Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn nhà để đun nước uống nhằm thanh nhiệt giải độc vào mùa nắng nóng. Trong số đó, cỏ mắt gà (tên khoa học là Kummerowia striata) thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian làm mát cơ thể nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này mà không nắm rõ đặc tính dược học có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.
Dù được dùng trong dân gian, việc sử dụng bừa bãi cỏ mắt gà thanh nhiệt không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người. Đặc biệt, người có hệ tiêu hóa yếu, phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nền cần hết sức thận trọng trước nguy cơ tương tác chuyển hóa và rối loạn chức năng cơ thể.
Cỏ mắt gà và thói quen thanh nhiệt trong dân gian
Cỏ mắt gà, thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền dùng điều trị tình trạng viêm nhiễm [1]. Người dân thường thu hái toàn cây đem phơi khô hoặc dùng tươi để nấu nước uống giải khát, với niềm tin cây lành tính, không gây hại.
Tuy nhiên, trong y học cổ truyền, những thảo dược có tác dụng thanh nhiệt thường mang tính hàn hoặc lương (lạnh hoặc mát). Việc nạp các dược liệu này vào cơ thể liên tục dễ làm suy yếu dương khí, tác động tiêu cực đến tỳ vị. Trong khi đó, các nghiên cứu khoa học hiện đại đang dần hé lộ những hoạt tính sinh học mạnh mẽ của loài thực vật này, đòi hỏi cái nhìn cẩn trọng hơn từ người dùng.
Nhiều người nhầm tưởng rằng thảo mộc thiên nhiên có thể uống thay nước lọc cả ngày mà không cần liều lượng. Thực tế, khi dược chất đi vào cơ thể với nồng độ không kiểm soát, chúng tác động trực tiếp lên hệ nội tiết, gan và quá trình chuyển hóa chất.
Bằng chứng khoa học về hoạt tính sinh học của cỏ mắt gà
Các nhà nghiên cứu đã bước đầu tìm hiểu thành phần hóa thực vật và tác động sinh học của cỏ mắt gà (Kummerowia striata) trong môi trường phòng thí nghiệm. Dịch chiết ethanol từ loài cây này được xác nhận chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị, nổi bật là axit p-coumaric và quercetin [1].
Một thử nghiệm công bố năm 2018 đã khảo sát hoạt tính của dịch chiết ethanol cỏ mắt gà trên các dòng tế bào [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ qua hai xét nghiệm DPPH và ABTS [1]. Đồng thời, chiết xuất còn ức chế quá trình tổng hợp sắc tố melanin trong tế bào ung thư hắc tố B16F10 thông qua việc làm giảm biểu hiện mRNA và protein của tyrosinase, TRP-1, TRP-2 và yếu tố phiên mã MITF theo cơ chế phụ thuộc liều lượng, mà không gây độc tế bào [1].
Bên cạnh đó, cỏ mắt gà cũng đang được chú ý trong việc bảo vệ tế bào gan. Một nghiên cứu năm 2025 tìm hiểu tiềm năng của chiết xuất Kummerowia striata trong việc bảo vệ gan trước tổn thương do paracetamol thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu S1P/Nrf2/Keap1 và SPHK1 [2]. Tuy vậy, những dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở các thảo luận và mô hình tế bào ban đầu, chưa có kết luận lâm sàng đầy đủ trên người [2].
Mặt khác, nghiên cứu năm 2005 đánh giá hoạt tính estrogen của các cây thuộc họ Đậu bằng hệ thống tế bào Ishikawa đã ghi nhận cỏ mắt gà có hoạt tính estrogen cao [3]. Giá trị nồng độ hiệu quả bán phần (EC50) của chiết xuất cây này đạt mức dưới 10 microgam/ml [3]. Đây là phát hiện quan trọng chỉ ra tác động nội tiết tiềm tàng của thảo dược này.
Nguy cơ tiềm ẩn từ đất và môi trường sinh trưởng
Không chỉ có hoạt tính nội tiết, cỏ mắt gà còn có đặc tính sinh học đáng lưu ý khi mọc trong tự nhiên. Một nghiên cứu thực nghiệm kéo dài vào năm 2002 và 2003 trên đất đỏ đã kiểm tra khả năng hấp thu chì từ đất ô nhiễm của cỏ dại [4].
Kết quả cho thấy tình trạng ô nhiễm chì trong đất không ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển của cỏ mắt gà [4]. Đáng chú ý, kim loại nặng hấp thu vào cây được tích lũy chủ yếu tại hệ thống rễ [4]. Đồng thời, ô nhiễm chì cũng ít ảnh hưởng đến quá trình hút các chất dinh dưỡng khác của loài cỏ này [4].
Đặc điểm này cảnh báo rằng nếu người dân thu hái cỏ mắt gà ở ven đường, khu vực gần bãi thải hoặc đất canh tác ô nhiễm kim loại nặng, thảo dược có thể tích tụ chì trong rễ. Việc sắc uống cả rễ cây thu hái tự nhiên tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc kim loại mà người dùng không hề hay biết.
Ba nhóm đối tượng nên thận trọng khi dùng cỏ mắt gà
Từ các dữ liệu nghiên cứu về hoạt tính sinh học và đặc tính thảo dược thanh nhiệt, 3 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác, không nên tự ý dùng:
Thứ nhất là người tỳ vị hư hàn (hệ tiêu hóa kém, hay lạnh bụng). Theo cơ chế y học, các loại nước mát thanh nhiệt có thể gây kích ứng đường ruột ở những người vốn có chức năng tiêu hóa suy yếu. Khi uống nhiều nước sắc thảo dược tính mát, người bệnh rất dễ gặp phải triệu chứng rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc đầy bụng khó tiêu.
Thứ hai là phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang trong độ tuổi sinh sản có vấn đề về nội tiết. Cỏ mắt gà đã được chứng minh có hoạt tính estrogen cao trên dòng tế bào Ishikawa với giá trị EC50 dưới 10 microgam/ml [3]. Hoạt tính tương tự hormone sinh dục nữ này có thể gây xáo trộn cân bằng nội tiết nhạy cảm trong thai kỳ, tiềm ẩn nguy cơ co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên sử dụng bừa bãi.
Thứ ba là người có bệnh nền đang dùng thuốc chuyển hóa và đào thải qua gan, thận. Cỏ mắt gà chứa các hoạt chất chống oxy hóa mạnh như quercetin, axit p-coumaric và tác động lên các thụ thể tế bào [1]. Việc dùng đồng thời chiết xuất thảo dược với các thuốc điều trị có thể tạo ra tương tác chuyển hóa phức tạp tại gan hoặc thay đổi tốc độ bài tiết qua thận, ảnh hưởng tới hiệu quả của thuốc tây.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược giải nhiệt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống càng nhiều càng thanh lọc cơ thể". Bất kỳ loại thảo dược nào chứa hoạt chất sinh học cũng đều có thể gây tác dụng phụ nếu dùng quá liều hoặc sai đối tượng. Các nghiên cứu hiện tại về cỏ mắt gà chủ yếu được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên dòng tế bào [4, 5].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người quy mô lớn xác định mức độ an toàn và ngưỡng độc tính dài hạn của cây cỏ mắt gà. Việc suy diễn từ các thử nghiệm tế bào invitro sang việc sử dụng thảo dược tự nhiên cho người bệnh là thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng có thể dùng cỏ mắt gà điều trị các bệnh viêm nhiễm hay bệnh lý sắc tố da chỉ bằng cách uống nước sắc. Mặc dù chiết xuất ethanol của cây có khả năng ức chế tổng hợp melanin trên tế bào ung thư hắc tố [1], nhưng đây là cơ chế nghiên cứu định hướng cho ngành mỹ phẩm hoặc thực phẩm bổ sung đường bôi, hoàn toàn không tương đồng với việc đun nước lá uống để làm đẹp da.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Nếu có ý định dùng cỏ mắt gà, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không được uống kéo dài thay nước uống hàng ngày. Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định liều lượng phù hợp với thể trạng cá nhân.
Về nguồn gốc, tuyệt đối không thu hái cỏ dại mọc tại các bãi đất nghi nhiễm kim loại nặng, ven đường lộ nhiều khói bụi hay khu vực xả thải công nghiệp. Vì rễ cỏ mắt gà tích tụ chì trong đất ô nhiễm [4], việc thu hái trôi nổi dễ gây ngộ độc mãn tính. Trước khi chế biến, thảo dược cần được rửa kỹ, loại bỏ phần rễ nếu không rõ mức độ sạch của nguồn đất.
Đối với những người đang điều trị bệnh mạn tính, người có huyết áp thấp hoặc người thường xuyên bị đau bụng lạnh, việc tự ý bổ sung các bài thuốc thanh nhiệt cần phải dừng lại. Hãy thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo mộc đang dùng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Cỏ mắt gà là dược liệu có tiềm năng chống oxy hóa và kháng viêm theo các nghiên cứu ban đầu trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, người dân không nên thần thánh hóa công dụng thanh nhiệt của loài cây này để tránh các tác dụng không mong muốn lên tiêu hóa và nội tiết. Việc sử dụng thảo mộc cần dựa trên sự tỉnh táo, đúng liều lượng và có sự tư vấn của chuyên môn y tế.
