Chế độ ăn keto (ketogenic diet) cắt giảm tối đa carbohydrate và tăng chất béo thường khiến phụ huynh lo lắng về việc trẻ thiếu hụt thể lực. Nhiều người băn khoăn liệu sự suy giảm dự trữ đường trong cơ thể có làm trẻ mệt mỏi và giảm vận động hàng ngày hay không.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh chế độ ăn keto làm suy giảm mức độ vận động hàng ngày hoặc sức bền ở trẻ mẫu giáo khỏe mạnh. Các dữ liệu đo lường năng lượng ở trẻ em chủ yếu thực hiện trên nhóm bệnh lý thần kinh và chỉ ghi nhận mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi, trong khi bằng chứng về giảm hoạt động thể chất mới dừng lại ở nghiên cứu trên động vật.

Chưa có bằng chứng trẻ bị suy giảm vận động hàng ngày

Những lo ngại về việc trẻ ăn keto bị kiệt sức xuất phát từ giả định rằng cạn kiệt carbohydrate sẽ khiến cơ thể không đủ năng lượng hoạt động. Tuy nhiên, các nghiên cứu dài hạn ở trẻ nhỏ hiện chỉ đo lường chỉ số tiêu hao năng lượng lúc nghỉ (REE), không đo lường trực tiếp mức tiêu hao do vận động thể lực tự do.

Ở người trưởng thành khỏe mạnh, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2024 chỉ ra rằng việc hạn chế carbohydrate theo chế độ keto trong 12 tuần làm giảm lượng calo nạp vào nhưng không làm thay đổi mức độ hoạt động thể chất hay tổng tiêu hao năng lượng [1]. Do đó, suy đoán cho rằng chế độ này trực tiếp làm giảm vận động hàng ngày ở trẻ em là chưa có cơ sở thực nghiệm lâm sàng xác thực.

Cơ chế chuyển hóa năng lượng khi thiếu hụt glycogen

Khi nguồn cung cấp carbohydrate từ thức ăn bị cắt giảm nghiêm trọng, lượng glycogen dự trữ trong các mô sẽ nhanh chóng hạ thấp [2]. Để duy trì sự sống, gan bắt đầu chuyển hướng quá trình oxy hóa axit béo thành các thể ceton như beta-hydroxybutyrate nhằm thay thế glucose [2].

Hệ thần kinh trung ương của trẻ nhỏ có tính thấm qua hàng rào máu não cao hơn, cho phép não bộ sử dụng thể ceton làm nguồn năng lượng thay thế để duy trì các chức năng cơ bản [2]. Ở cấp độ mô cơ, nghiên cứu năm 2024 trên người lớn ghi nhận chế độ ăn keto làm tăng biểu hiện của enzyme PDK4 và giảm nồng độ protein vận chuyển đường GLUT4 cùng AMPK [1]. Điều này cho thấy cơ thể tái lập trình cơ chế sử dụng năng lượng, chuyển dịch ưu tiên sang sử dụng chất béo [1], [3].

Nghiên cứu đo lường tiêu hao năng lượng ở trẻ em nói gì?

Một nghiên cứu năm 2015 theo dõi 24 trẻ em mắc bệnh động kinh kháng thuốc (độ tuổi trung bình 5 tuổi 6 tháng) áp dụng chế độ ăn keto trong 15 tháng [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tiêu hao năng lượng khi nghỉ (REE) của những trẻ đáp ứng phác đồ không có sự thay đổi đáng kể so với thời điểm ban đầu [4].

Tương tự, một nghiên cứu theo dõi tiến cứu kéo dài 5 năm công bố năm 2023 trên trẻ em mắc hội chứng thiếu hụt thụ thể GLUT1 cũng cho thấy chế độ keto cổ điển duy trì tính ổn định của chỉ số tiêu hao năng lượng khi nghỉ [5]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ mỡ cơ thể giảm dần phù hợp với sự phát triển của khối cơ xương mà không gây tác động tiêu cực đến các thông số sinh hóa cơ bản [5]. Tuy vậy, cả hai nghiên cứu đều chỉ khảo sát năng lượng lúc nghỉ ngơi trên bệnh nhi, không ghi nhận cường độ chạy nhảy hay sức bền vận động ngoài trời của trẻ.

Dữ liệu hành vi từ mô hình động vật và người lớn

Dữ liệu duy nhất cho thấy sự sụt giảm vận động thể chất đến từ nghiên cứu năm 2005 trên mô hình động vật [6]. Thử nghiệm trên chuột cống đực trưởng thành với hai tỷ lệ keto 4:1 và 6.3:1 cho thấy mức độ vận động trong thử nghiệm không gian mở (bao gồm thời gian khám phá và chải chuốt trong 600 giây) thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn đối chứng [6].

Dù vậy, kết quả trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn cho hành vi của trẻ nhỏ [6]. Ngược lại, thử nghiệm năm 2024 trên người trưởng thành lại chỉ ra rằng chế độ ăn keto không làm suy giảm hoạt động thể chất thực tế [1]. Sự mâu thuẫn này phản ánh rằng khả năng duy trì vận động còn phụ thuộc vào mức độ thích nghi trao đổi chất của từng đối tượng.

Nguy cơ chậm phát triển chiều cao khi áp dụng chế độ ăn này

Mặc dù năng lượng lúc nghỉ không suy giảm, việc áp dụng chế độ ăn keto kéo dài tiềm ẩn nguy cơ rõ rệt đối với sự phát triển thể chất của trẻ [4], [7]. Nghiên cứu năm 2015 ghi nhận chỉ số chiều cao theo tuổi (HAz) của trẻ giảm liên tục sau 3 tháng và 15 tháng can thiệp, dù cân nặng vẫn được bảo tồn [4].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2014 trên 35 trẻ em cũng xác nhận tình trạng chậm phát triển chiều cao có liên quan mật thiết đến việc cung cấp không đủ năng lượng hoặc tỷ lệ đạm trên năng lượng thấp hơn hoặc bằng 1,4 g protein/100 kcal [7]. Các chuyên gia khuyến nghị tỷ lệ protein trên năng lượng cần đạt 1,5 g/100 kcal để phòng ngừa nguy cơ chậm lớn ở trẻ [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Hiện tại, các trích đoạn y văn chưa cung cấp dữ liệu thực nghiệm về:

  • Mức độ tiêu hao năng lượng vận động thể lực tự do (chạy nhảy, vui chơi) ở trẻ mẫu giáo bình thường khi ăn keto.
  • Khả năng duy trì sức bền trong các hoạt động gắng sức ngắn hạn và dài hạn của trẻ em khi thiếu hụt glycogen cơ bắp.
  • Tác động lâu dài của việc duy trì ceton máu cao đối với khối lượng cơ bắp và sự phối hợp vận động phức tạp ở trẻ đang phát triển bình thường.

Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?

Chế độ ăn keto là một liệu pháp điều trị y khoa nghiêm ngặt, ban đầu được thiết kế từ những năm 1920 cho trẻ em mắc chứng động kinh kháng thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh như thiếu hụt GLUT1 [5], [3], [8]. Phác đồ này yêu cầu sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ thần kinh, điều dưỡng và chuyên gia dinh dưỡng để tính toán chính xác hàm lượng chất béo, protein và đường [3].

Phụ huynh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto cho trẻ khỏe mạnh nhằm mục đích giảm cân hay thay đổi vóc dáng. Việc cắt giảm carbohydrate quá mức mà không có chỉ định y tế có thể dẫn đến nguy cơ chậm lớn, thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn dung nạp đường [1], [4], [7]. Mọi can thiệp dinh dưỡng đặc thù cho trẻ nhỏ cần có ý kiến đánh giá trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.