dư thừa canxi lại là một mối đe dọa âm thầm đối với hệ thần kinh và chức năng thận. Việc nhận biết sớm các biểu hiện cảnh báo cùng với thói quen sử dụng thuốc và thực phẩm chức năng có kiểm soát là chìa khóa quan trọng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.