Nhiều người có thói quen đặt cây cảnh trong phòng ngủ để lọc không khí và tạo cảm giác thư thái. Cỏ lan chi (hay còn gọi là cây lục thảo trổ, cây dây nhện - tên khoa học Chlorophytum comosum) là lựa chọn hàng đầu nhờ đặc tính dễ trồng và khả năng hấp thụ độc chất. Tuy nhiên, việc chăm sóc chậu cây sai cách, để giá thể ẩm ướt kéo dài, có thể biến chậu cây thành ổ phát tán vi nấm gây dị ứng đường hô hấp.
Để vừa tận dụng khả năng lọc sạch không khí của cỏ lan chi, vừa bảo vệ hệ hô hấp, bạn chỉ cần kiểm soát độ ẩm của đất, vệ sinh mặt lá định kỳ và bố trí khoảng cách hợp lý trong không gian ngủ.
Lợi ích lọc khí của cỏ lan chi dưới góc nhìn khoa học
Cỏ lan chi nổi tiếng với khả năng thanh lọc các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), vốn là các chất gây ô nhiễm không khí phổ biến trong nhà [1]. Cây có khả năng hấp thụ và chuyển hóa các chất độc như formaldehyde, carbon monoxide, xylene mà vẫn an toàn, không gây độc cho vật nuôi và trẻ nhỏ [2]. Formaldehyde là một chất ô nhiễm trong nhà có thể gây ra ung thư biểu mô vòm họng và bệnh bạch cầu ở người [3].
Một nghiên cứu năm 2024 tại phòng kín cho thấy cỏ lan chi cùng hai loài cây trồng trong nhà khác có khả năng xử lý tới 70% nồng độ formaldehyde ở điều kiện thử nghiệm nồng độ khoảng 3 ppm, CO2 khoảng 450 ppm và cường độ sáng 1000 Lx [4]. Khả năng chuyển hóa formaldehyde của cỏ lan chi đến từ gen CcFALDH mã hóa enzyme formaldehyde dehydrogenase gồm 379 axit amin; việc chuyển gen này sang loài hoa khác giúp tăng tốc độ chuyển hóa formaldehyde thể khí lên 2,1 đến 2,7 lần [3].
Bên cạnh đó, khả năng loại bỏ đồng thời nhiều hợp chất VOC nguy hại của cỏ lan chi đã được xác nhận qua phương pháp vi chiết pha rắn kết hợp sắc ký khí - khối phổ (SPME/GC-MS) khi so sánh giữa các điều kiện có ánh sáng và không có ánh sáng [1].
Nguy cơ dị ứng nấm mốc tiềm ẩn từ chậu cây
Dù cây có nhiều đặc tính tốt, hệ vi sinh vật đi kèm với chậu cây có thể tác động trực tiếp đến môi trường sống kín khí như phòng ngủ. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã theo dõi sự tương tác vi sinh vật giữa cỏ lan chi và môi trường xung quanh trong 6 tháng [5]. Kết quả phân tích ghi nhận số lượng vi khuẩn cổ (Archaea), vi khuẩn (Bacteria) và sinh vật nhân thực bao gồm vi nấm (Eukaryota) gia tăng trên bề mặt sàn và tường xung quanh chậu cây [5].
Phần lớn vi sinh vật này phát tán từ lá cây sang các bề mặt lân cận, dẫn đến sự gia tăng của một số nhóm vi nấm sinh bào tử có tiềm năng gây dị ứng, dù lượng vi sinh vật trong không khí và trên lá cây vẫn giữ mức ổn định [5]. Các tế bào vi sinh vật này đa số còn nguyên vẹn và sống sót tốt sau khi phát tán ra môi trường [5].
Bên cạnh đó, bề mặt trong nhà ẩm mốc là nơi trú ngụ của nhiều loài nấm liên quan mật thiết đến các bệnh lý hô hấp. Nghiên cứu giải trình tự gen năm 2016 trên các bề mặt xuất hiện nấm mốc tại Hàn Quốc ghi nhận các chủng gây dị ứng như Cladosporium (chiếm trung bình 41%), Crivellia (17%), Rhodotorula (6,3%), Alternaria (4,1%), Cryptococcus (3,7%) và Aspergillus (0,094%) [6]. Khi chậu cây bị tưới sũng nước, bề mặt đất ẩm kéo dài sẽ tạo điều kiện hoàn hảo cho các loài nấm này sinh sôi và phát tán bào tử.
Về phản ứng của cơ thể, một nghiên cứu môi trường năm 2018 ghi nhận tỷ lệ mẫn cảm với các hỗn hợp dị nguyên nấm mốc ở mức 5% [7]. Trong các thử nghiệm trên trẻ em có phản ứng dương tính với xét nghiệm sàng lọc dị ứng, chủng vi nấm Alternaria alternata là loại gây mẫn cảm thường gặp nhất và kích thích nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu cao nhất [7]. Đa số người mẫn cảm với nấm mốc đều rơi vào tình trạng đa mẫn cảm, dễ đồng thời phản ứng với phấn hoa cỏ, cỏ dại hay cây thân gỗ [7].
Nghiên cứu chi tiết về giới hạn chịu tải của cỏ lan chi
Khi phòng kín tích tụ nồng độ ô nhiễm cao hoặc độ ẩm bất lợi, bản thân cây cỏ lan chi cũng phải chịu áp lực sinh học nặng nề. Nghiên cứu năm 2024 thử nghiệm đưa cỏ lan chi vào buồng kín chứa các mức liều formaldehyde 5, 10 và 20 ppm trong thời gian từ ngắn (2, 4, 6 giờ), trung bình (12, 24 giờ) đến kéo dài (48 và 96 giờ) [8]. Kết quả cho thấy khi tiếp xúc nồng độ 10 và 20 ppm, cây tăng mạnh hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh để tự vệ [8].
Cụ thể, ở nồng độ 10 ppm, enzyme catalase tăng tối đa lên mức 30,30 U/mg protein, guaiacol peroxidase đạt 135,64 U/mg protein và superoxide dismutase đạt 44,76 U/mg protein so với nhóm đối chứng [8]. Hàm lượng phenolic tổng số tăng từ 3,62 mg GAE/g lên 10,51 mg GAE/g và khả năng chống oxy hóa tổng số tăng từ 27,37% lên 85,05% ở liều 20 ppm [8]. Tuy vậy, tiếp xúc kéo dài với nồng độ 10 và 20 ppm làm giảm tốc độ quang hợp, giảm thoát hơi nước, giảm độ mở khí khổng và gây tổn thương rõ rệt trên phiến lá [8].
Khả năng phục hồi của cỏ lan chi cũng có giới hạn nhất định. Một thử nghiệm năm 2021 theo dõi 3 loài cỏ lan chi bị tổn hại sau 7 ngày xông hơi formaldehyde liên tục cho thấy cây có thể tự hồi phục phần lớn các chỉ số sinh lý (như diệp lục, protein tự do, độ dẫn điện tương đối, chỉ số peroxy hóa lipid MDA, hoạt lực enzyme SOD, POD, năng lực chống oxy hóa toàn phần T-AOC) trong vòng 15 ngày [2]. Tuy nhiên, khi cho cây tiếp tục xử lý formaldehyde lần hai, hiệu suất lọc khí của cây chỉ tương đương cây mới trong ngày đầu tiên; từ ngày thứ hai trở đi, hiệu suất làm sạch tụt giảm 35% đến 50% và giữ nguyên ở mức thấp này [2]. Do đó, việc để chậu cây trong môi trường yếm khí, bí bách không chỉ làm giảm khả năng lọc khí mà còn khiến cây suy yếu, rụng lá thối rữa và tạo thêm thức ăn cho nấm mốc.
Hiểu lầm thường gặp khi đặt cây trong phòng ngủ
Nhiều người lầm tưởng rằng cây trồng trong nhà càng tưới đẫm nước càng tươi tốt và sinh nhiều oxy lọc khí. Thực tế, tưới thừa nước làm đất bị úng ngập, rễ cây thiếu oxy dẫn đến thối rữa, tạo môi trường thuận lợi cho nấm mốc sinh sôi và phát tán bào tử vào sàn, tường quanh chậu [5].
Một hiểu lầm khác là xem chậu cỏ lan chi như chiếc máy lọc không khí vĩnh cửu có công suất vô hạn. Nghiên cứu đã chứng minh sau thời gian làm việc căng thẳng, mô lá của cỏ lan chi bị tổn thương và hiệu suất lọc khí giảm một nửa trong những đợt tiếp xúc tiếp theo [2]. Cây cần được chăm sóc, thông khí và phục hồi để duy trì chức năng sinh học.
Ai nên thận trọng khi đặt cây cảnh trong phòng?
Những người có cơ địa dị ứng, viêm mũi dị ứng, viêm xoang hoặc hen phế quản cần đặc biệt cẩn trọng với sự hiện diện của đất ẩm trong phòng ngủ kín. Nhóm người bị mẫn cảm với dị nguyên nấm mốc thường mang cơ địa đa mẫn cảm [7], rất dễ bị kích ứng khi hít phải các loại nấm mốc thường thấy như Cladosporium hay Alternaria [6], [7].
Gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi có hệ miễn dịch suy giảm hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng nên hạn chế để chậu cây ngay sát giường. Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa mũi, hắt hơi liên tục, nghẹt thở hoặc ho về đêm sau khi đặt cây, cần chuyển ngay chậu cây ra khu vực thông thoáng hơn ngoài trời và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc hô hấp.
3 lưu ý vàng kiểm soát nấm mốc và bụi khí
Để cỏ lan chi phát huy tác dụng thanh lọc mà không biến thành nguồn phát tán dị nguyên, bạn nên áp dụng 3 nguyên tắc sau:
Kiểm soát chặt chẽ độ ẩm giá thể đất: Không tưới cây theo thói quen hàng ngày. Chỉ tưới một lượng vừa phải khi kiểm tra thấy lớp đất mặt đã se khô. Đảm bảo chậu cây có lỗ thoát nước tốt, không để nước đọng dư thừa ở đĩa lót dưới đáy chậu quá 15 phút sau khi tưới nhằm ngăn vi nấm sinh bào tử phát triển [5].
Vệ sinh lá định kỳ và dọn sạch lá úa: Bề mặt lá là nơi vi sinh vật có thể tích tụ và phát tán sang sàn, tường lân cận [5]. Hãy dùng khăn ẩm sạch lau nhẹ hai mặt lá mỗi tuần một lần để loại bỏ bụi bẩn và các mảng bám vi sinh vật. Kịp thời tỉa bỏ những lá vàng úa hoặc các phần lá bị tổn thương do khí độc tích tụ nhằm cắt đứt nguồn dinh dưỡng của nấm hoại sinh [8], [2].
Bố trí vị trí thông thoáng và cho cây "nghỉ ngơi": Đặt chậu cỏ lan chi ở nơi đón ánh sáng tự nhiên và có lưu thông không khí như gần cửa sổ, cách xa đầu giường ngủ ít nhất 1,5–2 mét để giảm thiểu phơi nhiễm với bào tử nấm [5], [6]. Định kỳ mang chậu cây ra ban công hoặc khu vực ngoài trời thoáng khí để cây hồi phục thể trạng và quang hợp tốt hơn sau các đợt hấp thụ khí tù đọng [2].
Cỏ lan chi là loài cây nội thất có khả năng hấp thu nhiều hợp chất hữu cơ độc hại như formaldehyde [1], [4], [3]. Tuy nhiên, môi trường chậu cây có thể phát tán nấm mốc sang các bề mặt trong phòng nếu chăm sóc sai cách [5]. Thực hiện tưới nước vừa phải, giữ vệ sinh lá cây và thông gió phòng ngủ hợp lý sẽ giúp bạn tận hưởng không gian xanh an toàn cho sức khỏe hô hấp.
