Nhiều người truyền tai nhau dùng cỏ mắt gà sắc nước uống chữa viêm gan, mát gan, thải độc bia rượu. Trải nghiệm truyền miệng khiến nhiều bệnh nhân tự ý mua thảo dược này sử dụng thay thế thuốc kê đơn.

Thực tế khoa học hoàn toàn khác: Cỏ mắt gà chưa được thử nghiệm lâm sàng trên người bị viêm gan; dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và chuột thí nghiệm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng loại cây này để thay thế các phác đồ điều trị bệnh gan chuẩn y khoa.

Lời đồn dân gian về công dụng chữa bệnh gan

Trong dân gian, cỏ mắt gà (tên khoa học: Kummerowia striata) thuộc họ Đậu, là vị thuốc cổ truyền thường được sử dụng trong các bài thuốc can thiệp những tình trạng liên quan đến phản ứng viêm [1]. Nhờ đặc tính này, dân gian suy diễn thảo dược có thể chữa khỏi các bệnh viêm gan virus, viêm gan do rượu hay men gan cao.

Việc tự ý thu hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc về đun sắc tiềm ẩn rủi ro lớn. Viêm gan là bệnh lý phức tạp do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, gồm virus viêm gan B, C, độc chất, hoặc tổn thương gan do thuốc. Dân gian thường gộp chung mọi triệu chứng vàng da, mệt mỏi thành "nóng gan" rồi mách nhau dùng cỏ mắt gà, dẫn đến việc điều trị sai lệch căn nguyên.

Cơ chế chống oxy hóa của hoạt chất trong cỏ mắt gà

Các nhà khoa học phát hiện chiết xuất từ Kummerowia striata chứa các hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học [2]. Đáng chú ý, chiết xuất ethanol của cây chứa hai hợp chất quan trọng là acid p-coumaric và quercetin [1]. Quercetin là một flavonoid tự nhiên quen thuộc, nổi bật với tính năng chống oxy hóa [1].

Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), chiết xuất ethanol từ Kummerowia striata thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ qua hai xét nghiệm khử gốc tự do là DPPH và ABTS [1]. Chiết xuất này cũng làm giảm sự tổng hợp melanin trong tế bào u hắc tố B16F10 thông qua ức chế phiên mã mRNA và biểu hiện protein tyrosinase, TRP-1, TRP-2 và MITF [1]. Đáng chú ý, chiết xuất không ảnh hưởng đến khả năng sống của tế bào ở các nồng độ thử nghiệm [1]. Nhờ khả năng dọn dẹp các gốc tự do oxy hóa, các hợp chất flavonoid này tạo tiền đề để giới khoa học nghiên cứu sâu hơn về tiềm năng hỗ trợ giảm viêm và tổn thương mô [1, 2].

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng bảo vệ gan?

Cho đến nay, dữ liệu về khả năng bảo vệ gan của cỏ mắt gà chủ yếu đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát tác động của chiết xuất Kummerowia striata trên tổn thương gan cấp tính do thuốc giảm đau hạ sốt paracetamol (acetaminophen - APAP) [2].

Nghiên cứu tiến hành trên chuột đực dòng C57BL/6J [2]. Thiết kế thử nghiệm gồm: chuột được cho uống chiết xuất Kummerowia striata liên tục trong 3 ngày bằng phương pháp nuôi qua đường xông dạ dày (gavage) [2]. Đến ngày thứ hai, liệu trình tạm ngắt quãng để chuột nhịn ăn trong 16 giờ [2]. Sau giai đoạn nhịn ăn, chuột được dùng liều chiết xuất Kummerowia striata cuối cùng, và 1 giờ sau đó được tiêm phúc mạc APAP liều cao 300 mg/kg nhằm tạo mô hình tổn thương gan cấp [2]. Mô mô học và các mẫu sinh thiết được thu thập 24 giờ sau khi gây tổn thương [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất Kummerowia striata tạo hiệu quả bảo vệ rõ rệt, không phụ thuộc vào giới tính của chuột trong việc ngăn chặn tổn thương gan cấp tính do APAP gây ra [2]. Phân tích dược lý mạng lưới và cơ chế phân tử chỉ ra rằng: ở chuột đực, chiết xuất làm giảm tổn thương gan bằng cách điều hòa con đường tín hiệu S1P/S1PR2/S1PR4 (sphingosine-1-phosphate/Sphingosine-1-Phosphate Receptor 2/4) và yếu tố điều hòa thượng nguồn SPHK1 [2]. Tác động này gián tiếp kiểm soát sự gắn kết giữa Keap1 và Nrf2, từ đó kích hoạt phản ứng chống lại stress oxy hóa và làm giảm các phản ứng viêm phá hủy mô gan [2].

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra giới hạn rõ ràng: đây là mô hình phòng ngừa trước khi gây độc cấp tính trên chuột thuần chủng [2]. Tác dụng bảo vệ này chưa từng được xác nhận trong trường hợp tổn thương gan mạn tính hay viêm gan do virus ở người [2].

Bằng chứng tiền lâm sàng và khoảng cách với thực tế điều trị

Nhiều người nhầm lẫn rằng kết quả tốt trên chuột đồng nghĩa với việc thảo dược có thể chữa khỏi bệnh trên người. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm. Nghiên cứu năm 2025 dùng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất tinh khiết, đưa vào cơ thể chuột trước khi lá gan bị nhiễm độc APAP [2].

Trong đời sống, người mắc viêm gan thường tìm đến thảo dược khi tế bào gan đã bị tổn thương, xơ hóa kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Nước sắc cỏ mắt gà thủ công không chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, tỷ lệ quercetin và acid p-coumaric hấp thu qua hệ tiêu hóa người chưa có số liệu chứng minh [1]. Hơn nữa, việc điều hòa con đường tín hiệu Nrf2/Keap1 mới chỉ ghi nhận trên mô hình chuột đực bị ngộ độc paracetamol, không thể ngoại suy sang cơ chế diệt virus viêm gan B, C hay đảo ngược xơ gan [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ mắt gà

Hiểu lầm lớn nhất là xem cỏ mắt gà như "thần dược" điều trị dứt điểm mọi bệnh lý gan. Một số người thậm chí tự ý bỏ thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá cỏ mắt gà, dẫn đến bùng phát đợt suy gan cấp nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, uống bao nhiêu cũng không hại". Mọi thảo dược khi đun nấu không đúng cách đều tạo áp lực chuyển hóa lớn lên gan và thận. Nếu dược liệu bị mốc, nhiễm kim loại nặng hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, việc uống nước sắc đậm đặc sẽ trực tiếp đầu độc thêm lá gan vốn đang suy yếu.

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cỏ mắt gà trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính dài hạn trên người hoàn toàn chưa được thiết lập [1, 2]. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược cỏ mắt gà dưới bất kỳ hình thức nào.

Người mắc viêm gan virus mạn tính, xơ gan mất bù, suy tế bào gan nặng cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng. Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây y cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào, nhằm tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn chăm sóc gan đúng cách và áp dụng thực tế

Thay vì tìm kiếm các vị thuốc truyền tai chưa rõ hiệu quả lâm sàng, việc bảo vệ lá gan cần dựa trên các biện pháp y học đã được xác lập vững chắc:

  • Kiểm soát nguyên nhân: Tiêm phòng đầy đủ vaccine viêm gan A, B; thăm khám định kỳ để tầm soát sớm virus viêm gan.
  • Thận trọng khi dùng thuốc: Sử dụng thuốc hạ sốt paracetamol đúng liều chỉ định, không tự ý tăng liều để tránh ngộ độc gan cấp [2].
  • Chế độ ăn uống: Bổ sung rau xanh, hoa quả chứa chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước và hạn chế tối đa rượu bia, thức ăn nhiều dầu mỡ.
  • Nếu muốn dùng cỏ mắt gà như trà thảo mộc hỗ trợ, chỉ dùng với lượng vừa phải, đun sôi kỹ từ nguồn gốc nguyên liệu sạch, và phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên môn, không xem đây là phương pháp trị bệnh.

Cỏ mắt gà cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng chống oxy hóa và bảo vệ mô gan chuột [1, 2]. Dù vậy, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, không biến thảo dược dân gian thành phương thuốc điều trị bệnh gan thay thế y học hiện đại.