Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại lá cây quanh vườn, giã nát rồi đắp trực tiếp lên da khi bị mẩn ngứa, nổi mề đay hay trầy xước. Trong đó, kinh nghiệm dùng cây cỏ mắt gà (thuộc chi Scrophularia, thường được gọi là huyền sâm hoặc các loài liên quan) để bôi ngoài da trị ngứa được lưu truyền khá phổ biến.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng lá tươi đắp ngoài da để trị mẩn ngứa là một thực hành thiếu căn cứ khoa học vững chắc và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Dù chiết xuất từ loài cây này có ghi nhận một số tác dụng kháng khuẩn và làm lành tổn thương da trong y học, việc dùng lá tươi trực tiếp lại rất dễ gây viêm da tiếp xúc và bội nhiễm vi khuẩn.

Băn khoăn dân gian và câu trả lời từ khoa học

Trong dân gian, các bài thuốc đắp ngoài da thường được truyền miệng là "lành tính" vì có nguồn gốc tự nhiên. Nhiều người cho rằng khi da nổi mẩn ngứa, chất làm se từ lá cây sẽ làm dịu vết thương, khô bề mặt và giảm ngứa nhanh chóng.

Thực tế, mẩn ngứa là phản ứng bề mặt do nhiều nguyên nhân gây ra, từ dị ứng, kích ứng cho đến nhiễm trùng nông. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng vi khuẩn xâm nhập có thể cản trở hoặc làm chậm quá trình hồi phục tại khoang nông của vết thương, thậm chí xâm lấn vào các cấu trúc sâu xung quanh [1]. Việc dùng thảo dược chưa qua xử lý chuẩn hóa không giúp giải quyết dứt điểm phản ứng này mà còn có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ da.

Cơ chế tác động dược lý: Kháng khuẩn và làm lành mô

Theo dược lý học thực vật, các loài thuộc chi Scrophularia (cỏ mắt gà, huyền sâm) chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học. Các nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của các acid phenolic có đặc tính kháng khuẩn, cùng các hợp chất phenylpropanoid glycoside giúp ức chế hoạt động của đại thực bào, giảm tiết các hóa chất trung gian gây viêm, từ đó giảm phù nề và ngăn ngừa thâm nhiễm tế bào viêm [2].

Bên cạnh đó, các chiết xuất từ loài thực vật này còn cho thấy khả năng chống oxy hóa, kích thích sự phát triển của nguyên bào sợi, tăng sinh collagen và đẩy nhanh tốc độ co rút của vết loét [2]. Sự kết hợp của các cơ chế này hỗ trợ kiểm soát vi khuẩn và tạo môi trường thuận lợi để tái tạo tế bào biểu bì, giúp đóng kín bề mặt da bị tổn thương [6, 8].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận những gì?

Các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng đã khảo sát hiệu quả của chiết xuất thực vật này trên các tổn thương da đặc thù, tuy nhiên đều sử dụng dạng bào chế chuẩn hóa thay vì lá tươi.

Nghiên cứu lâm sàng được công bố năm 2025 trên tạp chí khoa học đã đánh giá tác dụng của dung dịch bôi ngoài da Scrophularia striata trên vết thương vùng da quanh hậu môn nhân tạo [3]. Nghiên cứu tiến hành tại Tehran từ tháng 6/2023 đến tháng 9/2023 trên 100 người tham gia, phân ngẫu nhiên thành hai nhóm:

  • Nhóm can thiệp: Bôi dung dịch Scrophularia striata mỗi ngày một lần, thấm đẫm toàn bộ diện tích loét quanh hậu môn nhân tạo bằng dụng cụ bôi chuyên dụng, duy trì liên tục trong 14 ngày [3].
  • Nhóm chứng: Chăm sóc theo hướng dẫn thông thường bằng thuốc mỡ hoa cúc [3]. Kết quả đánh giá sau 21 ngày can thiệp cho thấy mức độ cải thiện vết loét ở nhóm sử dụng dung dịch chiết xuất thảo dược cao hơn đáng kể so với nhóm chứng (p < 0,001) [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác năm 2022 cũng ghi nhận tác dụng của kem chiết xuất cồn - nước từ Scrophularia striata trên các vết loét tì đè độ 1 và độ 2 ở bệnh nhân tổn thương não và tủy sống [2]. Chiết xuất này giúp thúc đẩy quá trình liền sẹo, giảm phù nề nhờ tác dụng kháng viêm và kích thích tổng hợp collagen [2]. Ngoài ra, trong các thử nghiệm trên động vật, cây còn cho thấy hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa trên vết thương bỏng [2].

Ở hướng tiếp cận hiện đại hơn, một nghiên cứu năm 2023 đã ứng dụng công nghệ vi kim chứa polysacarit từ Bletilla striata kết hợp chiết xuất lá mẫu đơn để điều trị vết thương nhiễm trùng [4]. Kết quả cho thấy vật liệu này ức chế hiệu quả các vi khuẩn như Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Staphylococcus aureus kháng methicillin (MRSA), đồng thời tăng sinh biểu bì và giảm viêm [4].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng

Cần nhấn mạnh rằng các kết quả khả quan trên chỉ được ghi nhận khi sử dụng dung dịch bôi hoặc dạng kem chiết xuất đã qua tinh chế và tiêu chuẩn hóa [1, 8]. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá hiệu quả hay độ an toàn của việc giã nát lá tươi cỏ mắt gà đắp trực tiếp lên da để điều trị các tình trạng mẩn ngứa thông thường.

Dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ tập trung trên các vết loét tì đè, loét quanh hậu môn nhân tạo hoặc mô hình nhiễm trùng thực nghiệm [1, 8]. Việc suy diễn từ tác dụng làm lành vết loét mạn tính của dịch chiết sang việc tự điều trị mẩn ngứa cấp tính bằng lá tươi là hoàn toàn không có cơ sở khoa học.

Hiểu lầm thường gặp: "Lá cây tự nhiên không gây hại"

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là thảo dược tự nhiên thì an toàn và không gây tác dụng phụ. Thực tế, trong tự nhiên, thành phần hóa học của cây cỏ biến thiên rất lớn phụ thuộc vào thổ nhưỡng, điều kiện sinh thái và nguồn gốc thu hái [2].

Khi giã nát lá tươi, nồng độ tannin, acid hữu cơ và nhựa cây đậm đặc tiếp xúc trực tiếp với bề mặt biểu bì đang bị tổn thương có thể gây kích ứng nặng. Ngoài ra, việc dùng các chất kháng khuẩn hoặc kháng sinh bôi ngoài da không đúng chỉ định đều tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc và làm suy giảm khả năng tự làm lành của mô da [5].

Bên cạnh đó, bề mặt lá cây tươi luôn chứa bụi bẩn, nấm mốc và vi khuẩn tự nhiên. Đắp lá chưa qua tiệt trùng lên vùng da ngứa, trầy xước chẳng những không làm dịu da mà còn đưa thêm mầm bệnh vào khoang nông của vết thương, dễ dẫn đến nhiễm khuẩn thứ phát [1].

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng cỏ mắt gà trên các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hay người có cơ địa viêm da dị ứng. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý dùng lá tươi hay chế phẩm trôi nổi bôi lên da.

Những người đang có tình trạng mẩn ngứa lan rộng, da nứt nẻ, chảy dịch hoặc người có bệnh nền suy giảm miễn dịch cần đặc biệt thận trọng. Việc tiếp xúc với các dị nguyên thực vật chưa xử lý có thể biến một tổn thương nhẹ thành phản ứng viêm da tiếp xúc nghiêm trọng, làm chậm quá trình đóng kín tổn thương [5, 7].

Gợi ý áp dụng và chăm sóc da đúng cách

Khi xuất hiện triệu chứng mẩn ngứa, việc đầu tiên cần làm là giữ sạch bề mặt da bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh dịu nhẹ, tránh cào gãi làm rách biểu bì tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập [3, 6].

Tuyệt đối không tự ý hái lá cỏ mắt gà tươi để giã nát, đắp hoặc bôi lên tổn thương. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da có chứa chiết xuất thảo dược hay chất kháng khuẩn tại chỗ, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ da liễu để được chỉ định loại kem hoặc dung dịch đã qua kiểm định y tế với liều lượng và thời gian phù hợp [2, 7]. Khi mẩn ngứa kéo dài, xuất hiện mụn mủ hoặc sưng đỏ, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác nguyên nhân thay vì tự chữa tại nhà.

Dùng lá cỏ mắt gà tươi trị mẩn ngứa là thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm khuẩn và viêm da tiếp xúc hơn là mang lại lợi ích. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, chăm sóc da khoa học và tuân thủ tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ hàng rào da an toàn.