Nhiều bậc phụ huynh tìm kiếm chế độ ăn ketogenic cho trẻ nhỏ với mong muốn cải thiện sức khỏe hoặc kiểm soát cân nặng. Vấn đề cân bằng nước và chất điện giải khi giảm tinh bột ở lứa tuổi này cũng trở thành mối quan tâm lớn. Tuy nhiên, việc tự ý áp dụng chế độ keto và tự bổ sung chất điện giải cho trẻ dưới 5 tuổi tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nghiêm trọng.

Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học trong các tài liệu được cung cấp về việc áp dụng chế độ ăn keto hay phác đồ tự bổ sung điện giải an toàn cho trẻ dưới 5 tuổi. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ tập trung vào cơ chế sinh lý điều hòa natri, kali ở trẻ sơ sinh, trẻ bệnh nặng trong khoa hồi sức, bệnh nhi lọc màng bụng hoặc ghép thận. Do đó, phụ huynh không nên tự ý bổ sung chất điện giải cho trẻ nếu không có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ.

Bằng chứng khoa học về keto ở trẻ dưới 5 tuổi

Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không đánh giá chế độ ăn ketogenic ở trẻ em dưới 5 tuổi khỏe mạnh. Cơ chế đào thải natri và kali qua thận do hạ nồng độ insulin khi ăn keto ở nhóm tuổi này cũng không xuất hiện trong các dữ liệu được cấp.

Dữ liệu về tương tác giữa insulin và bài tiết điện giải chỉ được ghi nhận trong nghiên cứu về rối loạn chuyển hóa ở bệnh nhân béo phì [1]. Ở nhóm bệnh nhân béo phì, tình trạng đề kháng insulin kết hợp với viêm mạn tính và rối loạn chức năng thận dẫn đến giữ natri và cạn kiệt kali [1]. Nghiên cứu này không phản ánh sinh lý của trẻ nhỏ bình thường khi thực hiện chế độ ăn cắt giảm carbohydrate. Dữ liệu trên động vật cũng chỉ khảo sát cân bằng điện giải qua thức ăn ở loài gà tây con ba tuần tuổi, không có giá trị ngoại suy cho dinh dưỡng người [2].

Sinh lý điều hòa natri và kali ở trẻ nhỏ

Rối loạn điện giải rất thường gặp ở đối tượng trẻ em do các yếu tố nguy cơ và bệnh lý đi kèm đặc thù của lứa tuổi [3]. Để đánh giá và điều trị một đứa trẻ có bất thường về natri hoặc kali huyết thanh, nhân viên y tế cần nắm rõ sinh lý điều hòa áp suất thẩm thấu và điều hòa kali trong cơ thể [3].

Ở trẻ sơ sinh, cấu trúc và chức năng của ống thận vẫn tiếp tục phát triển sau khi chào đời [4]. Thận chưa trưởng thành ở trẻ nhỏ bị suy giảm khả năng tái hấp thu nước và kém đáp ứng với các hormone mineralocorticoid [4]. Tình trạng thận tăng bài tiết lượng natri đã được lọc qua cầu thận khiến trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ rất dễ rơi vào tình trạng mất cân bằng nước và điện giải [4]. Việc đánh giá và điều trị cần dựa trên thăm khám thể tích dịch, điện giải niệu và áp suất thẩm thấu nước tiểu [4].

Nguy cơ nghiêm trọng từ mất cân bằng điện giải

Mất cân bằng dịch và điện giải khiến việc chăm sóc trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ bị bệnh nặng trở nên phức tạp hơn rất nhiều [5]. Nhận diện kịp thời các xáo trộn về natri, kali và canxi là yêu cầu thiết yếu trong hồi sức nhi khoa [5].

Một nghiên cứu theo dõi 101 trẻ từ 1 tháng đến 12 tuổi tại khoa hồi sức tích cực nhi (PICU) ghi nhận tỷ lệ rối loạn điện giải lên tới 84% [6]. Trong đó, rối loạn đơn lẻ chiếm 30,58%, và hạ canxi máu là bất thường phổ biến nhất với tỷ lệ 57,6% [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng 91% số bệnh nhi tử vong có tình trạng rối loạn điện giải, đồng thời biến chứng này làm tăng tỷ lệ tử vong trong vòng 48 giờ và kéo dài thời gian nằm viện [6].

Ở trẻ nhỏ điều trị lọc màng bụng, hạ natri máu có thể bắt nguồn từ lượng natri đưa vào qua sữa công thức quá thấp so với lượng thất thoát qua dịch lọc [7]. Cả hạ kali máu và hạ natri máu đều liên quan đến tăng nguy cơ tử vong lâu dài ở bệnh nhi [7]. Đáng chú ý, hạ kali máu làm giảm nhu động ruột, gây táo bón và làm tăng nguy cơ viêm phúc mạc [7]. Biến chứng giảm thể tích tuần hoàn và hạ huyết áp còn có thể gây thiếu máu cục bộ thị thần kinh trước (AION), dẫn đến mù hai mắt không hồi phục [7].

Trong một nghiên cứu hồi cứu trên 76 bệnh nhi ghép thận (độ tuổi trung vị 9,9 tuổi, nhỏ nhất 2,2 tuổi), việc truyền dịch tĩnh mạch chuẩn sau phẫu thuật vẫn ghi nhận 59% trẻ bị hạ natri máu cấp và 30% trẻ bị tăng kali máu [8]. Ngoài ra, 57% trẻ gặp toan chuyển hóa không có khoảng trống anion và 97% trẻ bị tăng đường huyết [8]. Điều này chứng minh việc điều hòa điện giải ở trẻ em vô cùng nhạy cảm và dễ biến chứng ngay cả trong môi trường y tế chuyên sâu.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi sau:

  • Chế độ ăn keto ảnh hưởng trực tiếp thế nào đến chức năng lọc và tái hấp thu điện giải của thận ở trẻ dưới 5 tuổi?
  • Liều lượng bổ sung natri, kali bao nhiêu là an toàn cho trẻ nhỏ khi áp dụng chế độ ăn hạn chế tinh bột?
  • Các dấu hiệu lâm sàng sớm giúp nhận biết mất nước và thiếu hụt điện giải do giảm carbohydrate ở trẻ nhỏ là gì?

Do thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên trẻ khỏe mạnh, mọi hướng dẫn tự bổ sung điện giải khi ăn keto tại nhà cho trẻ dưới 5 tuổi đều không có căn cứ khoa học xác thực.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là nhóm đối tượng có chức năng thận chưa hoàn thiện hoàn toàn [4]. Việc tự ý cho trẻ uống dung dịch muối natri hoặc chế phẩm kali có thể nhanh chóng dẫn đến quá tải thận, tăng kali máu hoặc ngộ độc natri.

Những trẻ mắc bệnh nền chuyển hóa, bệnh lý ống thận, trẻ đang dùng các loại thuốc như thuốc lợi tiểu hoặc trẻ đang trong tình trạng mất nước do tiêu chảy, nôn mửa cần được giám sát y tế chặt chẽ [1, 7]. Bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn đột ngột nào cũng có thể đẩy trẻ vào tình trạng rối loạn kiềm toan hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm [3, 8].

Khuyến nghị áp dụng thực tế

Phụ huynh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn ketogenic cho trẻ dưới 5 tuổi nhằm mục đích giảm cân hoặc rèn luyện thể chất. Chế độ ăn của trẻ nhỏ cần đảm bảo cân đối các nhóm chất dinh dưỡng và duy trì lượng nước uống đầy đủ mỗi ngày.

Nếu trẻ được bác sĩ chuyên khoa chỉ định chế độ keto trong điều trị bệnh lý đặc thù, việc theo dõi điện giải huyết thanh phải do cơ sở y tế thực hiện. Phụ huynh không tự mua các gói điện giải, viên muối hoặc thực phẩm chức năng chứa kali cho trẻ uống tại nhà khi chưa có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ điều trị. Khi trẻ có biểu hiện mệt mỏi, lơ mơ, nôn ói hoặc tiểu ít, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được kiểm tra kịp thời.